CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
183
O‘ZBEKISTONDA KULOLCHILIK MAKTABLARINING O‘RNI VA
AHAMIYATI
Gubenova Gozzal Turganbayevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika instituti
2-kurs mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.12563644
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, o'zbek amaliy san'ati va kulolchiligining
tarixiy rivoji va hozirgi kundagi o'rni hamda ahamiyati borasida fikrlar bayon
etiladi. Amaliy bezak san'ati va kulolchilik san'atiga tegishli masalalar maqolada
aks etgan.
Kalit so'zlar:
bezak, mehnat quroli, amaliy san'at, kulolchilik.
O‘zbekistonda kulolchilik maktablari yoki san’at maktablari yosh o‘quvchilar
o‘rtasida ijodkorlik va badiiy ifodani rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu
ixtisoslashtirilgan maktablar o‘quvchilar uchun tasviriy san’at, musiqa, raqs va
teatr kabi san’atning turli turlarini o‘rganishlari uchun o‘ziga xos sharoit
yaratadi. Kulolchilik maktablari o‘quv dasturi iste’dod va san’atga bo‘lgan
ishtiyoqni rivojlantirish, shu bilan birga akademik mukammallik va tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga mo‘ljallangan. Kulolchilik maktablari
o‘zining yuksak ta’lim standartlari va qat’iy o‘quv dasturlari bilan e’tirof etilgan.
Bu maktablarda o‘quvchilar o‘z sohasi bo‘yicha malakali o‘qituvchilardan
maxsus ta’lim oladilar. O'quv rejasi odatda amaliy mashg'ulotlar, nazariy
o'rganish va amaliy tajribani o'z ichiga oladi, bu talabalarga turli xil vositalar va
texnikalar orqali o'zlarining badiiy qobiliyatlari va bilimlarini rivojlantirishga
imkon beradi.
O’zbekistonda kulolchilik san’ati, hunarmandlikning loydan turli buyumlar
tayyorlaydigan bir sohada faoliyat ko’rsatadi. Kulolchilikda asosiy xom ashyo
tuproqdan tayyorlanadi va kelib chiqishi va tarkibi turlicha bo’lgan tuproqlardan
turli xil kulollik buyumlari yasaladi. Tayyorlangan idishlar quritilib, xumdonda
qizdiriladi. Kulolchilikning sodda usullari Osiyoning tog’liq hududlarida
yashovchi xalqlarda hozir ham mavjud. Neolit davriga oid qarorgohlarning qazib
topilgan qoldiqlari o’sha davrda idishlarning tagi uchli qilib tayyorlanganligini
ko’rsatadi. Eneolit davrida Sharq mamlakatlarida, Yunonistonda nafis sopol
idishlar tayyorlash, sopoldan me’morlikda foydalanish avj oladi. O’zbekiston
bo’ylab kulolchilikning keng tarqalishi ta’lim muassasalarida ham hisobga
olingan. Farg’ona, Buxoro-Samarqand, Xorazm va Toshkent shaharlari esa badiiy
bezatish usuli, shakli va tayyorlanish usullariga ko’ra kulolchilik maktablari
bilan ajralib turadi. Har bir maktab o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, bu
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
184
san’atni o’rganishga qiziqishgan talabalarni o’qitishga bag’ishlangan. Kulolchilik
san’ati o’zining tarixi va rivojlanishi bilan o’zbek xalqining madaniyat va san’at
sohasidagi ahamiyatli yo’nalishlardan biridir.
1
Kulolchilik san’ati, hunarmandlikning loydan turli buyumlar tayyorlaydigan
bir sohada faoliyat ko’rsatadi. O’zbekistonda kulolchilik san’ati tarixiy
rivojlanishga ega bo’lib, o’zbek xalqining madaniyat va san’at sohasidagi
ahamiyatli yo’nalishlardan biridir. Kulolchilikda asosiy xom ashyo tuproqdan
tayyorlanadi va kelib chiqishi va tarkibi turlicha bo’lgan tuproqlardan turli xil
kulollik buyumlari yasaladi. Tayyorlangan idishlar quritilib, xumdonda
qizdiriladi. Kulolchilikning sodda usullari Osiyoning tog’lik hududlarida
yashovchi xalqlarda hozir ham mavjud. Neolit davriga oid qarorgohlarning qazib
topilgan qoldiqlari o’sha davrda idishlarning tagi uchli qilib tayyorlanganligini
ko’rsatadi. Eneolit davrida Sharq mamlakatlarida, Yunonistonda nafis sopol
idishlar tayyorlash, sopoldan me’morlikda foydalanish avj oladi.
O’zbekiston bo’ylab kulolchilikning keng tarqalishi ta’lim muassasalarida ham
hisobga olingan. Farg’ona, Buxoro-Samarqand, Xorazm va Toshkent shaharlari
esa badiiy bezatish usuli, shakli va tayyorlanish usullariga ko’ra kulolchilik
maktablari bilan ajralib turadi. Har bir maktab o’ziga xos xususiyatlarga ega
bo’lib, bu san’atni o’rganishga qiziqishgan talabalarni o’qitishga bag’ishlangan.
Kulolchilik san’ati o’zining tarixi va rivojlanishi bilan o’zbek xalqining madaniyat
va san’at sohasidagi ahamiyatli yo’nalishlardan biridir. O‘zbekiston Markaziy
Osiyodagi boy madaniyat va tarixga ega davlatdir. Oʻzbekiston madaniyatining
muhim jihatlaridan biri bu uning hunarmandchilik, xususan, toʻqimachilik
sohasidagi anʼanalaridir.
Oʻzbekistonda
yosh
oʻquvchilarga
hunarmandchilikni
oʻrgatishga
bagʻishlangan kulolchilik maktablari nomli ixtisoslashtirilgan maktablar mavjud.
Bu maktablarda o‘quvchilarga kashtachilik, gilamdo‘zlik, kulolchilik kabi o‘zbek
hunarmandchiligini o‘rganish imkoniyati yaratilgan. O‘quvchilarga mohir
hunarmandlar saboq berib, o‘z bilim va tajribasini kelajak avlodga yetkazmoqda.
Kulolchilik maktablari o‘quv dasturida o‘quvchilarning o‘z hunarini har
tomonlama anglab yetishi uchun amaliy mashg‘ulotlar bilan birga nazariy
darslar ham o‘rin olgan. O‘zbekistondagi eng mashhur kulolchilik maktablaridan
biri Toshkentdagi Milliy amaliy san’at oliygohi. Ushbu nufuzli muassasa 80
yildan ortiq vaqt davomida o‘quvchilarni o‘zbek xalqining an’anaviy
hunarmandchiligi bo‘yicha tayyorlab kelmoqda va ko‘plab iste’dodli
1
A.Turg'unov.O'zbek kulolchilgi san'atining hududiy xususiyatlari.T. 2001.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
185
hunarmandlarni yetishtirib chiqardi va ular mamlakat va xalqaro miqyosda
e’tirofga sazovor bo‘ldi.
Kulolchilik maktablarining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarda ijodkorlik
va innovatsiyalarni tarbiyalashdan iborat. Tajriba va izlanishlarni
rag'batlantirish orqali bu maktablar o'quvchilarga o'zlarining noyob badiiy ovozi
va uslublarini rivojlantirishga yordam beradi. San'atning turli shakllari va
madaniy tajribalari bilan tanishish orqali talabalar o'zlarining dunyoqarashlarini
kengaytira oladilar va san'atga nisbatan chuqurroq hurmatni rivojlantiradilar.
Kulolchilik maktablari badiiy ta’limdan tashqari, akademik mukammallikka va
shaxsiy rivojlanishga ham katta e’tibor beradi. Talabalar yuqori akademik
standartlarni saqlab qolishlari va ularning intellektual va ijtimoiy ko'nikmalarini
oshiradigan darsdan tashqari mashg'ulotlarda qatnashishlari talab qilinadi.
Barkamol ta'limga yordam berish orqali ushbu maktablar o'quvchilarni
kelajakda ham san'atda, ham boshqa ilmiy ishlarda muvaffaqiyatga tayyorlaydi.
Kulolchilik maktablari o‘zbek madaniy merosini asrab-avaylash va targ‘ib qilish
borasidagi sa’y-harakatlari bilan ham mashhur. Talabalar o'zbek san'atining
an'anaviy turlaridan ilhom olishlari va o'zlarining madaniy merosi elementlarini
o'z ishlariga kiritishlari tavsiya etiladi. Madaniy o‘ziga xoslikka urg‘u berish
orqali o‘quvchilarda o‘z ildizlariga chuqurroq bog‘lanish va o‘z merosi bilan
faxrlanish tuyg‘usi shakllanadi.
2
Kulolchilik maktablarining yana bir muhim jihati ularning yosh iste’dodlarni
tarbiyalash, o‘quvchilarni san’atga tayyorlashdagi o‘rnidir. Ko'pgina bitiruvchilar
professional rassomlar, musiqachilar, raqqosalar yoki aktyorlar sifatida
karyeralarini davom ettiradilar, boshqalari esa san'at yoki tegishli sohalarda
ta'lim olishni afzal ko'rishadi. Ularning ushbu maktablarda o‘qitilayotgan ta’lim
va qo‘llab-quvvatlashi ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlari uchun mustahkam
poydevor bo‘lib, jahon miqyosida raqobatlashish imkonini beradi. Kulolchilik
maktablari ham madaniy almashinuv va o‘zaro tushunishni rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Xalqaro tanlovlar, festivallarda ishtirok etish va xorijlik
san’atkorlar bilan hamkorlik qilish orqali talabalar o‘z iste’dodini jahon
sahnasida namoyish etish va turli san’at an’analaridan saboq olish imkoniga ega
bo‘lmoqda. Turli madaniyatlar va qarashlar bilan tanishish ularning ijodini
oshiradi va badiiy amaliyotini boyitadi.
Kulolchilik maktablariga qatnaydigan talabalar hunarmandchilik sohasida
muvaffaqiyatli martaba olib boradigan qimmatli ko'nikmalarni rivojlantirish
2
A.Turg'unov.O'zbek kulolchilgi san'atining hududiy xususiyatlari.T. 2001.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
186
imkoniyatiga ega. Talabalar o‘zbek an’anaviy hunarmandchiligini o‘rganish
orqali o‘z mamlakatining madaniy merosini asrab-avaylash va targ‘ib qilish bilan
birga mahalliy iqtisodiyotga ham hissa qo‘shish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Kulolchilik maktablari talabalari amaliy ko‘nikmalardan tashqari, intizom, sabr-
toqat va fidoyilik kabi muhim saboqlarni ham o‘rganadilar. Bu fazilatlar har
qanday sohada muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lib, o‘quvchilar
hunarmandchilikka o‘rgatish orqali singdiriladi. Kulolchilik maktablari
O‘zbekistonning madaniy merosini asrab-avaylash, xalq hunarmandchiligini
kelajak avlodlarga yetkazishda muhim o‘rin tutadi. Yosh o‘quvchilarga
hunarmandchilik san’atini o‘rgatish orqali ushbu maktablar o‘zbek xalqining
an’anaviy hunarmandchiligining kelgusi yillar davomida ravnaq topishini
ta’minlaydi. Kulolchilik maktablarida olingan ko‘nikma va bilimlar ham
o‘quvchilarga tadbirkorlik uchun qimmatli imkoniyatlar yaratishi mumkin.
Ushbu maktablarning ko‘plab bitiruvchilari o‘z biznesini yo‘lga qo‘yib, qo‘lda
yasalgan hunarmandchilik mahsulotlarini sotish bilan shug‘ullanib, mahalliy
iqtisodiyot rivojiga hissa qo‘shmoqda.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘zbekistondagi kulolchilik maktablari
o‘quvchilarga san’atda muvaffaqiyat qozonishlari uchun zarur bo‘lgan ko‘nikma
va bilimlarni berib, badiiy iste’dod va ijod uchun inkubator bo‘lib xizmat qiladi.
Amaliy mashg‘ulotlar, akademik ta’lim va madaniy idrokni o‘zida mujassam
etgan qat’iy o‘quv dasturi orqali bu maktablar o‘quvchilarga o‘zlarini ijodiy ifoda
etish, badiiy ovozini rivojlantirish hamda O‘zbekiston va undan tashqaridagi
madaniy landshaftga hissa qo‘shish imkonini beradi. Kulolchilik maktablari
san’atga mehr-muhabbat va yuksaklikka sadoqatni oshirish orqali keyingi avlod
san’atkorlari va madaniyat elchilarining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.A.Turg'unov.O'zbek kulolchilgi san'atining hududiy xususiyatlari.T. 2001.
2.B.Oripov. Tasviriy san'at asoslari. N., 1994 y.
3.E.Xoxlova. Badiiy keramika. M., 1978 y.
4.E.Sayko. Keramika ishlab chiqarish texnikasi va texnologiyasining tarixiy-
taraqqiyoti. M., 1982 y.
