CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
NAZAR ESHONQUL HIKOYALARIDA QO’LLANILGAN
LAQABLARNING LINGVOPOETIK XUSUSIYATLARI.
Fayzullayeva Ezoza Abdulla qizi
Navoiy davlat pedagogika instituti 2-bosqich talabasi
fayzullayevaezoza169@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.12730355
Annotatsiya:
ushbu maqolada Nazar Eshonqul hikoyalaridagi insonlarga
nisbatan qo’llanilgan laqablar va ularning lingvopoetik xususiyatlari haqida fikr
yuritilgan.
Kalit so’z:
laqab, ko’chma ma’no, belgi-xususiyat, laqablarning qo’llanilish
maqsadi.
Annotation:
this article discusses the nicknames used for people in Nazar
Eshanqul’s stories and their linguopoetic features.
Key word:
nickname, figurative meaning, characteristic, the purpose of
using nicknames.
Аннщтация:
в данной статъе рассматриваются прозвища людей в
рассказах Назара Эшангула и их лингвопоэтические особенности.
Ключевые слова:
прозвище, переносное значение, характеристика,
целъ исполъзования прозвища.
Murojaat so’zlar haqida so’z yuritganimizda, tinglovchiga murojaat
qilayotgan so’zlovchi, uning e’tiborini qaratish yoki o’zining hissiyotlarini
bildirish uchun tinglovchiga murojaat qiladi.Bunda murojaatlar tinglovchining
tashqi qiyofasi, ichki belgisini ham ifodalab kelishi mumkin.Murojaat so’zlarda
inson tashqi qiyofasi hamda jismidagi ma’lum belgilar, xatti-harakatlar bilan
bog’liq so’zlar ham qo’llanadi.Tilshunoslikda ijtimoiy-siyosiy, milliy-madaniy,
etnografik, badiiy-estetik, psixologik mohiyatiga ega onomastik birliklarning eng
qadimiy va asosiy turi
laqablarni
ilmiy-nazariy va amaliy o’rganish doimo
e’tiborda bo’lib kelgan.Tilshunoslikda bu boradagi ishlardan M.Rashidova,
A.Isayev, E.Begmatov va R.Sapayevlarning tadqiqotlari eng ko’zga
ko’ringanlaridir.
Birinchi navbatda
“laqab”
so’zining ma’nosiga nazar tashlaydigan bo’lsak,
bu so’z arab tilidan olingan bo’lib,
“biror xususiyatiga ko’ra kishiga hazil qilib yoki
mazxaralab qo’yilgan nomni, taxallusni va familiyalarni”
bildirib keladi.Ism va
laqablar insoniyat paydo bo’lgan davrda paydo bo’lgan bo’lib, insonlarni bir-
biridan
farqlash
uchun
ularning
urug’
yoki
qabilasiga
qarab
qo’yilgan.Hammamizga ma’lumki, laqab hamda taxalluslar insonlarning belgi-
xususiyatlariga yoki fe’l-atvorlariga qarab qo’yiladi.Shunga ko’ra ularning
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
qanday jismoniy kamchiliklarini, qaysi urug’ yoki qabilaga mansubligini,
millatini, kiyinishi yoki gapirishidagi kamchilik-o’zgachalikni, insonlardagi shu
kabi xislat va belgi-xususiyatlarni bilib olish mumkin.Demak, laqab shaxsga atab
qo’yilgan ikkinchi nom.Ular formani ixchamlashtirish yoki obrazning o’ziga xos
eng xarakterli xususiyatlarni aks ettirish uchun ishlatiladi.
Laqablar insonning qanday belgisini atab kelayotganiga ko’ra bir necha
turga bo’linadi:
1.
Insonning
tana
a’zolaridagi
nuqsonlarni
ifodalovchi
laqablar:
Xumkalla, Kal va hokazo.
2.
Insonning xarakter-xususiyatlarini ifodalovchi laqablar:
Shilimshiq,
Xasis va hakazo.
3.
Rang-tusni ifodalovchi laqablar:
Malla, Sariq va hakazo.
4.
Kasb-hunar ifodalovchi laqablar:
Qassob, O’g’ri, Samovarchi va
hakazo.
Nazar Eshonqul o’z hikoyalarida ana shunday laqablardan yetarlicha
qo’llay olgan.Bu bilan yozuvchi asar qahramonlarining qanday xarakterga ega
ekanligini, qanday kasb-hunar bilan shug’ullanishini kitobxonga obrazli tasvirlab
bergan.Biz ana shunday laqablar qatnashgan bir necha misollarni tahlilga
tortishga qaror qildik.
1.
Salom tandirchi bir kuni axiyri jazm qildi:u payt poylab turib bolalarning
qo’llari orasida turgan, qovoq mantidan olib havo barobar ko’tarilayotgan qo’lni
shartta ushlab oldi.
(“Qo’l” hikoyasi 440-bet)-Ushbu gapdagi Salom ismidan keyin
kelgan
tandirchi
laqabi hikoya qahramoni Salom akaning tandirchilik kasbi bilan
shug’ullanishini va qishloqdoshlari orasida ushbu laqab bilan tanilganligini,
hattoki bu laqabni qishloqdoshlarining o’zlari qo’yganligini bilib olishimiz
mumkin.
2.
Azim rais ortiqcha manziratni kutmasdan ovqatga qo’l cho’zdi:tandirchi
go’sht qozondan endi olingani, shuning uchun sal sovitib yeyilsa, mazasi
boshqacha bo’lishi haqida ogohlantirishga ham ulgurmadi.
(“Qo’l” hikoyasi 443-
bet)-Hikoya qahramoni Azim akaning ismidan keyin
rais
laqabining kelishi
uning mahallada rais lavozimida ekanligidan dalolat beradi.Yozuvchining
maqsadi ushbu laqab orqali qahramonining qanday kasb bilan shug’ullanishini
obrazli tasvirlashdir.
3.
Tandirchi oqsoqolni turtib, qo’lga ishora qildi:qo’lga ko’zi tushgan
oqsoqolning ko’zlari chiqib, Panji muallimning “Yetimlarning haqini yeganlar
qo’rqqan payti oqarmaydi, rais ham yetimlarning pulini yeb yotibdi” degan
g’iybatida jon bor, chog’i, rangi ko’karib ketdi.
(“Qo’l” hikoyasi 458-bet)-Panji
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
53
ismidan keyin kelgan
muallim
laqabi hikoya qahramonining maktabda
muallimlik bilan shug’ullanishini, qishloqdoshlari shuning uchun ham ushbu
laqabni qo’yganlilarini hikoyani o’qish davomida bilib olishimiz mumkin.
4.
Soli Boymirning uyida qo’ngan Abdulla baxshi butun qishloqni mullaning
ayvoniga yig’ib, uch kecha “Yodgor” dostonini aytdi.
(“Farishta” hikoyasi 473-bet)-
”Baxshi”
deya nom olish uchun xalq dostonlarini yaxshi bilishi va do’mbira
jo’rligida ayta olish qobiliyati bo’lishi lozim.Hikoya qahramoni
Abdulla
akaga
berilgan
baxshi
laqabi ham ana shu mashg’ulot bilan shug’ullanib kelgani uchun
berilgan.
5.
Shukur polvon baribir aytganini qildi:esi pastligi tufayli itini ravo
ko’rmaydigan tersotaliklarga ko’z-ko’z qilib jiyanini uylantirib qo’ydi.
(“Farishta”
hikoyasi 476-bet)-Kurash tushishda tenggi yo’qligi, jasur va mard bo’lganligi
sababli
Shukur akaga
hikoyada
polvon
laqabi berilgan.Bunday nomni yozuvchi
hamma qahramonlariga ham bermasligini hikoyada ta’kidlab o’tgan.
6.
Uni obdon tekshirgan Hamid feldsher bilan kelgan tuman markazi
doktorlari ko’kyo’tal alomati yo’qolganidan hayratga tushishdi va keyinchalik bu
haqda butun o’raga gapirib yurishdi.
(“Farishta” hikoyasi 487-bet)-Hikoya
voqealari tasvirlangan o’sha davrda oliy ma’lumotli bo’lib, doktorlikka o’qib
kelgan, qishloq shifoxonasida ishlovchilarning ismlariga
feldsher
laqabi qo’shib
murojaat qilingan.
7.
U gapini tugatar-tugatmas Ne’mat kal qo’liga kaltak bilan ikkita ola sigirni
oldiga solib haydab kela boshlardi.
(“Farishta” hikoyasi 491-bet)-Tashqi
ko’rinishidagi o’zgachalikni ifodalovchi laqablar turiga kiruvchi
kal
laqabi hikoya
qahramoni Ne’matga nisbatan qo’llanilishining sababi uning han sochi yo’qligi,
boshi kalligidir.
8.
-Sizning uyingizda to’xtadi, Sancho,-dedi Murod sinchining nabirasi
Malik.
(“Farishta” hikoyasi 494-bet)-Xalq dostoni “Alpomish” da ishtirok etgan
qahramonlardan biri hisoblangan Ko’sa sinchi otlarning yaxshi yoki yomon
ekanligini, qaysi otning zotidan ekanligini bir ko’rishda bilib aytgani uchun
sinchi
laqabini olgan edi.Hikoya qahramoni Murod ham ana shunday xislatga ega
ekanligi uchun shunday laqabni olgan.
Muallif asarida foydalangan laqablar asar qahramonlarining xarakter-
xususiyatlarini, tashqi ko’rinishidagi biror belgi, o’zgachaliklarni, qanday kasb-
hunar bilan shug’ullanishlarini obrazli, badiiy, estetik ruhda tasvirlab berishda,
kitobxonga o’sha qahramon haqida qanday xulosaga kelishda juda katta yordam
bergan.Nazar Eshonqul bunday xalq ichidan olingan laqablarni o’z hikoyalarida
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
54
qo’llash orqali asarlarini xalq orasida o’qishli bo’lishini ta’minlagan.Bunday ish
faqatgina chinakam mahorat egasining qo’lidan keladi, xolos.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbek
tilining
izohli
lug’ati.-Toshkent:O’zbekiston
milluy
ensiklopediyasi,2006.
2.
Ahmedova N. O’zbek tilida murojaat birliklarining semantik-konnatativ
tadqiqi:Filol.fan.nomzodi…dis.avtoreferati.-Toshkent,2008.
3.
Nazar Eshonqul.Saylanma I.”Akademnashr”.Toshkent 2022
