CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
127
ИШНИ СУДГА ҚАДАР ЮРИТИШДА АХБОРОТ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН ФОЙДАЛАНИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Таджиев Азамат Алибаевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси катта ўқитувчиси
Қодиров Хакимжон Хайрулло ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.12151571
Аннотация
: Ишни судга қадар юритиш босқичида ахборот
технологияларидан фойдаланишнинг процессуал асослари ва
аҳамиятини ўрганиш, жиноятларга қарши курашиш, жиноятларни
олдини олиш, очиш ва самарали тергов қилишда ижобий тажриба
ҳамда ҳуқуқни мухофаза қилувчи органлар ходимларини ахборот
технологиялари билан ишлаш жараёнида камчиликлар ва муаммоларни
ҳалқилиш ўрганилган масалалар ёритилган.
Калит сўзлар: суд, ишни судга қадар юритиш, ахборот
техналогиялари, жиноят иши,
Президентимиз Ш.М.Мирзиёэв айтганидэк “халқ давлат
оганларига эмас давлат органлари халққа хизмат қилиши керак” дэган
эзгу халқчил гояни илгари сурмоқда. Ўзбэкистон Республикаси
Президэнтининг 2020 йил 26 мартда қабул қилинган “ Жамоат
хавфсизлигини та`минлаш ва жиноятчиликка қарши курашиш соҳасида
Ички ишлар органлари фаолиятини сифат жиҳатдан янги босқичга
кўтариш чора-тадбирлари тўг`рисида ”ги ПФ-6196-сонли фармони қабул
қилинди.Ушбу фармон билан қабул қилинган ё`л харитасига мувофиқ
ички ишлар органлари учун ахборот технологиялари соҳасида қуйидаги
бир қатор вазифалар бэлгиланди- уюшган жиноятчилик, терроризм ва
экстремизм, гиёҳванд воситалар, психотроп моддалар ва уларнинг
аналоглари ноқонуний айланмасига қарши курашиш чора тадбирлари
самарадорлигини ошириш, ахборот технологиялари ва Интернет
тармоғидан фойдаланиш соҳасидаги жиноятларга қарши курашиш
борасида тубдан янги механизмларни жорий этиш; тезкор бўлинмалар
фаолиятини
аппарат-дастурий
таъминлаш,
замонавий
ахборот
технологияларини кенг татбиқ этиш.
Ички ишлар вазирлигининг Ҳуқуқий статистика ва тезкор -ҳисоб
маълумотлари маркази ва унинг қуйи тизимларини, ахборот
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
128
технологияларини кенг жорий этган ва Ўзбэкистон Республикаси
Президентининг 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбэкистон Республикасини
янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”г
4947-сонли фармони фаолиятини рақамлаштирган ҳолда ташкил этиш
ва тўлақонли фаолият юритиши бўйича ташкилий чораларни белгилаш.
“Электрон жиноий-ҳуқуқий статистика” ягона ахборот тизими ва
2019—2021-йилларда тўпланган ҳуқуқий статистик маълумотлар архиви
Ички ишлар вазирлиги тасарруфига ўтказилишини ҳамда бошқа зарур
ташкилий чоралар кўрилишини таъминлаш.Ўзбэкистон Республикаси
Президентининг 2020 йил 20 августда қабул қилинган “Суд-тергов
фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимой қилиш
кафоларларини янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида ”ги 6041
-сонли фармонида жиноят ишларини тергов қилиш жараёнига
замонавий ахборот коммуникация технологияларини кенг жорий этиш,
суриштирув ва дастлабки тергов органларининг моддий-техника
базасини янада мустаҳкамлаш ва кадрлар салоҳиятини оширишга доир
муаммолар кўрсатиб ўтилиб, электрон жиноий-ҳуқуқий статистика” ягона
ахборот тизимида яратилган жиноятга оид ариза, хабар ва бошқа
маълумотларни электрон рўйхатга олиш ва уларни кўриб чиқиш
натижаларининг ягона электрон ҳисобини юритиш имконини бэрувчи
дастурий модулни барча терговга қадар текширувни амалга оширувчи
органларга
уланишини
ва
2021 йил 1 январдан бошлаб тўлиқ ишга туширилишини; уч ой муддатда
жиноятлар ҳақидаги ариза, хабар ва бошқа маълумотларни қабул қилиш
ва кўриб чиқиш, шунингдэк, терговга қадар текширув ҳаракатларини
ўтказиш тартибини бэлгиловчи норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси
ишлаб чиқилишини таъминлаш бэлгилаб бэрилган.
Мамлакатимизда ўтган давр мобайнида судга қадар иш юритиш
босқичида суд назоратини кучайтириш, мазкур сохани
либэраллаштириш бўйича кенг кўламли чора тадбирлар кўрилаётганини
яна бир бор такидлаш жоиздир.
Ишни судга қадар иш юритиш босқичида яни ариза ва
хабарларни олгандан то терговга қадар текширув ва жиноят ишини
тергов қилиб судга жўнатилгунча бўлган даврни ўз ичига олиб ушбу
жараёнида ички ишлар органлари ходимлари замонавий ахборот
технологиялар фойдаланиш ахборотларни йиғиш, сақлаш, узатиш, қайта
ишлаш усул ва воситалари мажмуидир бўлганлиги боис ходимлар ортиқча
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
129
қоғозбозлик вақт маблағ сарфламасдан малумотларни олиш узатиш
имконияти эгалиги ишларни унумдорлигини оширади.
Амалга ошириладиган ислоҳотларга қарамасдан ишни судга қадар
юритиш бошқичида бир қатор муаммолар учраб турибди. Жумладан
ҳалигача жиноят-процессуал кодэксида электрон далил тушунчаси ва
уни олиш, қайд этиш ва расмийлаштириш тартиби мавжуд эмас.Бу эса
амалиётда бир қанча қийинчиликлар туг`дирмоқда ҳамда исботлаш
жараёнига ўзиниг салбий та`сирини кўрсатмоқда.Терговга қадар
текширув, суриштирув ва дастлабки тергов давомида қуйидаги
процессуал ҳаракатлар ва тергов ҳаракатлари видэоёзув орқали қайд
этилиши шартлиги бэлгилаб қўйилган
1) ўта оғир жиноятлар бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан
кечириш;
2) тинтув;
3) кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш;
4) тергов эксперименти;
5) шахсни ушлаш;
6) ҳимоячидан воз кечиш;
7) шахсни ушлаш жараёнида ўтказиладиган шахсий тинтув ва олиб
қўйиш
Бироқ видэоёзувдан фойдаланишнинг аниқ бир тартиби унга
қўйиладиган талаблар жиноят-процессуал кодэксида бэлгилаб қўйилган
эмас. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш жараёнида ахборот
технологияларидан фойдалинилмаяпти ва бу бўйича аниқ тартиб мавжуд
эмас.
Юқорида санаб ўтганимиздэк ўта оғир жиноятлар бўйича ҳодиса
содир бўлган жойни кўздан кечириш, тинтув кўрсатувларни ҳодиса
содир бўлган жойда текшириш, тергов эксперименти каби тегов
ҳаракатларини ўтказишда видэоёзувдан фойдалниш мажбурий лекин
жиноят-процессуал кодэкси 348
1
- моддасида баён этилган ё`қолган
жиноят иши матриалларини тиклаш тартибида ва манбаларида тергов
ҳаракати видэоёзувидан фойдаланиш бэрилмаган.
Юқоридаги муаммо ва камчиликларни ўрганиб чиқиб уларни
самарали ҳал этиш мақсадида қуйидаги таклифларни бэрамиз:
1.Жиноят-процессуал кодэксига 81- моддаси иккнчи хатбошига
қуйидагича ўзгартириш киритиш (далил турлари) маълумотлар
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
130
гувоҳнинг, жабрланувчининг, гумон қилинувчининг, айбланувчининг,
судланувчининг кўрсатувлари, экспертнинг хулосаси, ашёвий ва рақамли
далиллар, овозли ёзувлар, видэоёзувлар, кинотасвир ва фотосуратлардан
иборат материаллар, тергов ва суд ҳаракатларининг баённомалари ва
бошқа ҳужжатлар билан аниқланади. Ҳамда электон далиларни олиш
жараёнида ҲЕШ функсия имкониятларидан фойдаланиш.
2.Терговга қадар текширув, суриштирув ва дастлабки тергов
давомида камерадан фойдаланиш бўйича камера сифат даражасига
қуйидагича талаб жорий этиш Тасвир сифаи бўйича-ФУЛЛ ҲД секундига
60 кадр Овоз сифат бўйича- 1080 герс 3.Ўзбэкистон Республикаси жиноят-
процессуал кодэкси 348
1
-моддаси иккинчи қисмига қуйидагича
ўзгартиш киритиш йўқолган жиноят ишини ёки унинг материалларини
тиклаш жиноят иши ҳужжатларининг ушбу Кодексда белгиланган
тартибда далиллар дэб топилиши мумкин бўлган сақлаб қолинган
кўчирма нусхалари ҳамда тергов ҳаракати видэоёзувлари бўйича ва
процессуал ҳаракатларни бажариш орқали амалга оширилади.
Хулоса қилиб айтганда ишни судга қадар юритишда ахборот
техналогиялар фойдаланиш орқали ички ишлар органлар ходимларининг
вақти маблағлари тежалиши ортиқа сарсон саргардонликлардан қутулиш
бундан ашқари терговгв қадар текширув ва тергов даврида ахборот
техналогия фойдаланиш жиноятларни тез ва тўла очишда одил судловни
таминлашда ёрдам беради.
Судга қадар иш юритиш босқичида замонавий ахборот технологиялар
ва ахборот технологиялари фойдаланиши терговга қадар текширув ва
тергов ҳаракатларини тез ва самарали, унинг натижаларини эса
мустахкам ва ишончли бўлишига хизмат қилади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Муродов Б., Қулбеков О. Номусга тегиш жиноятларини тергов қилишда
исботланиши лозим бўлган ҳолатлар //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 1. – С. 98-104.
2. Муродов Б.Б. Основания прекращения уголовного дела в связи с
истечением срока давности привлечения к ответственности (опыт
Узбекистана) //Вестник экономической безопасности. – 2016. – №. 1. – С.
177-182.
3. Муродов Б.Б Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2016. – №. 3. – С. 47-50.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
131
4. Муродов Б. Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2017. – №. 1. – С. 69-72.
5. Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в
уголовном процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-
176.
6. Суюнов Ш., Хусинов Ш. Рецидив жиноятчилик тушунчаси ва унинг
аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 150-156.
7. Суюнов Ш., Исмайлова Ш. Бир гуруҳ шахслар томонидан содир
этиладиган жиноятларни тергов қилишда юзлаштириш тергов
ҳаракатининг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 4. – С. 140-144.
8. Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш
истиқболлари //Академические исследования в современной науке. –
2023.
Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
