CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
142
ATROF MUXIT OBYEKTLARIDA MN (II) IONINI ANIQLASHNING
SORBSION –SPEKTROSKOPIK USULI
1
N.K.Madusmanova
2
G.U.Miradxamova
1
Jizzax davlat pedagogika universiteti, nazira.imomova@mail.ru
2
I.Karimov nomidagi Toshkent davlar texnika universiteti Olmaliq filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.14586186
Marganets – bu organizmda oz miqdorda mavjud bo'lgan elementdir. U
asosan suyaklar, jigar, buyraklar va oshqozon osti bezida mavjud. Marganets
organizmga biriktiruvchi to'qima, suyaklar, qon ivish omillari va jinsiy
gormonlar hosil bo'lishiga yordam beradi. Shuningdek, u yog 'va uglevod
almashinuvida, kaltsiyning so'rilishida va qon shakarini tartibga solishda rol
o'ynaydi. Marganets miya va asab faoliyatini normal ishlashi uchun ham
zarurdir.
Biroq, ratsionda juda ko'p marganets bo`lishi tana to'qimalarida
marganetsning ko'payishiga olib kelishi mumkin. Marganetsning anormal
konsentratsiyasi miyadagi, ayniqsa bazal ganglionlarda, Parkinson kasalligiga
o'xshash nevrologik kasalliklar bilan bog'liq. Hayotning dastlabki davrida
marganetsning yuqori yoki past darajasi nerv sistemasini rivojlanishga ta'sir
qilishi mumkin. maktab o'quvchilarida marganetsning ko'tarilgan darajasi
yomon kognitiv faoliyati bilan ham bog'liq. Organizmda Marganes mikro
elementining miqdori kamayib ketishi Osteporoz, Artrit, Tushkunlik, qandli
diabet, epilepsiya kasalligini keltirib chiqarishi mumkinligi haqida aniq
ma`lumotlat yo`q bo`lsa ham ammo shu kasalliklarga uchragan bemorlarda
marganesni miqdori kam ekanligi tekshiruvlar isbotladi [1].
Mn(II) ionlarini tez va samarali aniqlash tibbiyot, farmakologiya, biologiya,
kimyo va texnologiya sohasida muhim vazifa hisoblanadi. Uni aniqlashning
mavjud usullari qimmat, samarasiz va vaqt talab etadi. Ushbu tadqiqot Marganes
ionlarini aniqlash uchun yangi, yuqori samarali va selektiv analitik reagentni
taqdim etadi. PPD matritsasida (polietilen poliamid-poliakrilonitril)
immobilizatsiyalangan organik reagentning (kupferon) analitik xossalari
sorbsiya-spektrofometrik usul bo'yicha Mn (II) ionlarini aniqlashda IQ
spektrometriya usullari bilan o'rganildi.
Zamonaviy dunyoda ishlab chiqarish darajasi jadal sur’atlar bilan o‘sib
bormoqda, bu esa og‘ir zaharli moddalar konsentratsiyasining atrof-muhit
obyektlarida oshishiga olib kelmoqda. Shu munosabat bilan ekologik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
143
ifloslantiruvchi moddalarni aniqlashning ishlab chiqilgan usullarning metrologik
va analitik tavsiflariga talablar ortib bormoqda.
Selektiv, sezgir va ekspress usullarni, shu jumladan sorbsion spektroskopik
usullarni ishlab chiqish, yaratish va rivojlantirish bo‘yicha ko‘pgina ishlar
qilinmoqda. Respublikamizda kimyo sanoatini rivojlantirishda atrof-muhit
obyektlari
tarkibidagi
og‘ir
toksik
metallarni
aniqlashning
sorbsiong‘spektroskopik usullarini yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Olib
borilayotgan dasturiy chora-tadbirlar asosida mazkur yo‘nalishda ma’lum
yutuqlarga erishilgan, ayniqsa, oqava suvlar, chiqindi va oziq-ovqat mahsulotlari
tarkibini sifat va miqdoriy nazorat qilish bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib
borilmoqda. Jumladan, organik reagentlarni immobillash yordamida atrof-
muhitning turli obyektlarida metall ionlarini aniqlash uchun yangi sorbsion-
spektroskopik uslullar ishlab chiqilmoqda.
Marganes (Mn
2+
) kontsentratsiyasini nazorat qilish elektrolitik marganets
sanoatida mahsulot sifati uchun muhim ahamiyatga ega. An'anaviy Mn
2+
aniqlash usullari murakkab va reaktivlarni talab qilishi bu esa ishni
sekinlashtiradi va moddani ifloslantiradi. Elektrolitlardagi Mn
2+
miqdorini
aniqlashning yangi tez va ekologik toza usulini ishlab chiqish katta ahamiyatga
ega. Mn
2+
kontsentratsiyasini zararli reagentlardan foydalanmasdan UV-Vis
absorbsiyasini xarakterli cho'qqilardan to'g'ridan-to'g'ri, tezkor o'lchash yo'li
bilan aniqlash mumkin, bu elektrolitik marganets sanoatida tezkor aniqlash
usuli sifatida bunday o'lchovni qo'llashni osonlashtiradi. Ushbu tadqiqotda
ishlab chiqilgan usul elektrolitik marganets sanoatida kontsentratsiyani tahlil
qilishda ifloslantiruvchi moddalar emissiyasini kamaytirish bilan birga aniqlash
tezligini oshirish maqsadiga erishishga yordam beradi. Ushbu tadqiqotda ishlab
chiqilgan usul elektrolitik marganets sanoatida kontsentratsiyani tahlil qilishda
ifloslantiruvchi moddalar emissiyasini kamaytirish bilan birga aniqlash tezligini
oshirish maqsadiga erishishga yordam beradi[2].
Ishning maqsadi tolali tashuvchida immobilizatsiya qilingan kupferon
kationiga asoslangan organik reagent yordamida Mn (II) ionlarini aniqlashning
aniq va sezgir usulini ishlab chiqishdan iborat.
Marganes komplekslanishning immobilizatsiyalangan reagent bilan
reaktsiyasi
uchun
maqbul
shart-sharoitlar
tanlandi,
marganesni
spektrofotometrik aniqlash imkoniyati koʻrsatildi, olingan maʼlumotlar turli
omillarga (reagent konsentratsiyasi, immobilizatsiya vaqti, pH va h.k.) bogʻliqligi
aniqlandi. [3-4].
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
144
Marganesni PPF tolasiga immobillangan nitrozo-R tuzi reagent bilan hosil
qilgan kompleksi Raman spektroskopiya usuli bilan o`rganildi.
1-rasm. Immobillangan Nitrozo-R-tuzi
2- rasm. Immobillangan Nitrozo-R-tuzi reagent bilan Mn(II) ioni hosil qilgan
kompleks
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, marganes ionlarini aniqlash uchun
ishlab chiqilgan sorbsiya-spektrofometrik usullar analitik, metrologik va boshqa
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
145
xususiyatlarda, intensivlik, soddalik, selektiv ta'sir va yuqori sezuvchanlik
bo'yicha fotometrik usullardan ustun turadi.
Tajribalar shuni ko'rsatadiki, reagentning tabiati va konsentratsiyasi aniqlanishi
kerak bo'lgan metall ionlarining metrologik va analitik xususiyatlariga ta'sir
qiladi. Analitik signalga asosan reagent, vaqt, muhitning tabiati ta'sir ko'rsatadi
va ularning razryadlanishi natijasida sorbsiya-spektroskopik usulning
sezuvchanligi va selektiv ta'sirini oshirishiradi. Immobillangan reagentlarning
tarkibi va tuzilishini kvant-kimyoviy hisoblash orqali kompleksni taxminiy
tuzilishi IQ spektroskopik usullari yordamida isbotlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Селин Шарбонье,Пьер Аншуц Спектрофотометрическое определение
марганца
в
подкисленных
матрицах
из
(поровых)
вод
и
последовательного выщелачивания осадков //Таланта Том 195, 1 апреля
2019 , страницы 778-784
2.
Чжэхуа Сюэ и Лэй Ли Быстрое и экологически безопасное
обнаружение марганца в электролитах с помощью ультрафиолето-
видимой спектрометрии для контроля выбросов загрязняющих
веществ.//
PLOS
ONE
|https://doi.org/10.1371/journal.pone.0264532
February 25, 2022 рр.1-14.
3.
Сманова З.А., Мадусмонова Н.К. Темир (II) ионини янги органик
реагент ёрдамида фотометрик аниқлаш.// Композицион материаллар.
2018й. - №2. 106-107 б. (02.00.02; №4)
4.
Мадусманова Н.К., Сманова З.А. 2-нитрозо-5-метоксифенол новый
аналитический реагент для опрделения ионов железа (II)// ЎзМУ
хабарлари. 2018й. -№3. 510-513 б. (02.00.02; №12)
