CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
115
BYUDJETLASHTIRISHNING ZAMONAVIY USULLARI VA ULARNING
SAMARADORLIGI.
Pulatov.X.U.
SamISI kata o'qituvchisi
Ahmatova.M.A.
SamISI talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14545972
Annotatsiya.
Ushbu maqolada byudjetlashtirishning zamonaviy usullari va
ularning korxona moliyaviy boshqaruvidagi ahamiyati keng tahlil qilinadi.
Faoliyatga asoslangan byudjetlashtirish, nol asosli byudjetlashtirish, strategik
byudjetlashtirish, rolli byudjetlashtirish, va zamonaviy texnologiyalar
yordamida avtomatlashtirilgan byudjetlashtirish usullari yoritiladi. Har bir
usulning afzalliklari, kamchiliklari va ularning amaliyotdagi samaradorligi
chuqur
o‘rganiladi.
Maqola
byudjetlashtirish
jarayonlarini
zamonaviylashtirishga qiziquvchi mutaxassislar va buxgalteriya hisobida
ishlovchi mutaxassislar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
byudjetlashtirish, faoliyatga asoslangan byudjetlashtirish
(ABB), nol asosli byudjetlashtirish (ZBB), strategik byudjetlashtirish, rolli
byudjet, avtomatlashtirilgan tizimlar, moliyaviy boshqaruv, buxgalteriya hisobi.
Annotation.
This article provides an in-depth analysis of modern budgeting
methods and their significance in corporate financial management. It explores
activity-based budgeting, zero-based budgeting, strategic budgeting, rolling
budgeting, and automated budgeting using modern technologies. The
advantages, disadvantages, and practical effectiveness of each method are
thoroughly examined. The article is intended for professionals interested in
modernizing budgeting processes and specialists in accounting.
Keywords:
budgeting, activity-based budgeting (ABB), zero-based
budgeting (ZBB), strategic budgeting, rolling budget, automated systems,
financial management, accounting.
Аннотация:
В данной статье проводится всесторонний анализ
современных методов бюджетирования и их значимости в финансовом
управлении предприятия. Рассматриваются такие подходы, как
бюджетирование, основанное на деятельности, бюджетирование с нуля,
стратегическое бюджетирование, скользящее бюджетирование и
автоматизированные системы бюджетирования с использованием
современных технологий. Детально изучаются преимущества, недостатки
и практическая эффективность каждого метода. Статья предназначена для
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
116
специалистов,
заинтересованных
в
модернизации
процессов
бюджетирования, и профессионалов в области бухгалтерского учета.
Ключевые слова:
бюджетирование, бюджетирование, основанное на
деятельности (ABB), бюджетирование с нуля (ZBB), стратегическое
бюджетирование, скользящее бюджетирование, автоматизированные
системы, финансовое управление, бухгалтерский учет.
Byudjetlashtirish bu korxonaning moliyaviy rejalari asosida resurslarni
samarali boshqarish jarayonidir. Hozirgi iqtisodiy sharoitlarda an’anaviy
byudjetlashtirish
usullari
korxonaning
moliyaviy
ko‘rsatkichlarini
rejalashtirishda yetarli darajada samaradorlik bermayapti. Shu sababli, korxona
resurslarini boshqarishda zamonaviy byudjetlashtirish usullariga talab
ortmoqda.
Zamonaviy byudjetlashtirish usullari tashkilotning har bir jarayonini
chuqur tahlil qilib, moliyaviy resurslarni samarali taqsimlashga imkon beradi.
Faoliyatga asoslangan byudjetlashtirish, nol asosli byudjet, strategik byudjet va
rolli byudjet kabi yondashuvlar tashkilotlarning moliyaviy boshqaruviga
moslashuvchanlik va samaradorlik olib kelmoqda. Bu usullar moliyaviy
boshqaruvni raqamlashtirish jarayonlari bilan uyg‘unlashgan holda yanada
takomillashtirilmoqda.
Asosiy qism.
Faoliyatga
asoslangan
byudjetlashtirish:
Faoliyatga
asoslangan
byudjetlashtirish buxgalteriya hisobi va moliyaviy rejalashtirishni korxonaning
aniq jarayonlari va faoliyatiga bog‘lash orqali amalga oshiriladi. Faoliyatga
asoslangan byudjetlashtirish xarajatlarni faoliyat turlariga, mahsulotlarga yoki
xizmatlarga nisbatan tahlil qilishga asoslanadi
Afzalliklari:
Faoliyatni batafsil tahlil qilish imkonini beradi.
Keraksiz xarajatlarni aniqlash va ularni optimallashtirishga yordam
beradi.
Resurslarni maqsadli yo‘naltirish imkoniyatini beradi.
Kamchiliklari:
Malakali xodimlar va zamonaviy dasturiy ta’minot talab etadi.
Jarayonning murakkabligi vaqt va qo‘shimcha xarajatlarni oshiradi.
Amaliy misol: Ishlab chiqarish korxonasi Faoliyatga asoslangan
byudjetlashtirish usulidan foydalanib, xarajatlarni texnologik jarayonlarga
ajratish orqali mahsulot tannarxini kamaytirishi mumkin. Bu yondashuv
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
117
xomashyo va ishlab chiqarish uskunalari uchun aniq resurs ajratishni
ta’minlaydi.
Nol asosli byudjetlashtirish.
Nol asosli byudjetlashtirish har bir xarajatni
“nol”dan boshlash orqali tuziladi. Bu usul barcha xarajatlarni iqtisodiy asoslab,
ularning maqsadga muvofiqligini ko‘rsatadi.
Afzalliklari:
Xarajatlarni samarali boshqarish imkoniyatini beradi.
Keraksiz xarajatlarni qisqartiradi.
Xarajatlarni optimallashtirish orqali moliyaviy barqarorlikni
oshiradi.
Kamchiliklari:
Murakkablik tufayli ko‘p vaqt talab etadi.
Barcha darajadagi xodimlarning faol ishtirokini talab qiladi.
Amaliy misol: Marketing bo‘limi nol asosli byudjetlashtirish usulidan
foydalanib, reklama kampaniyalari uchun faqat samarali bo‘lgan kanallarga
mablag‘ ajratadi. Natijada, reklama xarajatlari kamayib, ROI (investitsiyalarning
qaytimi) ko‘rsatkichi oshadi.
Strategik byudjetlashtirish:
Strategik byudjetlashtirish korxonaning uzoq
muddatli maqsadlariga asoslangan holda resurslarni rejalashtirishdir.
Afzalliklari:
Uzoq muddatli strategik maqsadlar bilan moslashgan byudjetni
shakllantiradi.
Moliyaviy
barqarorlikni
oshiradi
va
bozor sharoitlariga
moslashuvchanlikni ta’minlaydi.
Kamchiliklari:
Strategik rejalashtirishda ma’lumotlarning batafsil tahlili talab
qilinadi.
Byudjet rejalari uzoq muddatli prognoz xatoliklariga ta’sir qilishi
mumkin.
Amaliy misol: Yirik korxona yangi bozorlarni zabt etish uchun rivojlanish
strategiyasiga mos byudjet tuzib, uzoq muddatli moliyaviy ko‘rsatkichlarni
yaxshilaydi.
Rolli byudjetlashtirish (Rolling Budget):
Rolli byudjetlashtirish – doimiy
yangilanadigan byudjet bo‘lib, har oy yoki chorakda qayta ko‘rib chiqiladi.
Afzalliklari:
Doimiy yangilanish orqali moliyaviy rejalarning aniqligini oshiradi.
Bozor sharoitlari o‘zgarishiga tezkor moslashishga yordam beradi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
118
Kamchiliklari:
Jarayonni doimiy boshqarish ko‘p vaqt va kuch talab qiladi.
Amaliy misol: Chakana savdo korxonasi rolli byudjetlashtirishdan
foydalanib, xaridlar va sotuvlarni fasllarga mos ravishda rejalashtiradi. Natijada,
sotuvlar hajmi va foyda ko‘rsatkichi oshadi.
Avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida byudjetlashtirish:
Raqamlashtirish
jarayonlari orqali avtomatlashtirilgan byudjet tizimlaridan foydalanish
byudjetlashtirishni sezilarli darajada osonlashtiradi. SAP, Oracle va boshqa
moliyaviy tizimlar korxonalarning byudjetlarini tezkor tahlil qilish va
boshqarish imkonini beradi.
Afzalliklari:
Ma’lumotlarni real vaqtda qayta ishlash imkonini beradi.
Inson omilini kamaytiradi va xatoliklarni minimallashtiradi.
Kamchiliklari:
Dastlabki sarmoya yuqori bo‘lishi mumkin.
Amaliy misol: Yirik korxona SAP tizimi yordamida xarajatlarni boshqarib,
moliyaviy samaradorlikni oshiradi.
Xulosa.
Byudjetlashtirishning
zamonaviy
usullari
korxonaning
moliyaviy
boshqaruvida muhim ahamiyat kasb etadi. ABB va ZBB aniq tahlilga asoslangan
holda moliyaviy resurslarni samarali boshqarish imkonini beradi. Strategik va
rolli byudjetlashtirish esa uzoq muddatli rivojlanish va qisqa muddatli rejalarga
moslashuvchanlikni ta’minlaydi. Zamonaviy avtomatlashtirilgan tizimlardan
foydalanish esa jarayonning samaradorligini oshiradi. Ushbu usullarni amalda
qo‘llash natijalari korxona faoliyatining moliyaviy natijalarini sezilarli
yaxshilashi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kaplan, R.S., & Cooper, R. (1998). *Cost & Effect: Using Integrated Cost
Systems to Drive Profitability
2.
Horngren, C.T., Datar, S.M., & Rajan, M.V. (2015). Cost Accounting: A
Managerial Emphasis. Pearson.
3.
Shim, J.K., & Siegel, J.G. (2012). Budgeting Basics and Beyond. Wiley.
4.
Drury, C. (2018). Management and Cost Accounting. Cengage Learning.
5.
Gartner Group. (2020). Financial Planning and Analysis Tools for the
Modern Enterprise.
