CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
63
NOVERBAL MULOQOTNI O‘RGANISHNING DOLZARBLIGI
XUSUSIDA AYRIM MULOHAZALAR.
Yaqubjonova Ro‘zixon Mirkomil qizi
ADChTI, Ingliz tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
Mirolimova Rahnamo Davronbek qizi
ADChTI, 403-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14499042
Kishi jonli so‘zlashuv nutqida ma’lum axborotni qisqa va lo‘nda
ifodalashda, fikrning emotsionalligini va ta’sirchanligini oshirishda holat va
sharoitdan kelib chiqib tilga yondosh bo‘lgan noverbal vositalardan foydalanadi.
Aloqa-aralashuv jarayoni verbal/lisoniy, noverbal/nolisoniy yo‘l asosida
ro‘yobga chiqadi . Verbal muloqot inson his-tuyg‘ulari va kechinmalarini
eshituvchiga tushunarli tarzda yetkazib beruvchi eng qulay vosita bo‘lsa-da,
noverbal muloqot verbal muloqot bilan birgalikda, bir-birini to‘ldirgan xolatda
ishlatiladi. Boisi, fikr-mulohazalarni imo-ishora va tana harakatlari yordamida
ifoda etish muloqot qilish uchun eng murakkab jarayon hisoblanadi .
Tilshunoslikda bu yo‘nalish paralingvistika nomi bilan bog‘liq bo‘lib, u
axborot uzatilayotganda yordamchi vosita hisoblanadi. Shuning uchun
“ekstralingvistik va ichki lingvistik faktorlarning munosabati haqidagi masala....
doimo va asosli ravishda tilshunoslikning eng asosiy masalalaridan hisoblanib
kelgan” . Paralingvistik muloqot verbal muloqot singari tuzilishga ega emas ya’ni
unda ot, kesim, birinchi, ikkinchi darajali bo‘laklar kabi tushunchalar bo‘lmasa-
da, ushbu vositalar tashiydigan ma’no hammaga birdek tushunarli hisoblanadi.
Misol uchun o‘zbek millatida bosh irg‘ash orqali kishi biror fikrni rad
etayotganini anglaymiz. So‘z bilan ifoda eta olmagan fikrlarimizni yuz-
ifodalarimiz va xarakatlarimiz orqali yetkaza olishimiz mumkin. Shuning uchun
ham bu sohaga qiziqish yillar davomida ortib kelmoqda. So‘zlovchi nutqi
tinglovchiga to‘liq yetkazilishi uchun “fikrni to‘ldirib keluvchi unga yondosh
bo‘lgan imo-ishora tilini mufassil ravishda o‘rganish katta ilmiy va amaliy
ahamiyatga molikdir” . Sababi, millionlab yillar oldin paydo bo‘lgan ibtidoiy
odamlar bir-birlari bilan turli-xil imo-ishoralar va belgilar orqali muloqotda
bo‘lishgan. Xususan, l.S.Vigotskiy nutq san’atini egallashning boshlang‘ich
bosqichida imo-ishora va tilning murakkab aralashib ketishini ibtidoiy
odamlarda imo-ishoralarni tasvirlovchi hamda ifodalovchi juda ko‘p so‘zlarning
mavjudligi bilan izohlaydi . Paralingvistik vositalar dastlab 1644-yili Angliyada
D.Bulverning “Nutq va muloqot qiluvchi imo-ishoralar harakatlarini ifodalovchi
qo‘lning tabiiy tili va xronologiyasi” nomli asarida tadqiq qilingan . Uning ilmiy
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
64
nazariyasi asosida 1650-1670 yillar oralig‘ida I.Shlezinger, L.Namir, R.Berdvistel,
E.Klim, U.Stoke va U.Belludji kabi izlanuvchilar paralingvistik vositalarga oid
ilmiy ishlari dunyoga kelgan. Noverbal muloqot paralingvistikaning tarkibiga
kiruvchi asosiy komponenti hisoblanib, tilshunoslikda noverbal muloqot
haqidagi izlanishlar 1872-yil Charlz Darvinning “Insonlar va hayvonlar
emotsiyasi ifodalari” kitobining nashr etilishi bilan boshlandi. Undan so‘ng bir
qator olimlar: Pol Ekman, Edvard T.Xoll, Albert Mehrabian, Debora Tannen, Rey
Birdwistell kabilar izlanishlar olib borishdi. Pol Ekman yuz ifodalari, his-
tuyg‘ular va aldash bo‘yicha tadqiqot olib bordi. Edvard T. Xoll, antropolog olim,
tana tili va muloqotdagi madaniy farqlarni o‘rgangan. Albert Mehrabian,
mashxur psixolog, hissiyotlar va munosabatlarni yetkazishda og‘zaki bo‘lmagan
ishoralarning muhimligini ta’kidlagan muloqot modelini ishlab chiqdi. Ya’ni
unga ko‘ra inson kundalik muloqotida 55% jismoniy harakat, 38% ovoz va 7%
so‘zlar orqali aloqa qiladi . Debora Tannen, tilshunos olim, jins va muloqot
uslublari va ularning munosabatlarga ta’sirini o‘rgangan. Rey Birdwistell,
antropolog olim, kinesika, tana harakati va aloqani tahlil qilish tizimini ishlab
chiqgan. Va ushbu tadqiqot natijasiga ko‘ra inson kuniga o‘rtacha hisobda 10-11
daqiqa gapiradi va har bir jumla o‘rtacha 2.5 soniyadan oshmaydi .
Bundan xulosa qilib shuni aytish joizki, noverbal muloqot kundalik
turmush tarzimizning ajralmas qismi hisoblanadi va uni tadqiq etish bugungi
kunning dolzarb mavzularidan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. M.Saidxonov “Noverbal vositalar va o’zbek tilida ularning ifodalanishi”3b
2. M.Qurbonov “Noverbal muloqotni ifodalovchi vositalar” 8b
3.Накашидзе Н.В. Вербальная интерпретация П.С. в тексте //Сборник
научных трудов МГПИЙЯ им.М.Тореза,1980.вып. 141. 71-бет
4. Пражский лингвистический кружок. М: Прогресс, 1967
5. Nizomova Z. “Paralingvistikaning nazariy jihatlari”(maqola) 152-b
6. Басова А., Егоров С. История сурдопедагогики. −М.: 1984.− С.21.
7. Mohammad Shahidul Islam, Ksenia Kirillova “Non-verbal communication in
hospitality: At the intersection of religion and Gender” journal homepage:
www.elsevier.com/locate/ijhm-2020. 2b
8. M.Abdurazzaqova”Noverbal muloqot va uning kommunikatsiyadagi o‘rni”
