CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
81
PSIXOLOG KADRLAR TAYYORLASHNING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Jumanov Erdavlеt Sharifjon o
‘
g
‘
li
Abdulla Avloniy nomidagi pedagogik mahorat
milliy instituti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14898007
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy tadqiqotda maktab amaliyotchi psixologlarining
uzluksiz kasbiy rivojlanishini takomillashtirish metodikasini yaratish masalasi
o‘rganilgan. Tadqiqotda psixologik xizmat ko‘rsatish jarayonida amaliyotchi
psixologlarning kasbiy mahoratini oshirishga yo‘naltirilgan pedagogik
texnologiyalardan samarali foydalanish muhimligi ta’kidlangan. Shuningdek,
malaka
oshirish
kurslarida
amaliy
mashg‘ulotlar
va
innovatsion
yondashuvlardan foydalanish istiqbollari ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
uzluksiz kasbiy rivojlanish, amaliyotchi psixolog, pedagogik
texnologiyalar, malaka oshirish, psixologik xizmat
Аннотация:
В данной научной работе рассматривается вопрос
разработки
методики
совершенствования
непрерывного
профессионального развития школьных практических психологов. В
исследовании подчеркивается важность эффективного использования
педагогических
технологий,
направленных
на
повышение
профессионального мастерства практических психологов в процессе
оказания психологических услуг. Также показаны перспективы
применения практических занятий и инновационных подходов в курсах
повышения квалификации.
Ключевые слова:
непрерывное профессиональное развитие,
практический
психолог,
педагогические
технологии,
повышение
квалификации, психологическая служба
Annotation:
This research focuses on developing a methodology for
improving the continuous professional development of school practical
psychologists. The study emphasizes the importance of effectively utilizing
pedagogical technologies aimed at enhancing the professional skills of practicing
psychologists during the provision of psychological services. The prospects of
using practical training and innovative approaches in qualification improvement
courses are also highlighted.
Keywords:
continuous professional development, practical psychologist,
pedagogical technologies, qualification improvement, psychological service
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
82
Hozirgi kunda amaliy psixologiya tez rivojlanmoqda va jamiyatning turli
sohalarida, xususan, ta'lim tizimida o'z o'rnini topgan. Maktablarda amaliy
psixologlarning faoliyati tobora muhim rol o'ynamoqda. Psixologlar umumta'lim
maktablari, litseylarda, maxsus maktablar va boshqa ta'lim muassasalarida
bolalar va o'quvchilarning ruhiy holatini rivojlantirishda, ularning ijtimoiy
moslashuvini qo'llab-quvvatlashda katta amaliy yordam ko'rsatmoqdalar.
Amaliyotchi psixolog – bu yangi va jamoat uchun muhim mutaxassislik
bo'lib, ta'lim tizimidagi ijtimoiy talablarni qondirish uchun tashkil etilgan. Yosh
avlodning ijodiy va axloqiy salohiyatini rivojlantirishga bo'lgan talablar ortib
borar ekan, amaliyotchi psixologlarning malakasini oshirish zaruriyati yuzaga
kelmoqda. Maktab amaliyotchi psixologlari o'quvchilarning ruhiy va ijtimoiy
rivojlanishini ta'minlash, ularning psixologik holatini tushunish va
muammolarini hal qilishda muhim rol o'ynaydi. Biroq, amaliyotchi psixologlarni
tayyorlashda ko'plab muammolar mavjud.
Bir tomondan, amaliyotchi psixologlarning malakasi doimiy ravishda
oshirilishi zarur, chunki bu jarayon ularning o'z faoliyatlarida yangi ijtimoiy
ehtiyojlarga samarali javob berish imkoniyatini yaratadi . Ayni paytda, qisqa
muddatli kurslar va tayyorgarlik dasturlari psixologlarning amaliy faoliyatining
sifatini oshirish uchun yetarli bo'lmayapti. Shu bois, oliy ta'lim muassasalarida
amaliy psixologlarning malakasini oshirishga e'tibor qaratilishi, ularning kasbiy
kompetensiyalarini doimiy ravishda yangilab borish zarur.
Maktab amaliyotchi psixologlarining malakasini oshirishga qaratilgan
samarali dasturlar o'quvchilarning psixologik rivojlanishini qo'llab-
quvvatlashda, ularning o'zaro munosabatlarini yaxshilashda va psixologik
yordam ko'rsatishda yanada samarali bo'lishiga olib keladi. Bu esa o'z navbatida,
ta'lim tizimining umumiy sifatini oshirishga hissa qo'shadi.
Maktab amaliyotchi psixologining kasbiy faoliyati zamonaviy ta’lim tizimida
tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Biroq ushbu sohada kadrlar tayyorlash
va ularning uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlash jarayonida qator
muammolar mavjud. Avvalo, amaliyotchi psixolog kasbi va ushbu xizmat sohasi
hali-hanuz to‘liq shakllanmaganligi sababli, maktab amaliyotchi psixologining
huquqiy maqomi, funksional vazifalari, ta’lim muassasasining xususiyatlariga
qarab faoliyatining asosiy yo‘nalishlari va o‘ziga xos jihatlari aniq belgilab
berilmagan. Shu bois, ularning kasbiy rivojlanishiga qaratilgan uzluksiz ta’lim
tizimi ham hali to‘laqonli ishlab chiqilmagan.
Ko‘pincha oliy ta’lim muassasalarida umumiy psixolog mutaxassislari
tayyorlanadi, maktab amaliyotchi psixologini kasbiy faoliyatiga yo‘naltirilgan
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
83
maxsus tayyorgarlik esa yetarlicha e’tiborga olinmaydi. Ayni paytda, maktab
amaliyotchi psixologining faoliyatiga xos jihatlar uning kasbiy rivojlanish
dasturlarini ham o‘ziga xos tarzda shakllantirishni talab qiladi. O‘qituvchi va
o‘quvchilar bilan bevosita ishlash, psixologik maslahat, profilaktika va
rivojlantiruvchi ishlar olib borish maktab amaliyotchi psixologining asosiy
vazifalaridandir. Ushbu jarayonlarda psixologdan nafaqat nazariy bilimlar, balki
amaliy ko‘nikmalar va muloqot madaniyati ham talab qilinadi.
Maktab amaliyotchi psixologini uzluksiz kasbiy rivojlantirishdagi yana bir
jiddiy muammo amaliy psixologiyaning fan sifatida hali yetarli darajada ishlab
chiqilmaganligidir. Amaliy psixologiya nazariyasi va uslubiyatining rivojlanish
sur’ati amaliyot ehtiyojlaridan orqada qolmoqda. Natijada, amaliyotchi
psixologlar kasbiy faoliyat davomida ko‘p hollarda fundamental va amaliy
psixologiya bilimlariga asoslanishga majbur bo‘ladilar. Ammo bu bilimlar doimo
maktab sharoitidagi real psixologik vaziyatlarni hal etishga mos kelavermaydi.
Bundan tashqari, maktab amaliyotchi psixologlarining kasbiy rivojlanishini
ta’minlashga qaratilgan maxsus dasturlar, malaka oshirish kurslari va metodik
qo‘llanmalar sonining yetarli emasligi ham muammolar sirasiga kiradi. Ayrim
hollarda mavjud dasturlar nazariy bilimlarga asoslangan bo‘lib, amaliy
mashg‘ulotlar, real muammolarni yechishga qaratilgan tajriba almashinuvi
yetishmaydi. Shuningdek, maktab amaliyotchi psixologlari uchun mentorlik
tizimining sust rivojlanganligi ham ularning kasbiy o‘sishini sekinlashtiradi.
Shunday qilib, maktab amaliyotchi psixologlarining uzluksiz kasbiy
rivojlanishini samarali tashkil etish uchun ularning faoliyatiga xos o‘ziga
xosliklarni hisobga olgan holda, kasbiy tayyorgarlik va malaka oshirish tizimini
takomillashtirish zarur. Shu bilan birga, amaliy psixologiya fani va metodikasini
chuqur ishlab chiqish, maktab amaliyotchi psixologlari uchun amaliy
ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan maxsus dasturlar va metodik
vositalarni ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.
Shu sababli, maktab amaliyotchi psixologlari oldida turgan asosiy
muammolardan biri – ularning kasbiy faoliyatini tizimli takomillashtirish va
uzluksiz rivojlantirish jarayonining samaradorligini ta’minlashdir. Amaliyotchi
psixologlarning faoliyati turli yoshdagi bolalar va ularning ota-onalari,
pedagoglar, ta’lim muassasasi rahbariyati bilan bevosita muloqotni talab qilgani
bois, ularning kasbiy malakasi nafaqat nazariy bilimlarga, balki amaliy
ko‘nikmalarga ham bog‘liqdir. Biroq, maktab amaliyotchi psixologlarining kasbiy
rivojlanish
jarayonida
uchrayotgan
muammolar
ularning
faoliyat
samaradorligini pasaytirishi mumkin.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
84
Birinchidan, amaliy psixologlarni tayyorlash tizimida, ko‘pincha, ularning
maktab muhitida faoliyat yuritishi uchun zarur bo‘lgan maxsus kasbiy
kompetensiyalar yetarlicha shakllantirilmaydi. Natijada, yosh mutaxassislar
maktabdagi real muammolarga duch kelganida, ularga moslashish jarayoni
qiyinchilik tug‘diradi.
Ikkinchidan, maktab amaliyotchi psixologlari nafaqat o‘quvchilarning
individual psixologik muammolari bilan ishlashi, balki butun ta’lim
muassasasidagi psixologik muhitni tahlil qilish va uni optimallashtirish bilan
ham shug‘ullanishi lozim. Bu esa ularning kasbiy faoliyatida pedagogik, ijtimoiy
va boshqaruv kompetensiyalarini ham rivojlantirishni talab etadi.
Uchinchidan, amaliyotchi psixologlar o‘z kasbiy mahoratini uzluksiz oshirib
borishlari uchun tizimli ravishda malaka oshirish kurslari, treninglar va ilmiy-
metodik tadbirlarda ishtirok etishlari zarur. Biroq, bu jarayonni tashkil etishdagi
muammolar – resurslarning yetishmovchiligi, metodik qo‘llanmalar va
zamonaviy ilmiy yangiliklarning yetarlicha tarqatilmasligi – psixologlarning
amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishiga to‘sqinlik qiladi.
Shu bois, maktab amaliyotchi psixologlarining uzluksiz kasbiy rivojlanishini
samarali yo‘lga qo‘yish uchun ularning ish faoliyati davomida duch kelayotgan
muammolarni tizimli tahlil qilish, shuningdek, ularni bartaraf etish
mexanizmlarini ishlab chiqish zarur. Amaliy psixolog o‘z kasbining ilmiy
asoslarini chuqur biladigan va amaliy faoliyatga moslashtira oladigan
mutaxassis sifatida shakllanishi lozim. Mazkur yondashuv maktab amaliyotchi
psixologlari faoliyatini takomillashtirish va ularning kasbiy rivojlanishini tizimli
yo‘lga qo‘yishda asosiy mezon bo‘lib xizmat qilishi kerak.
Amaliyotchi psixolog kadrlarini tayyorlash murakkab va ko‘p bosqichli
jarayondir. Ma’lumki, kasbiy ta’lim uch asosiy, uzviy bog‘langan bosqichni o‘z
ichiga oladi. Bular quyidagilardir: oliy ta’limgacha bo‘lgan tayyorgarlik, bazaviy
kasbiy ta’lim va bitiruvdan keyingi kasbiy rivojlanish bosqichlaridir. Ushbu
bosqichlarning har biri o‘ziga xos mazmun, metod va tashkiliy xususiyatlarga
ega bo‘lib, ularning uyg‘unligi uzluksiz kasbiy rivojlanishning asosini tashkil
etadi. Biroq aynan oliy ta’limgacha bo‘lgan davrda psixologiya fanlariga
yetarlicha e’tibor qaratilmasligi amaliyotchi psixolog bo‘lishni maqsad qilgan
yoshlar uchun jiddiy kognitiv muammolarni keltirib chiqaradi.
Maktab amaliyotchi psixologlarining kasbiy faoliyatida uchrayotgan ko‘plab
kamchiliklar, ko‘pincha, ularning ilmiy-psixologik bilimlar yoki amaliy ish
yuritish ko‘nikmalarining yetarli emasligidan emas, balki o‘z kasbiy rolini,
maktab psixologi sifatida faoliyatining maqsad va vazifalarini to‘liq anglab
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
85
yetmaganliklari bilan bog‘liq. Bu holat, ayniqsa, ularning kasbiy faoliyatining
dastlabki bosqichlarida va ta’lim jarayonidan ish faoliyatiga o‘tish davrida
yaqqol namoyon bo‘ladi.
Amaliyotchi psixologlarning kasbiy rivojlanishi va o‘sishi samaradorligi,
avvalo, oliy ta’lim muassasalarida psixologik ta’lim dasturlarining talabalarning
kasbiy va shaxsiy o‘zini anglashiga qaratilganlik darajasi bilan bevosita
bog‘liqdir. Biroq ko‘plab tadqiqotlar va kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
maktab psixologi bo‘lishga tayyorlanayotgan ko‘plab talabalarda kasbiy
faoliyatining aniq maqsadlari, vazifalari va ish jarayonida duch keladigan real
muammolar to‘g‘risida to‘liq tasavvur shakllanmagan bo‘ladi. Shuningdek, ular
o‘zlari tanlagan sohada shaxsiy kasbiy pozitsiyani aniqlashda ham
qiyinchiliklarga duch keladilar.
Amaliyotchi psixolog sifatida maktab muhitida ishlash murakkab va ko‘p
qirrali bo‘lib, bu jarayonda bolalar, o‘qituvchilar va ota-onalar bilan olib
boriladigan ishning tizimli tahlili, har bir ishtirokchi manfaatini inobatga olgan
holda psixologik-pedagogik yondashuvlarni qo‘llay olish muhim ahamiyat kasb
etadi. Oliy ta’lim muassasalarida olib borilayotgan tayyorgarlik jarayoni ko‘p
hollarda amaliyotchi psixologning maktab sharoitida samarali faoliyat yuritishi
uchun zarur bo‘lgan ushbu ko‘nikmalarni yetarli darajada shakllantira olmaydi.
Kasbiy rivojlanish esa faqat oliy ta’lim davri bilan cheklanmay, balki maktab
psixologi o‘z faoliyatini boshlagach, uzluksiz davom etishi lozim. Chunki maktab
muhitida psixolog o‘z kasbiy faoliyatini yuritish davomida ko‘plab yangi
muammolar va vaziyatlarga duch keladi. Shunday sharoitda, psixologda mavjud
nazariy bilimlar va boshlang‘ich amaliy ko‘nikmalar yetarli bo‘lmay qoladi. Shu
bois maktab amaliyotchi psixologining uzluksiz kasbiy rivojlanishini ta’minlash
jarayoni uning butun ish faoliyati davomida doimiy va tizimli tarzda yo‘lga
qo‘yilishi zarurdir.
Uzluksiz kasbiy rivojlanishning samaradorligi, eng avvalo, amaliyotchi
psixologlarda o‘z faoliyati mohiyatini to‘liq anglash, kasbiy o‘zini anglash va
kasbiy refleksiya ko‘nikmalarini shakllantirishdan boshlanadi. Bu jarayon,
ayniqsa, kasbiy faoliyatining dastlabki yillarida qo‘llab-quvvatlanishi va
mustahkamlanishi lozim. Shu bois, uzluksiz kasbiy rivojlanish dasturlari,
amaliyotchi psixologlar uchun malaka oshirish kurslari, seminar va treninglar
aynan kasbiy o‘zini anglash, psixologik-pedagogik muammolarni tizimli tahlil
qilish, maktab jamoasi bilan samarali muloqot yuritish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yo‘naltirilishi muhim ahamiyatga ega.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
86
Xulosa qilib aytganda, maktab amaliyotchi psixologlarining kasbiy faoliyati
hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida tobora dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ularning asosiy vazifasi o‘quvchilarning psixologik rivojlanishi, ijtimoiy
moslashuvi va shaxsiy o‘sishiga ko‘maklashishdan iborat. Biroq, amaliyotchi
psixologlarni tayyorlash, ularning kasbiy malakasini oshirish va uzluksiz
rivojlanishini ta’minlash jarayonida bir qator muammolar mavjud. Bular orasida
quyidagilarni alohida ta’kidlash mumkin:
— amaliy psixolog kadrlar tayyorlash tizimining maktab sharoitiga
yo‘naltirilmaganligi;
— kasbiy faoliyatga oid maxsus kompetensiyalarni shakllantirishga
yetarlicha e’tibor berilmayotganligi;
— malaka oshirish tizimida nazariy bilimlar ustuvorlik qilishi, amaliy
ko‘nikmalar esa yetarlicha rivojlantirilmayotganligi;
— maktab amaliyotchi psixologlarining huquqiy maqomi va faoliyat
yo‘nalishlari to‘liq belgilab berilmaganligi;
— psixologik xizmat ko‘rsatish jarayonida metodik qo‘llanmalar va
zamonaviy texnologiyalarning yetishmasligi;
— mentorlik tizimining sust rivojlanganligi.
Ushbu muammolar amaliyotchi psixologlarning kasbiy rivojlanishiga salbiy
ta’sir ko‘rsatib, ularning faoliyati samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shu
sababli, maktab amaliyotchi psixologlarining uzluksiz kasbiy rivojlanishini
tizimli ravishda tashkil etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Amaliy
psixologlarni tayyorlash jarayonida nazariy bilimlar bilan bir qatorda amaliy
ko‘nikmalar, muloqot madaniyati, psixologik maslahat, psixodiagnostika va
profilaktika tadbirlarini o‘tkazish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqilishi
maqsadga muvofiq.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Nechayev N.N. Oliy ta’lim: qarama-qarshiliklarning qo‘shilishi / N.N.
Nechayev // Tanlangan asarlar. Turli yillarda yozilgan ishlar. – M.: OOO Logos-
Print, 2013. – B. 140–155.
2.
Raven J. Zamonaviy jamiyatda kompetentlik: aniqlash, rivojlantirish va
amalga oshirish / J. Raven. – M.: Kogito-Markaz, 2002. – 396 b.
3.
Yurevich A.V., Ushakov D.V. Makropsixologiya – psixologik tadqiqotlarning
yangi sohasi sifatida / A.V. Yurevich, D.V. Ushakov // Psixologiya masalalari. –
2007. – № 4. – B. 3–15.
4.
Vasiluk F.E. Psixologik shizisning metodologik ma’nosi / F.E. Vasiluk //
Psixologiya masalalari. – 1996. – № 6. – B. 25–40.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
87
5.
Galperin P.Ya. Psixologiya bo‘yicha ma’ruzalar / P.Ya. Galperin. – M.: AST,
KDU, 2007. – 400 b.
6.
Nурымбетова E.D., Турдымуратова A.B. Amaliyotchi psixologni
tayyorlash xususiyatlari // Ilmiy maqola.
7.
Мельников S.G. Kasb-hunar ta'limi tizimi uchun pedagog-psixologlarni
tayyorlash xususiyatlari // Ilmiy maqola.
8.
Дубровина I.V. Ta'lim sohasida amaliy psixologni kasbiy tayyorlash
masalalari // Ilmiy maqola.
9.
Худякова T.L., Севрюкова A.N. Zamonaviy bosqichda oliy kasbiy ta'limni
modernizatsiya qilish jarayonida psixologlarni kasbiy tayyorlash xususiyatlari
Rossiyada // Ilmiy maqola.
