CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
134
IMMANUEL KANTNING TRANSSENDENTAL SUB’YEKT
KONSEPSIYASI: FALSAFADAGI O‘RNI VA TAHLILI
Ashurova Xurshida Sag‘dullaevna
SamDCHTI “Gumanitar fanlar va
axborot texnologiyalari” kafedrasi dotsenti
xurshidashurova01@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14957849
Annotatsiya
: Ushbu maqola Immanuel Kantning transsendental subyekt
tushunchasini tahlil qiladi va uning falsafadagi ahamiyatini ochib beradi.
Maqolada Kantning transsendental subyektga oid yondashuvi, subyekt va
obyekt o‘rtasidagi aloqani, bilish jarayonining tabiati va axloqiy masalalarga
bo‘lgan ta’siri muhokama qilinadi. Maqolada, Kantning “Sof aql tanqidi”
asaridagi sub’yekt tushunchasi, shuningdek, uning Dekartning “Cogito ergo sum”
iborasi bilan bog‘liq qarashlari keltirilgan. Bundan tashqari, Kantning subyektni
“noumenal” dunyo bilan bog‘lashni inkor etgan ontologik yondashuvi,
shuningdek, transsendental subyektning axloqiy masalalardagi roli tahlil
qilinadi. Shuningdek, Kantning bu konsepsiyasi zamonaviy falsafa uchun
qanchalik muhimligini va uning bilish, erkinlik va axloqiy qarorlar bilan bog‘liq
yondashuvlarini tushunishdagi o‘rnini ko‘rsatish maqsad qilingan. Maqola
Kantning transsendental sub’yektga oid falsafiy fikrlarini chuqur o‘rganib, uning
falsafada qanday qilib yangi yondashuvlarni kiritganligini va bu tushunchaning
keyingi falsafiy g‘oylashlarga ta’sirini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlari:
Kant, transsendental subyekt, sof aql tanqidi, Dekart, cogito
ergo sum, sub’yekt va ob’yekt, bilish jarayoni, noumenal dunyo, axloqiy
masalalar, erkinlik, ontologiya, noumen, empirik sub’yekt, ruh, shaxs, axloqiy
qonun, axloqiy harakatlar, Kantning falsafasi, umumiy ong, mantiqiy-formal
aynanlik, metafizika, huquqiy tabiati.
Immanuel Kant falsafasida transsendental (insonning bilim olish usullari va
cheklovlarini o‘rganadigan tamoyil sifatida ishlatgan) sub’yekt tushunchasi juda
muhim o‘rin tutadi. Ushbu tushuncha nafaqat Kantning o‘z asarlarida, balki XX
asr falsafasida ham katta ahamiyatga ega bo‘lib, ko‘plab keyingi falsafiy
yo‘nalishlarni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi. Kantning transsendental
subyektga oid yondashuvi, bilish jarayonini, sub’yekt va ob’yekt o‘rtasidagi
aloqalarni, shuningdek, bilishning shart-sharoitlarini yangi tarzda tushunishga
imkon bergan. Uning ta’kidlashicha, sub’yektning o‘zi haqida tasavvur qilish va
uni bilish, sub’yektiv va ob’yektiv dunyo o‘rtasidagi chegaralarni aniqlashda
markaziy o‘rin tutadi. Kantning transsendental sub’yekt tushunchasi, uning
umumiy falsafiy tizimining ajralmas qismiga aylangan. Bu tushuncha bilish
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
135
jarayonining tabiati, axloqiy va ontologik savollarni o‘rganishda katta
ahamiyatga ega. Shuning uchun, Kant falsafasini to‘liq tushunish uchun
transsendental sub’yektning o‘rni va uning bilish jarayonidagi rolini o‘rganish
juda muhimdir. Kant sub’yektni faqat uning tajribalari va aqliy shakllari orqali
bilish mumkin, deb hisoblagan. Bu degani, har bir sub’yekt o‘zini bilishi va
tushunishi faqat uning aqliy tizimlari orqali amalga oshadi. Kantning
transsendental yondashuvi, sub’yektning o‘zini anglash va o‘zidan tashqaridagi
dunyoni bilish o‘rtasidagi ajralishni tushunishga imkon beradi. Ya’ni
“Transsendental sub’yekt” — bu sub’yektning o‘zi haqidagi tasavvurlari orqali
o‘zligini anglashini bildiradi. Demakki, uning fikricha, sub’yektning o‘zi haqida
tasavvur qilishi, faqat sub’yektning aqliy tizimlari orqali amalga oshiriladi, bu
degani inson o‘zining tajribalari va bilish shakllari orqali o‘zini namoyon qilar
ekan. Shuning uchun ham sub’yektning o‘zi, sub’yektiv tajriba orqali ifodalanar
ekan va shu tajribalar orqali bilinadi. Biroq, bu tasavvur faqat hodisalar
dunyosida shakllanadi, ya’ni fenomenal dunyoda mavjud bo‘lishi mumkin.
Kantning “Sof aql tanqidi” asarida transsendental sub’yekt tushunchasi
alohida muhokama qilingan. Bu asarda, Kant sub’yektning bilish jarayonidagi
o‘rnini va uning ob’yektlarni qanday bilishini tushuntirrib bergan. Uning
fikricha, bilish faqat sub’yektning aqliy shakllari va predikatlari orqali amalga
oshiriladi. Sub’yektning o‘zi, faqat uning fikr va tajribalari orqali bilinar ekan,
shuning uchun ham sub’yektni tushunishning o‘zi faqat uning aqliy faoliyati
orqali amalga oshiriladi. Kant, o‘zining shu transsendental sub’yekt tushunchasi
bilan, sub’yekt va ob’yekt o‘rtasidagi aloqadorlikni yangicha shaklda izohlaydi. U
sub’yektning bilish jarayonida ob’yektlar faqat sub’yektning aqliy qobiliyatlari
va shakllari bilan bog‘langan holda bilinadi, shuning uchun sub’yekt va
ob’yektning o‘rtasidagi ajralishning o‘zi, bilish jarayonining chegaralarini
belgilaydi. Bu yerda Kantning transsendental sub’yekt haqidagi fikrlari,
sub’yektiv va ob’ektiv dunyo o‘rtasidagi muhim farqlarni ko‘rsatadi.
Bundan tashqari Kant, Dekartning “Cogito ergo sum” (O‘ylayman, demak,
boraman) iborasi orqali xususiyatlarni aniqlashda ham tanqidni amalga
oshiradi. Dekartning tasvirlashicha - bu insonning borliqda mavjudligini
tasdiqlovchi asosiy faoliyatdir. Lekin faylasuf Kant, bu nuqtai nazarga qarshi
chiqadi. Uning fikricha, sub’yekt o‘zini faqat aqliy shakllari orqali bilishi mumkin
va bu bilish faqat fenomenal dunyo bilan cheklangan, deydi. Shuningdek, Kant -
Dekartning qarashlaridan farqli o‘laroq, subyektni bilish jarayonida faqat uning
tasavvurlarini ko‘rib chiqadi. Shu tariqa, u subyektning o‘zini bilish jarayonini,
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
136
faqat o‘zining tajribasi va aqliy shakllari orqali tushuntiradi. Bu yondashuv,
Kantning transsendental sub’yekt konsepsiyasining markazida turadi.
Kantning ontologik yondashuvi, transsendental sub’yekt tushunchasining
chuqur tahlilini ham taqdim etadi. U har bir sub’yektning o‘zi haqida tasavvur
qilishida, bu tasavvurning faqat fenomenal dunyoga taalluqli ekanligini
ta’kidlaydi. Kantning ontologiyasi, sub’yektni “noumenal” (narsalar-o‘zida)
dunyosi bilan bog‘lashni inkor etadi. Boshqacha aytganda, Kantning fikriga ko‘ra,
sub’yekt faqat o‘z tajribalari orqali o‘zini tushunadi va uning “noumenal”
dunyosi, ya’ni narsalar-o‘zida dunyo, sub’yekt uchun mutlaqo noma’lumdir.
Shuningdek, Kantning transsendental sub’yekt tushunchasi, axloqiy sohada
ham alohida o‘rganiladigan masala bo‘lib qoladi. Kantning axloqiy falsafasida,
sub’yektning erkinligi va axloqiy qonunlarga bo‘ysunishi muhim o‘rin tutadi.
Kantning axloqiy qonunlari, sub’yektning erkinligini va uning harakatlarini
belgilashda asos bo‘ladi. U axloqiy harakatlarning maqsadi, faqat sub’yektning
erkin tanlovi bilan amalga oshirilishi kerakligini ta’kidlaydi. Axloqiy harakatlar,
shuningdek, sub’yektning o‘ziga nisbatan hurmatini ta’minlashni maqsad qiladi.
Kantning takidlashicha, sub’yekt, faqat o‘zini axloqiy qonunlarga bo‘ysunib
hurmat qilishi mumkin. Demakki, Kantning axloqiy falsafasidagi transsendental
sub’yekt, nafaqat bilish jarayonlarini, balki axloqiy qarorlarni ham belgilashda
muhim rol o‘ynaydi. Sub’yektning erkinligi va axloqiy harakatlar o‘rtasidagi
bog‘lanish, Kantning axloqiy tizimining asosiy elementlaridan biridir.
Xulosa qilib aytganda, Kantning transsendental sub’yekt tushunchasi, uning
falsafasining markaziy qismiga aylangandi. Bu tushuncha, sub’yekt va ob’yekt
o‘rtasidagi aloqalarni, bilish jarayonining shart-sharoitlarini va sub’yektning
o‘zini anglashidagi rolini yangi tarzda tushunishga imkon beradi. Kantning
transsendental sub’yekt haqidagi konsepsiyasi, nafaqat bilish jarayonini, balki
ontologiya, axloq va erkinlik masalalarini ham o‘rganishda muhim ahamiyatga
ega. Shuning uchun, Kantning bu konsepsiyasi, falsafa tarixidagi eng muhim va
chuqur fikrlardan biri sifatida, zamonaviy falsafaning rivojlanishida muhim ta’sir
ko‘rsatdi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Kant, I. Kritik der reinen Vernunft (Sof aql tanqidi) – 2015 yil, Cambridge
University Press, London, Birlashgan Qirollik
2. Gusserl, E. Logische Untersuchungen (Mantiqiy tadqiqotlar) – 2012 yil,
Martinus Nijhoff Publishers, Dordrecht, Niderlandiya
3. Kant, I. Prolegomena to Any Future Metaphysics (Har qanday kelajak
metafizikaga prolegomenlar) – 2017 yil, Hackett Publishing Company,
Indianapolis, AQSh
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
137
4. Descartes, R. Meditations on First Philosophy (Birinchi falsafada tafakkurlar) –
2012 yil, Oxford University Press, Oxford, Birlashgan Qirollik
5. Kant, I. Kritik der Urteilskraft (Tanqidiy fikr kuchi) – 2014 yil, Oxford
University Press, Oxford, Birlashgan Qirollik
6. Kant, I. Groundwork for the Metaphysics of Morals (Axloq metafizikasi uchun
asoslar) – 2018 yil, Hackett Publishing Company, Indianapolis, AQSh
7. Kant, I. Anthropology from a Pragmatic Point of View (Pragmatik nuqtai
nazardan antropologiya) – 2006 yil, Cambridge University Press, Cambridge,
Birlashgan Qirollik
8. Hegel, G. W. F. Phenomenology of Spirit (Ruh fenomenologiyasi) – 2018 yil,
Cambridge University Press, New York, AQSh
9. Locke, J. An Essay Concerning Human Understanding (Inson tushunchasi
haqidagi esse) – 2020 yil, Penguin Classics, New York, AQSh
10. Heidegger, M. Being and Time (Bo'lish va vaqt) – 2017 yil, HarperCollins,
New York, AQSh
11. Fichte, J. G. Science of Knowledge (Bilim fani) – 2015 yil, University of Illinois
Press, Chicago, AQSh
12. Schopenhauer, A. The World as Will and Representation (Dunyo xohish va
tasavvur sifatida) – 2017 yil, Cambridge University Press, Cambridge, Birlashgan
Qirollik
13. Sartre, J.-P. Being and Nothingness (Bo'lish va yo'qlik) – 2017 yil, Yale
University Press, New Haven, AQSh
