CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
65
BYUDJET TASHKILOTLARIDA DEBITORLAR BILAN HISOB-
KITOBLAR HISOBINI YURITISH
Alisherov Mashhurbek Turg`unboy o`g`li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti magistranti
A.Xaydarov
Ilmiy rahbar: prof.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15209795
Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblarni yuritish davlat
moliyaviy tizimining samarali ishlashi uchun muhim ahamiyatga ega. Bu hisob-
kitoblar davlatning mablag'larini boshqarishda, moliyaviy shaffoflikni
ta'minlashda va resurslarni optimal taqsimlashda asosiy vositalardan biridir.
O‘zbekiston Respublikasi moliya qonunchiligi doirasida debitorlar bilan hisob-
kitoblar bo‘yicha aniq va qat'iy talablar belgilangan. Ushbu tezisda, byudjet
tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblarni yuritishning ahamiyati, yuridik
asoslari, amaldagi tizim va imkoniyatlar ko‘rib chiqiladi.
Kalit so`zlar:
byudjet tashkiloti, kreditorlar bilan hisob-kitoblar, debitorlar
bilan hisob-kitoblar, moliyaviy barqarorlik, hisobot, qarzdorlik, ish haqi.
1. Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblar tushunchasi
va ahamiyati
Debitorlar bilan hisob-kitoblar — bu tashkilotlarning o'z mijozlari yoki
boshqa tashkilotlar bilan o'zaro moliyaviy munosabatlar, ya'ni ular tomonidan
qabul qilingan xizmatlar va tovarlar uchun qarzlarni ifodalaydi. Byudjet
tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblarning ahamiyati quyidagicha:
Moliyaviy barqarorlikni ta'minlash
: To'g'ri yuritilgan debitorlik hisob-
kitoblari tashkilotning mablag'lar oqimini nazorat qilishga yordam beradi,
shuningdek, uning moliyaviy holatini barqarorlashtiradi.
Pul oqimining boshqarilishi
: To'lovlarning o'z vaqtida amalga oshirilishi
va qarzlarning qoplanishi byudjet tashkilotlari faoliyatining muvaffaqiyatli
bo'lishi uchun zarurdir.
Mablag'larning qaytarilishini ta'minlash
: Tashkilotning qarzlari va
kreditorlik majburiyatlari o'rtasidagi balansni ta'minlash, byudjetga
to'lanadigan soliq miqdorini oshirishga yordam beradi.
2. Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblarni
yuritishning qonuniy asoslari
O‘zbekiston Respublikasi hukumatining debitorlar bilan hisob-kitoblarni
yuritish bo'yicha bir qancha hujjatlari mavjud, jumladan:
O‘zbekiston Respublikasi "Byudjet tizimi to‘g‘risida"gi qonun (2013-
yil 24-aprel)
. Ushbu qonunda byudjet tashkilotlarining moliyaviy faoliyati, shu
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
66
jumladan debitorlar bilan hisob-kitoblar tartibi belgilangan. Bu qonun
tashkilotlarning hisob-kitoblar tizimini tartibga solish, shaffoflikni oshirish va
davlat mablag'laridan samarali foydalanishni ta'minlashga yo‘naltirilgan.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
"Byudjet
tizimini
takomillashtirish to‘g‘risida"gi qarori (2020-yil 5-fevral)
. Bu qaror, davlat
byudjeti va moliya tizimi sohasida amalga oshiriladigan islohotlarning asosiy
yo'nalishlarini belgilaydi. Debitorlar bilan hisob-kitoblar bo'yicha tartibni
takomillashtirish, qarzlarni kamaytirish va hisobotlarni aniq va o'z vaqtida
yuritishni ta'minlash maqsadida qabul qilingan.
Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan yo'riqnomalar va normativ
hujjatlar
. Ushbu hujjatlar, byudjet tashkilotlari uchun debitorlar bilan hisob-
kitoblarni yuritish bo'yicha aniq ko'rsatmalarni taqdim etadi.
3. Debitorlar bilan hisob-kitoblar yuritishning asosiy usullari va
metodlari
Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblar quyidagi asosiy
usullarga asosan yuritiladi:
Shartnoma asosida hisob-kitoblar
: Byudjet tashkilotlari xizmat yoki
mahsulot taqdim etganida debitorlar bilan shartnoma tuziladi. Shartnoma
belgilangan to'lov muddatlari va qarzlarni qaytarish shartlari bo‘yicha aniq
yo‘riqnomalarni o‘z ichiga oladi.
Moliyaviy hisobotlar va monitoring
: Debitorlar bilan hisob-kitoblar
to‘g‘risidagi barcha ma'lumotlar va hisobotlar tizimli ravishda yoritiladi. Bu
hisob-kitoblarning shaffofligini oshiradi va qarzlar miqdorini aniq kuzatish
imkonini beradi.
Monitoring va qarzdorlikni boshqarish
: Debitorlarning to'lovlarini va
qarzlarini muntazam ravishda monitoring qilish muhim. Qarzdorlikni
kamaytirish va o'z vaqtida to'lovlarni amalga oshirish uchun maxsus monitoring
tizimlari joriy etilishi zarur.
4. Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblar yuritishda
yuzaga keladigan muammolar
Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblarni yuritishda ba'zi
muammolar mavjud:
To'lovlarning kechikishi
: Ba'zi debitorlar to'lovlarni belgilangan vaqtda
amalga oshirmasligi yoki kechiktirishi mumkin. Bu esa tashkilotning moliyaviy
holatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
67
Qarzlarning to'liq qaytarilmasligi
: Ba'zi debitorlar qarzlarini to'liq
qaytarmasliklari mumkin, bu esa byudjet tashkilotining iqtisodiy holatini
zaiflashtiradi.
Xatoliklar va tizimdagi noaniqliklar
: Hisob-kitoblar tizimidagi xatoliklar
yoki noaniqliklar debitorlar bilan hisob-kitoblarni to'g'ri yuritishda
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin.
5. Debitorlar bilan hisob-kitoblarni samarali yuritishning tavsiyalar
Avtomatlashtirish tizimlarini joriy etish
: Debitorlar bilan hisob-
kitoblarni samarali yuritish uchun avtomatlashtirilgan tizimlar va dasturiy
ta'minotdan foydalanish zarur. Bu tizimlar yordamida barcha ma'lumotlar
tezkor va aniq qayd etiladi.
Qarzlarni boshqarish tizimini joriy etish
: Qarzdorlikni kamaytirish va
debitorlar bilan hisob-kitoblarni samarali yuritish uchun alohida boshqaruv
tizimi ishlab chiqilishi kerak. Bu tizim, qarzlarni qaytarishning aniq muddati va
shartlarini belgilaydi.
Nazorat va audit tizimlarini kuchaytirish
: Byudjet tashkilotlarida
debitorlar bilan hisob-kitoblar bo'yicha audit va nazorat jarayonlarini
kuchaytirish, noaniqliklarni aniqlash va tizimdagi xatoliklarni bartaraf etishga
yordam beradi.
Xulosa
. Byudjet tashkilotlarida debitorlar bilan hisob-kitoblarni yuritish
davlat moliyaviy tizimining samarali ishlashi uchun zarurdir. O‘zbekiston
Respublikasi qonunchiligi va moliya tizimining takomillashtirilishi debitorlar
bilan hisob-kitoblarni yuritishni osonlashtirish, samarali va shaffof qilishga
yordam beradi. Kelajakda, bu tizimni yanada rivojlantirish va takomillashtirish
uchun qo‘shimcha chora-tadbirlar ko‘rilishi kerak.
Tavsiyalar
. Debitorlar bilan hisob-kitoblar tizimini avtomatlashtirish va
elektron tizimlarga integratsiya qilish. Qarzdorlikni kamaytirish va debitorlar
bilan o‘zaro munosabatlarni yaxshilash uchun aniq tartiblar joriy etish. Hisob-
kitoblar tizimining shaffofligini oshirish va audit jarayonlarini kuchaytirish.
Foydalanilgan manbalar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi "Byudjet tizimi to‘g‘risida"gi qonun (2013-yil 24-
aprel).
2.
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
"Byudjet
tizimini
takomillashtirish to‘g‘risida"gi qarori (2020-yil 5-fevral).
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining "Byudjet tashkilotlarida
moliyaviy hisobotlarni tayyorlash va taqdim etish tartibi"ga oid yo‘riqnomasi.
4.
"Byudjet tashkilotlarida moliyaviy hisobotlarni yuritish" bo‘yicha ilmiy
kitoblar va maqolalar.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
68
5.
Internet manbalari va O‘zbekiston Respublikasi moliya sohasidagi
normativ hujjatlar
