CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
141
ELEKTROMOBILLARNING ICHKI YONUV DVIGATELLARIDAN
AFZALLIKLARI, EKOLOGIK USTUNLIGI
Gʻofurov Temurbek Ne'matjon oʻgʻli
https://doi.org/10.5281/zenodo.15244332
Annotatsiya:
so‘nggi yillarda dunyo miqyosida ekologik muammolar
tobora keskinlashmoqda. Global iqlim o‘zgarishlari, atmosferaning ifloslanishi va
tabiiy resurslarning kamayib borishi insoniyatni atrof-muhitga kamroq zarar
yetkazadigan texnologiyalarni joriy etishga undamoqda. Ayniqsa, transport
sohasida ushbu muammo dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ichki yonuv
dvigatellariga ega bo‘lgan avtomobillar havo ifloslanishining asosiy
manbalaridan biridir. Karbonat angidrid, azot oksidlari, uglevodorodlar kabi
zararli gazlar atmosferaga katta miqdorda chiqarilmoqda. Bu esa global isish va
salomatlik muammolarini keltirib chiqaradi.
Elektromobillar esa ushbu
muammolarga barham berishning zamonaviy va samarali yechimidir. Elektr
energiyasi yordamida harakatlanadigan ushbu vositalar havoga zararli gazlar
chiqarmaydi, yoqilg‘i sarflamaydi va kam texnik xizmat talab qiladi. Shuningdek,
ular shovqinsiz ishlaydi, bu esa shaharlardagi shovqin ifloslanishini
kamaytirishga yordam beradi. Energiya samaradorligi yuqori bo‘lgan
elektromobillar ekologik barqaror transport tizimining asosiy yo‘nalishiga
aylanmoqda.
Kalit so‘zlar:
elektromobil, ichki yonuv dvigateli, ekologik ustunlik,
karbonat angidrid, energiya samaradorligi, transport tizimi, shovqin ifloslanishi,
qayta tiklanuvchi energiya, yashil texnologiyalar.
Abstract:
In recent years, environmental problems have become
increasingly acute worldwide. Global climate change, atmospheric pollution, and
depletion of natural resources are pushing humanity to introduce technologies
that are less harmful to the environment. This problem is especially relevant in
the transport sector. Cars with internal combustion engines are one of the main
sources of air pollution. Harmful gases such as carbon dioxide, nitrogen oxides,
and hydrocarbons are emitted into the atmosphere in large quantities. This
causes global warming and health problems. Electric cars are a modern and
effective solution to these problems. These vehicles, which are powered by
electricity, do not emit harmful gases into the air, do not consume fuel, and
require little maintenance. They also operate silently, which helps reduce noise
pollution in cities. Electric cars, which are highly energy-efficient, are becoming
the mainstay of an environmentally sustainable transport system.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
142
Keywords:
electric vehicle, internal combustion engine, environmental
advantage, carbon dioxide, energy efficiency, transportation system, noise
pollution, renewable energy, green technologies.
Аннотация:
В последние годы во всем мире все более обостряются
экологические проблемы. Глобальное изменение климата, загрязнение
атмосферы и истощение природных ресурсов подталкивают человечество
к внедрению технологий, наносящих меньший вред окружающей среде.
Эта проблема является одной из самых острых, особенно в транспортной
сфере. Транспортные средства с двигателями внутреннего сгорания
являются одним из основных источников загрязнения воздуха. В
атмосферу в больших количествах выбрасываются вредные газы, такие
как углекислый газ, оксиды азота и углеводороды. Это приводит к
глобальному потеплению и проблемам со здоровьем. Электромобили —
современное и эффективное решение этих проблем. Эти транспортные
средства, работающие на электричестве, не выбрасывают в воздух
вредных газов, не потребляют топлива и не требуют особого
обслуживания. Они также работают бесшумно, что помогает снизить
шумовое загрязнение в городах. Энергоэффективные электромобили
становятся основой экологически устойчивой транспортной системы.
Ключевые слова:
электромобиль, двигатель внутреннего сгорания,
экологические преимущества, углекислый газ, энергоэффективность,
транспортная система, шумовое загрязнение, возобновляемая энергия,
зеленые технологии
Insoniyat taraqqiyoti asosan texnologik yutuqlarga asoslanadi. Ammo bu
taraqqiyot bilan bir qatorda ekologik muammolar ham chuqurlashib bormoqda.
So‘nggi o‘n yilliklarda global isish, atmosferaning ifloslanishi va tabiiy
resurslarning kamayishi butun dunyo ilmiy doiralari va siyosatchilarini jiddiy
o‘ylantirmoqda. Ayniqsa, transport sohasidagi muammolar ekologik
izolyatsiyani kuchaytirmoqda. Aksariyat avtomobillar ichki yonuv dvigateli
(IYD) asosida ishlaydi, bu esa yoqilg‘i – benzin yoki dizel – yoqilishi natijasida
hosil bo‘ladigan zararli gazlarni atmosferaga chiqaradi. Ichki yonuv dvigatelli
avtomobillar havo ifloslanishining eng asosiy manbalaridan biridir. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘ylab transport vositalari orqali chiqarilayotgan
karbonat angidrid (CO₂) umumiy chiqindilarning 20-25 foizini tashkil etadi. Bu
ko‘rsatkich yildan-yilga ortib bormoqda. Shuningdek, shaharlar markazida
yuzaga kelayotgan shovqin, tutun va yoqilg‘i ta’minoti muammolari aholining
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
143
hayot sifati va salomatligiga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ana shu sharoitda
elektromobillar muqobil, ekologik xavfsiz, iqtisodiy jihatdan foydali transport
vositasi sifatida namoyon bo‘lmoqda. Elektromobillar elektr energiyasi bilan
ishlaydi va ular atmosferaga zararli gazlar chiqarmaydi. Bundan tashqari,
ularning ekspluatatsiyasi oddiy, texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari kam, ish
faoliyati davomida ekologik zarar deyarli nol darajada bo‘ladi. Ular shovqinsiz
harakatlanadi, energiyani samarali ishlatadi hamda qayta tiklanuvchi energiya
manbalariga mos keladi.
Ekologik muammolar fonida ularning paydo bo‘lish sabablari va ularga
bo‘lgan ehtiyoj ko‘rib chiqildi. Endi esa elektromobillarning an’anaviy ichki
yonuv dvigatelli mashinalarga nisbatan qanday ustunliklari borligi haqida
batafsil to‘xtalamiz.
Elektromobillar ichki yonuv dvigatelli avtomobillarga nisbatan ko‘plab
ustunliklarga ega. Ularning eng asosiy afzalligi — ekologik tozaligi. Ichki yonuv
dvigatelli mashinalar benzin yoki dizel yoqilg‘isini yoqish orqali ishlaydi va bu
jarayonda katta miqdorda zararli gazlar, xususan karbonat angidrid, azot
oksidlari, metan va boshqa kimyoviy moddalar atmosferaga chiqariladi. Bunday
gazlar iqlim o‘zgarishlariga olib keladi, global isish jarayonini tezlashtiradi va
inson salomatligiga zarar yetkazadi.
Boshqa tomondan, elektromobillar elektr energiyasi asosida ishlaydi va
harakatlanish jarayonida hech qanday zararli gaz chiqarmaydi. Agar bu energiya
qayta tiklanuvchi manbalardan (quyosh, shamol va h.k.) olinayotgan bo‘lsa, bu
holat butun tizimni ekologik jihatdan yanada toza qiladi. Bu orqali
elektromobillar “nol emissiya” transport vositasi sifatida qaraladi.
Yana bir muhim afzallik — energiya samaradorligi. Elektromobillar ichki
yonuv dvigatelli mashinalarga qaraganda ikki-uch baravar kam energiya
sarflaydi. Bu esa uzoq masofalarni bosib o‘tishda ancha tejovchanlikni
ta’minlaydi. Elektr motorlar oddiy va ishonchli tuzilishga ega bo‘lib, mexanik
qismlarning kamligi tufayli buzilish xavfi past bo‘ladi. Bu texnik xizmat
ko‘rsatish xarajatlarini kamaytiradi va avtomobilning ishlash muddati uzayadi.
Elektromobillar shovqin darajasi bo‘yicha ham ancha afzal. Ichki yonuv
dvigatelli mashinalar dvigatel va ishlovchi mexanizmlar sababli yuqori darajada
shovqin chiqaradi, ayniqsa shaharlarda bu muammo sezilarli. Elektromobillar
esa deyarli shovqinsiz ishlaydi, bu esa inson salomatligiga va qulay turmush
tarziga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, elektromobillarni quvvatlantirish jarayoni ham tobora
qulaylashmoqda. Zamonaviy sharoitda ko‘plab davlatlar elektromobil
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
144
quvvatlash stansiyalarini barpo etmoqda. Ba’zi mamlakatlarda esa uyda
quvvatlantirish uchun shaxsiy qurilmalar joriy qilinmoqda. Uzoq masofali
elektromobillar sonining ortishi bilan quvvatlash texnologiyalari ham jadallik
bilan rivojlanmoqda.
Shuningdek, elektromobillar iqtisodiy jihatdan ham manfaatli hisoblanadi.
Elektr energiyasi narxi benzin yoki dizel yoqilg‘isiga qaraganda ancha past
bo‘ladi. Bu esa uzoq muddatli ekspluatatsiyada katta tejamkorlikni ta’minlaydi.
Shu bois elektromobillar transport sohasining kelajagi sifatida qaralmoqda.
Xulosa
Yuqoridagi
fikr-mulohazalar
asosida
xulosa
qilish
mumkinki,
elektromobillar zamonaviy jamiyatda ekologik muammolar yechimida muhim
o‘rin tutadi. An’anaviy ichki yonuv dvigatelli avtomobillar tomonidan
chiqarilayotgan zararli gazlar atrof-muhitga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shu bilan birga, ularning energiya samaradorligi past, ekspluatatsiya xarajatlari
esa yuqori. Elektromobillar esa bu muammolarga muqobil va barqaror yechim
taklif qilmoqda. Elektromobillar havoga zararli gazlar chiqarmaydi, yoqilg‘i
sarflamaydi va ishlash jarayonida shovqin ifloslanishini deyarli nol darajagacha
kamaytiradi. Elektr energiyasi bilan harakatlanadigan ushbu avtomobillar,
ayniqsa qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanilganda, ekologik
jihatdan ideal vositaga aylanadi. Ularning texnik xizmatga kam ehtiyoj sezishi,
mexanik qismlarning kamligi tufayli kamroq buzilishi va umumiy xarajatlarning
pastligi ular foydasini yanada oshiradi. Biroq elektromobillarni keng joriy etish
uchun infratuzilmani rivojlantirish, energiya manbalarini diversifikatsiya qilish
va ijtimoiy ongni oshirish zarur. Davlatlar tomonidan subsidiya va soliq
imtiyozlari orqali bu jarayonni tezlashtirish mumkin. Elektromobillar transport
sohasida "yashil texnologiyalar" davrining boshlanishi bo‘lib, u ekologik
barqarorlik, iqtisodiy tejamkorlik va texnologik innovatsiyalarni o‘zida
mujassam etadi. Kelajakda elektromobillarning ishlab chiqarilishi va foydalanish
darajasi ortgani sari, insoniyat yanada toza, xavfsiz va barqaror atrof-muhitda
yashash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shunday ekan, elektromobillarni joriy etish va
qo‘llab-quvvatlash har bir jamiyatning ekologik madaniyatini oshirishga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shukurov, A. (2021). Elektromobillar va yashil energetika: istiqbollar va
muammolar. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
International Energy Agency (IEA). (2023). Global EV Outlook 2023.
Retrieved from www.iea.org
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
145
3.
Yuldashev, M., & Omonov, S. (2020). Atrof-muhitni muhofaza qilish va
ekologik xavfsizlik. Toshkent: Ekologiya.
4.
UNEP (United Nations Environment Programme). (2022). Electric
Mobility: Taking Stock of Electric Vehicle Deployment. Retrieved from
www.unep.org
5.
Qodirova, N. (2022). Texnologik innovatsiyalar va barqaror rivojlanish:
transportda yashil yechimlar. O‘zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali.
6.
Tesla,
Inc.
(2023).
Impact
Report
2022.
Retrieved
from
www.tesla.com/impact
