CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
123
BOSHLANGʻICH SINF OʻQUVCHILARIDA TABIIY FANLARNI
OʻQITISHDA KOʻRGAZMALIK METODLARIDAN FOYDALANISH
Abdumurodova Saida
Termiz davlat pedagogikainstituti talabasi
Abdunazarova Zebiniso Xudoyshukurovna
Ilmiy rahbar:
Termiz davlat pedagogika institutii o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15244194
Annotatsiya:
Bugungi XXI asrda ilm fanga bo’lgan talab va takliflar yurtimiz
ravnaqi uchun o’z hissasini qo’shadigan yosh avlodni tarbiyalash biz
boshlang’ich o‘qituvchilar oldidagi eng katta vazifalardan.Maqolada tabiiy fanni
o‘qitishda o‘quvchilarning fanga bo’lgan qiziqishini oshirish ularni butun borliq
haqida bilim, malaka, ko‘nikmalar bilan qurollantirishda o‘qitishning eng
samarali usullaridan biri bo‘lgan ko’rgazmalilik metodlari haqida ma’lumot
berib boriladi.
Kalit so’zlar:
Atrof-muhit va tabiat, ona – zamin, saxovati, noz-ne'mat,
ko‘rgazmalilik metodlari, bilim, malaka, ko‘nikmalar
Annotation:
Science today in the XXI century I have been contributing to
the development of our country, from the biggest tasks to primary
teachersInformation about the entire being is provided with information on an
exhibition methods, one of the most effective methods of training with skills and
skills.
Keywords:
environmental and nature, mother - ground, generous, flirting
methods, knowledge, skills, skills
Atrof-muhit va tabiat - inson uchun go'yoki beshik, bamisoli ona
quchog'i. Uning bag'ri keng, qalbi esa inson uchun hamisha ochiq. U o'z saxovati,
noz-ne'matlarini insonlardan aslo ayamaydi. Yer esa jamiki boyliklar, noz-
ne'matlar manbai. Shu bois insoniyat tomonidan e'zozlanib, ulug'lanib, ona -
zamin deya e'tirof etiladi. Bugungi kunda tahdid solayotgan eng katta muammo -
ekologik halokatning oldini olishda atrof-muhitni mehr-muhabbat va shafqat
bilan muhofaza qilish, e'zozlash insoniyatga yordam berishi mumkin.
XX asr oxirida ekologik ta'lim-tarbiya nazariyasi va metodikasini ishlab
chiqishdagi dastlabki qadam tabiatni muhofaza qilish vazifalarini hal etishga
yo'naltirilgan, odamning tabiatni muhofaza qilish faoliyati esa uning asosiy
mazmuniga aylangan. Biroq tabiatni muhofaza qilish ta'lim - tarbiyasi, o'sha
paytdagi tajribalar ko'rsatganidek, odamning tabiatga uyg'un munosabatini
shakllantirishda muhim o'rin egallamagan.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
124
Bu jamiyatning iste'molchilikdan tabiatni muhofaza qilishgacha bo'lgan
tashqi dunyo bilan munosabatlar tabiatini tubdan o'zgartirishga tayyor
emasligidan dalolat beradi; jonlantirish zarurati milliy tizimning barcha
qismlarida ekologik ta'limga qaratilganligida. Tabiatga bo'lgan ijobiy munosabat
ustunligidan dalolat beradi. Fikrlash jarayonlarining ta'siri uning hissiylik
darajasi bilan bog'liq. Hissiy jihatdan rang-barang mazmunga ega bo'lib, u
nafaqat subyektning ma'lum bir lahzadagi yoki hozirgi vaziyatdagi holatini, balki
uning ma'lum bir davrdagi rivojlanish yo'nalishini ham aks ettiradi.
Jonajon tabiatimizdan foydalanish - jamiyatning moddiy va ma'naviy-
madaniy ehtiyojlarini qondirish maqsadida tabiiy sharoit va resurslar xilma-
xilligidan foydalanish shakllari va ularni muhofaza qilish chora-tadbirlari
majmui. Tabiatdan foydalanish bo'yicha har bir tadbir uni muhofaza qilish bilan
birga qo'shib olib borilgandagina atrof-muhit ifloslanishining oldini olish
mumkin bo'ladi.
Yuqorida ayib o'tilganidek ijobiy psixo-emotsional fon yaratadi,
qadriyatlarni o'zlashtirish uchun zarur shart-sharoitlar vositalaridan biri
tabiatdir, ekologik ta'lim, asosiy uning vazifasi shaxsiy rivojlanish va
takomillashtirish maqsadlari tizimi sifatida hayotiy qadriyatlar yo'nalishlarini
shakllantirishdir. Atrof-muhit bilan o'zaro munosabatda bo'lish uchun keng
imkoniyatlar yaratadi o'z-o'zini namoyon qilish, o'zini namoyon qilish va o'zini
o'zi bilish, bu kasbiy pedagogik ekologik makonni sezilarli darajada
kengaytiradi.
Yuqori daraja kasbiy va pedagogik ekologik tayyorgarlik ekologik ta'limni
uning ajralmas tarkibiy qismi sifatida idrok etishga yordam beradi, imkon
beradi, bo'lajak o'qituvchining shaxsiy qadriyatlari tizimini qayta qurish;
ijtimoiy shartli standartlarni o'rganish xulq-atvor normalari va qoidalarining
tuzilishi sifatida tabiat bilan o'zaro munosabat va uning xavfsizligini ta'minlash.
Tizim-inergetik metodologiyasi va ijtimoiy-pedagogik kasbiy faoliyatni
tashkil etish algoritmini ishlab chiqishga imkon berdi. Ekologik ta'limga
yo'naltirilgan
bo'lajak
o'qituvchilarning
kasbiy-pedagogik
ekologik
tayyorgarligining nazariy modelini ishlab chiqish. Tabiatdagi ekologik ta'limga
yo'naltirilgan bo'lajak o'qituvchining kasbiy-pedagogik ekologik tayyorgarligi
jarayonini tashkil etish algoritmi ekologik ta'lim natijalarini bashorat
qilish samaradorligi bir qator omillar bilan bog'liq: bu jarayonning tarkibiy
murakkabligi, uning mazmunini tashkil etuvchi elementlarning ko'pligi; ko'p
darajali ular o'rtasidagi munosabatlar;
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
125
Ekologik ta'limning maqsad va vazifalarining vositalar, usullar, tashkil etish,
shart-sharoitlarni tanlash, obyektiv baholash mezonlarini ishlab chiqish va
boshqalaralar bilan o'zaro bog'liqligi. Ekologik bilim tizimlari, amaliy ekologik
faoliyat qobiliyatlari va malakalari. Alohida ahamiyatga ega nazariy model
ekologik ta'limni faoliyatning boshqalara sohalaridan tashqarida ko'rib chiqish
mumkin emasligi sababli olinadi: o'quv, ilmiy, jamoat, madaniy. Bu ekologik
ta'limning maqsadlari, vazifalari, funksiyalari va tamoyillarini ishlab chiqishni
talab qiladi, ularni bilish imkon beradi jarayonni boshqalararish mexanizmini
professional tarzda aniqlang pedagogik o'z bo'lajak o'qituvchilarini pedagogik
ekologik tarbiyalash.
Tabiatni muhofaza qilish - hozirgi va kelgusi avlodlar manfaatlari yo'lida
tabiiy resurslar va tabiiy muhitni, jumladan, yеr, yеr osti boyliklarini, flora va
faunada turlar xilma -xilligini, suv va havoning tozaligini saqlash, to'g'ri
foydalanish va qayta tiklashga yo'naltirilgan, ilmiy asoslangan mahalliy, davlat
va xalqaro chora-tadbirlar majmui.
Asosiy g'oya shaxsan faoliyat yondashuvi subyektni uning fazilatlari,
qobiliyatlari, ehtiyojlari namoyon bo'ladigan faoliyatga kiritish zaruratidan
iborat; individual rivojlanish va takomillashtirishning istiqbollari va asosiy
yo'nalishlari ochiladi. Amaliy ekologik faoliyat
ko'nikmalarining еtishmasligi asosiy hisoblanadi, muhitga to'sqinlik qiladi.
Ta'lim yuqori o'ziga xosliklar kasbiy-pedagogik ta'lim uning shakllanishiga
qaratilganligidan iborat, mutaxassis o'qituvchilar bilan o'rta maktab kasbiy-
pedagogik bolalar uchun muhabbat, sabr-toqat, adolat va boshqalaralar, shaxsiy
halollik, mustaqillik, mehnatsevarlik va boshqalara xossalari.
Ekologiya, pedagogika, ilmiy tadqiqotlar natijalarini qiyosiy tahlil qilish va
umumlashtirish, psixologiya, shuningdek, tadqiqotimiz ma'lumotlari aniqlashga
imkon berdi. Ekologik ta'lim jarayonini tizimli-strukturaviy ta'minlash
foydalanish bilan bog'liq integrativ asoslangan, shaxsiy faoliyat, sinergetik va
boshqalara yondashuvlar. Bu munosabatlarni hisobga olgan holda
o'rganilayotgan jarayonni ko'rib chiqish imkonini beradi, uning turli tarkibiy
qismlari va elementlarining o'zaro bog'liqligi.
Integratsiyalashgan yondashuv keng qamrovli dasturni ta'minlaydi,
qaratilgan ta'lim jarayoni tizimining elementlari belgilangan maqsadga erishish
uchun. Ushbu yondashuv inklyuziyaga hissa qo'shadi, metodologiyasi tomonidan
ishlab chiqilgan ta'lim muhitida o'quvchilarning ekologik tarbiyasi pedagogika
universiteti o'rganishga asoslangan o'zini rivojlantirish va o'z-o'zini tashkil etish
ijtimoiy va tabiat hodisalari. Sinergiyada topiladi tizimli yondashuv g'oyasini
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
126
amalga oshirish, kibernetika va boshqalara bilimlarni qadim zamonlardan to
hozirgi davrgacha ijtimoiy rivojlanish. Sinergetik yondashuv tabiatdan
o'rganishni talab qiladi; asosiy tadqiqot usullari sifatida tahlil, tajriba-sinov va
hokazolardan foydalanadi, uslubiy jihatdan farqlanadi ongning stereotiplarini
еngishga yordam beradigan everistik yo'nalish;
Bu yondashuv ta'lim tizimining o'zaro ta'sir qilish usullarini aniqlash va
foydalanish imkonini beradi, boshqalaralar bilan universitet davlat tashkilotlari,
qo'mitalar, markazlar; mumkin ularning o'zgaruvchanligi asosida birgalikda
rivojlanish yo'nalishlari; atrof-muhit parametrlarining holati to'g'risida yangi
ma'lumotlarni o'zlashtirish asosida qayta aloqaning ta'sirini hisobga olish va
hokazo.
Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, atrof-muhitni muhofaza qilish -
insoniyatning sog'lom yashashi va faoliyat ko'rsatishi muhitini, ya'ni tabiiy,
tabiiy-antropogen va antropogen obyektlarni, ekologik tizimlarni va tabiiy
resurslarni saqlash, qayta tiklash va ulardan to'g'ri foydalanishga, odam
faoliyatining atrof-muhitga salbiy ta'sirini cheklashga, mahalliy va mintaqaviy
qulay sharoitlarni bir maromda saqlab, shaxsning atrof-muhit bilan o'zaro
munosabatini uyg'unlashtirish va ekologik ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan
barcha chora-tadbirlar majmui hisoblanadi.
Ekskursiya vaqtida tabiiy materiallar yig'ish, maktab oldi yer maydonidagi
va tirik tabiat burchagidagi o'simliklarni parvarish qilish, gerbariy va
kolleksiyalar tuzib, ulardan ko'rgazmali qurollar tayyorlab dars jarayonida
qo’llansa maqsadga muvofiq bo’ladi.
Ko‘rgazmali metodlar tasnifi.Tabiiy fanlarni o‘qitishda ko‘rgazmali
uslubdan foydalanish bolalarda bilim , malaka ko’nikmani to‘plab borishga
yordam beradi. Ko‘rgazmali metodni umumpedagogik tamoil, ko‘rgazmallilik
bilan adashtirmaslik kerak. Bu tushunchalar har xil bo‘lsada,lekin tubdan farq
qiladi. Ko‘rgazmali vositalar deyarli hamma tabiiy fanlarni o‘qitishda samarali
bo’ladi. Ko‘rgazmalilik o‘quvchilarning nutqini, tafakkuri nuqsonlarni tuzatish
ahamiyatga ega. Tabiiy fanlarni o‘qitishda qo‘llaniladigan ko‘rgazma vositalariga
(tirik tabiiy obyektlar va tasviriy jadvallar, sistimalar, mulyajlar, kino, diafilm,
diapozitiv) va boshqalar kiradi. Tabiiy jismlar bilan ishlash mavzisi haqida dars
olib borilmoqda.Tabiiy fanlarnio‘qitish uchun, ayniqsa, tabiiy jismlardan
foydalanish maqsadga muvofiq, chunki o‘quvchilarda tabiiy jismlarni
bevosita ko‘rish asosida tasavvur va tushunchalarni hosil qilishga imkon
beradi.Tabiiy ko‘rgazmali qurollarga-o‘simliklar tirik namunalari barcha
organlari bilan, tayyor gerbariylar, urug‘lar to‘plami, fiksasiyalangan (ho‘l)
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
127
pereparatlar, guldastalar, hayvonot olamining tirik namunalari, skelet va
tulumlar, hasharotlar kolleksiyasi, qushlarning tuxumlari va uyalari, loy, qum,
daryo toshlari, shag‘al, suv, qushlarning pati, minerallar kabilar kiradi. Bular
jonli va jonsiz tabiat jismlariga bo‘linadi.Suratlar bilan ishlash metodikasi. Tabiiy
fanlarni o‘qitishdao‘qituvchi o‘quvchilarga ular hali ko‘rmagan ko‘pgina obyekt
va hodisalar to‘g‘risida ma‘lumotlar beradi. Biroq eng jozibali va qiziqarli
hikoya ham, agar yaxshi surat ko‘rsatilmasa, yetarli to‘liq va yorqin
tasavvurlar bera olmaydi. Faqat suratlarni diqqat bilan ko‘rib chiqish orqali
tabiiy holdagi jism bilan tanishishdagiga yaqin keladigan taassurotlarni hosil
qilish mumkin.Tasviriy ko‘rgazmali qurollarga-jadvallar, suratlar, sxemalar,
qismli rasmlar, gulqog‘ozlar to‘plami, xarita, globusa, modellar, mulyajlar,
plakatlar, proektsion apparatlar va ekran vositalari kiradi.Ekran -ovozli
ko‘rgazma vositalari. Ularga o‘quv filmlari, diafilm,gram yozuvlar, o‘quv
ko‘rsatuvlari kiradi. Bu ekran qo‘llanmalari harakatdagi voqea-hodisalami
ifodalaydi. Ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lmagan, uzoq o‘lkalarda mavjud tirik va
jonsiz tabiat ujurlarini ha-rakatdagi holatini tabiiy muhitda ko‘rish imkonini
beradi. O‘quvchilar ham ko‘rib, ham eshitish orqali bilim oladilar.Tabiiy fanlarni
o‘qitishda mul’timedia vositalaridan foydalanishning afzaliklari.Mul’timedia
vositalari asosida o‘quvchiga ta’lim berish hozirgi kunning samarali
vositasi hisoblanadi.
Asosiy qism:
O’quvchilarga zamonaviy usullayordamida dars o’tilsa
o’quchilarning qabul qilishi o’rganishi juda yuqorilab
boradi va amalda ko’pchilik tadqiqotchilar sinashgan. O’quvchilarning
bolajak
kasbiy sifatlarini shakllantirishda nazariy bilimlar bilan bir qatorda
amaliyot ham
muhim o’rin egallaydi. Tabiiy ilmiy bilimlar uzoq yillar davomida amaliy
faoliyat
tufayli qo’lga kiritilgan. Bilim odamlar miyasida o‘z-o‘zidan paydo
bo‘lmasdan,
balki bu ish faoliyatida shakllanadi. Amaliyot insonni tabiat bilan
munosabatda, bo’lishi bu o’z navbatida, odamlarning o‘zaro
munosabnatlarida, ijtimoiy ishlab chiqarishda muhim ro‘l o‘ynaydi.
Amaliyotning asosiy turlari moddiy ishlab chiqarish va ilmiy tajriba
hisoblanadi.
Ilmiy - tabiiy amaliyot quyidagi vazifalarni bajaradi. Masalan, amaliyotda
o’rgatilgan bilimlar nazariy qilib o’tkazilgan darslarga qaraganda ko’proq
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
128
narsalarga tushunishi mumkin bo’ladi o’quvchilarni. Mavzuning dolzarbligi
sifatida didaktik ko’rgazmali qurollardan foydalanish metodi qadim
zamonlardan
beri ishlatilib kelinayotgan eng qulay samarali va tushunarli metod
hisoblanadi.
Didaktik tarqatma materiallardan foydalanib dars o’tish ya’ni ko’z bilan
ko’rish
orqali eshitishga nisbatan 5 marta ko’proq va 13 marta ko’proq taktik
organlarga
nisbatan ancha ko’p ma’lumotni miyaga yetkazadi. Shu bois oʻquvchilarga
dars oʻtishni boshlangʻich sinflardan boshlab didaktik oʻyinlar va dasturlar
orqali
oʻtgan maqsadga muvofiq. Xorijiy davlatlarning , taʼlim berish usullarining
eng samarali yangi usullaridan foydalanilmoqda. Hattoki
shunday maktablar borki ularda oʻquvchilar faqat amaliyotda koʻrib
oʻrgabishadi.
Nazariy maʼlumotlar esa faqat oʻzlari mustaqil ravishda oʻrganishlari
mumkin
boʻladi.
Xulosa
qilib aytganda Tabiiy fanlarni o'qitishda didaktik ko'rgazmalardan
foydalanish orqali oʻquchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirish
mumkin.
Tabiiy fan darslarini yuqorida tilga olingan texnologiyalar yordamida
innovatsiya olib kirib har bir darsni shu yo’nalishda olib borsak dars
samaradorligi yuqori bo‘ladi. Mul`timedia-kompyuter grafikasi vositasini
qo‘llashning yo‘nalishlaridan biri bo‘lib bunday texnologiya ta`lim, fan, san`at,
iqtisodiyot kabi sohalarga sezilarli o‘zgarishlarni olib keldi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. З.Х. Абдуназарова (2024). Tabiiy Fanlarni O‘Qitishda O‘Quvchilar Ekologik
Tafakkurini Shakllantirishning O‘ziga Xos Xususiyatlari. Inter Education & Global
Study, (3 ), 123-129.
2. Abdunazarova, Z. (2024). The Content Of Using The Heritage Of Central Asian
Thinkers In The Formation Of Ecological Thinking Of Primary Class Students In
The Teaching Of Natural Sciences. News Of The Nuuz, 1(1.6.1), 43-45.
Https://Doi.Org/10.69617/Nuuz.V1i1.6.1.3664
3. Abdinazarova Zebiniso Khudoyshukurovna, . (2024). Pedagogical Significance
Of Using The Heritage Of Central Asian Thinkers In Forming Ecological Thinking
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
129
In Primary Class Natural Science Lessons. International Journal Of Pedagogics,
4(04), 95–97. Https://Doi.Org/10.37547/Ijp/Volume04issue04-18
4. Abdinazarova Zebiniso Khudoyshukurovna, & Kasimov Shavkat
Urolovich.(2022). Main Tasks Of Moral Education And The Role Of Youth inlife.
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 10(4), 547–551.
5.Abdunazarova, Z. (2024). Developing The Opportunities Of Forming
Students'ecological Thinking In The Teaching Of Natural Sciences. World
Bulletin Of Social Sciences, 32, 80-83.
6.Al-Buxoriy, Imom Ismoil. Hadis. Al jome’ as-sahih. 4-kitob. - T.: - Qomuslar
bosh tahririyati, 1997.- 528 b.
7.At-Termiziy, Abu Iso. Ash shamoil an-nabaviya.- T.: Cho‘lpon, 1993. -112b.
8.Avazov Sh. Maktabda ekologik tarbiya.-Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 62 b.
9. Zebiniso Abdunazarova. (2023). Formation Of The Components Of Ecological
Thinking In Primary Class Students. Emergent: Journal Of Educational
Discoveries And Lifelong Learning (Ejedl), 4(07), 4–9.
10. Zebiniso Abdunazarova. (2024). Developing The Opportunities Of Forming
Students’ Ecological Thinking In The Teaching ofnatural Sciences. World Bulletin
Of Social Sciences, 32, 80-83.
11.Zebiniso Abdunazarova. (2024). Developing The Opportunities offorming
Students’ Ecological Thinking In The Teaching Of Natural Sciences. World
Bulletin Of Social Sciences, 32, 80-83.
12.Абдуназарова Зебинисо Формирование экологическогомышления У
Учащихся Начальных Классов "Экономика Исоциум" 11(114) 2023
13.Абдуназарова, З. Х. (2024). Tabiiy Fanlarni O ‘Qitishda O ‘Quvchilar Ekologik
Tafakkurini Shakllantirishning O ‘Ziga Xos Xususiyatlari. Inter Education &
Global Study, (3 (1)), 123-129
14. Z.X. Abdunazarova (2024). Boshlang‘Ich Sinf O‘quvchilarida Ekologik
Tafakkurni Shakllantirishning Falsafiy Xususiyatlarini Takomillashtirish
Ahamiyati. Inter Education & Global Study, (8), 342-348.
15. Абдуназарова З.Х. (2023). Формирование Экологического Мышления У
Учащихся Начальных Классов. Экономика И Социум, (11 (114)-1), 486-489.
16. Z.X. Abdunazarova (2024). Boshlang‘Ich Sinf O‘Quvchilarida Ekologik
Tafakkurni Shakllantirishning Falsafiy Xususiyatlarini Takomillashtirish
Ahamiyati. Inter Education & Global Study, (8), 342-348.
17. Zebiniso Abdunazarova. (2024). Developing The Opportunities Of Forming
Students’ Ecological Thinking In The Teaching Of Natural Sciences. World
Bulletin Of Social Sciences, 32, 80-83. Retrieved From
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
130
18. З.Х. Абдуназарова (2024). Tabiiy Fanlarni O‘qitishda O‘quvchilar Ekologik
Tafakkurini Shakllantirishning O‘ziga Xos Xususiyatlari. Inter Education & Global
Study, (3 ), 123-129.
19. Abdinazarova Zebiniso Khudoyshukurovna, . (2024). Formation Of
Ecological Thinking In Teaching Natural Sciences. International Journal Of
Pedagogics, 4(04), 91–94.
20. Abdunazarova, Z. (2024). The Content Of Using The Heritage Of Central Asian
Thinkers In The Formation Of Ecological Thinking Of Primary Class Students In
The Teaching Of Natural Sciences. News Of The Nuuz, 1(1.6.1), 43-45.
Https://Doi.Org/10.69617/Nuuz.V1i1.6.1.3664
