CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
192
XALQARO KIBERXAVFSIZLIK: GLOBAL HAMKORLIKNING
HUQUQIY MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Mannonov Asliddin Akbar o’g’li
Toshkent Davlat Yuridik Universiteti Magistratura
bosqichi Kiber huquqi mutahasisligi
asliddinmannonov0980@gmail.com
+998979600302
https://doi.org/10.5281/zenodo.15273126
Zamonaviy
dunyoda
kiberxavfsizlik
insoniyatning
eng
muhim
masalalaridan biriga aylandi. Internetning global tarmoqqa aylanishi, raqamli
texnologiyalarning hayotning barcha jabhalariga kirib borishi bilan birga,
kiberjinoyatlarning ko‘lami va murakkabligi ham oshib bormoqda. Davlatlar
infratuzilmasiga qilingan hujumlar, shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi va
hatto virtual makonda tarqalgan dezinformatsiya global xavfsizlikka jiddiy
tahdid solmoqda. Bu muammolar chegaralarni tan olmaydi va bir mamlakatning
yolg‘iz harakatlari bilan chegaralanib qolmaydi – ular xalqaro hamkorlikni talab
qiladi. Biroq, global miqyosda birgalikda harakat qilish huquqiy to‘siqlarga duch
kelmoqda: yurisdiksiya ziddiyatlari, qonunchilikning bir xillikka ega emasligi va
davlatlar o‘rtasidagi ishonchsizlik kabi omillar kiberxavfsizlikni ta’minlashda
katta qiyinchiliklar tug‘dirmoqda. Ushbu tezisda xalqaro kiberxavfsizlikdagi
huquqiy muammolar tahlil qilinib, ularni bartaraf etish va global hamkorlikni
mustahkamlash uchun amaliy yechimlar taklif etiladi. Maqsad – kiberxavf-
xatarlarga qarshi samarali kurashning huquqiy asoslarini shakllantirish
yo‘llarini ko‘rsatish va kelajakda xavfsizroq raqamli muhitni yaratishga hissa
qo‘shishdir.
Xalqaro kiberxavfsizlikning huquqiy muammolari.
Kiberxavfsizlikning
global xarakterga ega bo‘lishi uni huquqiy tartibga solishda jiddiy qiyinchiliklar
keltirib chiqaradi. Ushbu muammolar xalqaro hamkorlikni cheklab,
kiberjinoyatlarga qarshi samarali kurashga to‘sqinlik qiladi. Quyida asosiy
huquqiy to‘siqlar batafsil ko‘rib chiqiladi.
Yurisdiksiya masalalari
.
Kiberjinoyatlarning transmilliy tabiati huquqiy
chegaralarni noaniq qiladi. Masalan, bir davlatda joylashgan server orqali
boshqa mamlakatdagi tashkilotga hujum uyushtirilishi mumkin, lekin jinoyatchi
uchinchi davlatda bo‘lishi ehtimoldan xoli emas. Bunday holatlarda qaysi
davlatning qonunchiligi qo‘llanilishi va qanday qilib javobgarlikka tortish
mumkinligi savoli ochiq qoladi. Mavjud milliy yurisdiksiya tushunchasi
kiberfazoda chegarasiz harakat qiluvchi tahdidlarga mos kelmaydi, bu esa
tergov va jazo choralarini qo‘llashda katta muammo tug‘diradi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
193
Xalqaro huquqning yetishmasligi
.
Kiberxavfsizlikni tartibga soluvchi
universal huquqiy hujjatlarning yo‘qligi global hamkorlikdagi yana bir katta
kamchilikdir. Garchi Budapesht konvensiyasi kabi tashabbuslar mavjud bo‘lsa-
da, u hamma davlatlar tomonidan qabul qilinmagan va zamonaviy kiberxavflarni
to‘liq qamrab ololmaydi. Har bir mamlakatning o‘ziga xos qonunchilik tizimi
bo‘lib, ular o‘zaro mos kelmasligi tufayli kiberjinoyatchilarni jazolashda yagona
yondashuvni shakllantirish qiyinlashadi. Bu holat, ayniqsa, yangi
texnologiyalardan foydalangan holda sodir etilgan jinoyatlarga qarshi kurashda
yaqqol namoyon bo‘ladi.
Maxfiylik va suverenitet muammolari
.
Davlatlar kiberxavfsizlik bo‘yicha
ma’lumot almashishda o‘z fuqarolarining shaxsiy hayotini himoya qilish va
milliy xavfsizlikni ta’minlash o‘rtasida ikkilanib qoladi. Masalan, bir davlat
boshqasidan kiberhujum haqida ma’lumot so‘rasa, bu jarayonda maxfiy
axborotlarning oshkor bo‘lish xavfi yuzaga keladi. Shu bilan birga, davlatlar o‘z
suverenitetini saqlash istagidan kelib chiqib, xalqaro hamkorlikka to‘liq
kirishishdan bosh tortishi mumkin. Bu esa global miqyosda ishonchli
hamkorlikni rivojlantirishga to‘sqinlik qiladi.
Texnologik rivojlanish va qonunchilikning orqada qolishi
.
Kiberxavfsizlik
sohasidagi texnologik yangiliklar, masalan, sun’iy intellekt yordamida
uyushtirilgan hujumlar yoki kvant kompyuterlari kabi ilg‘or vositalar, huquqiy
bazani doimiy sinovdan o‘tkazmoqda. Qonunchilik esa bu o‘zgarishlarga tez
moslashib ulgurmaydi. Natijada, yangi turdagi kiberjinoyatlarni aniqlash va
ularga qarshi choralar ko‘rish uchun yetarli huquqiy asoslar mavjud emas. Bu
holat jinoyatchilarga qonun ustidan kelish imkonini beradi va xalqaro
tashkilotlarning harakatlarini cheklaydi.
Ushbu huquqiy muammolar kiberxavfsizlikni ta’minlashda davlatlar
o‘rtasidagi hamkorlikni sekinlashtirib, global xavfsizlikka putur yetkazmoqda.
Ularning yechimi nafaqat qonunchilikni takomillashtirishni, balki xalqaro
miqyosda birgalikda ishlashga tayyorlikni ham talab qiladi.
Global hamkorlikning hozirgi holati.
Xalqaro kiberxavfsizlikni
ta’minlashda global hamkorlik tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda, chunki
kiberxavflar davlat chegaralaridan oshib, umumiy harakatlarni talab qilmoqda.
Hozirgi kunda bir qator tashkilotlar va tashabbuslar ushbu sohada faoliyat
yuritmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) kiberxavfsizlik bo‘yicha
muzokaralar olib boradi va xalqaro tinchlikni himoya qilish uchun raqamli
xavfsizlik standartlarini ishlab chiqishga harakat qilmoqda. INTERPOL
kiberjinoyatlarga qarshi global politsiya hamkorligini muvofiqlashtirsa, NATO
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
194
kiberxavf-xatarlarni kollektiv mudofaa strategiyasining bir qismi sifatida
qaraydi. Shu bilan birga, Budapesht konvensiyasi kabi huquqiy hujjatlar va
Tallin qo‘llanmasi kiberfazoda xatti-harakatlar qoidalarini shakllantirishga
xizmat qilmoqda. Bu tashabbuslar muayyan muvaffaqiyatlarga erishdi: masalan,
2017-yildagi WannaCry kiberhujumidan so‘ng xalqaro tashkilotlar va davlatlar
birgalikda zarar etkazuvchi dasturni aniqlash va uning tarqalishini to‘xtatish
uchun tezkor choralar ko‘rdi. Shu kabi misollar global hamkorlikning
potentsialini ko‘rsatadi. Biroq, bu jarayon silliq kechmaydi. Siyosiy
kelishmovchiliklar, masalan, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi raqobat yoki Rossiya
bilan G‘arb davlatlari o‘rtasidagi ishonchsizlik, ma’lumot almashish va birgalikda
harakat qilishga to‘sqinlik qiladi. Bundan tashqari, resurslarning tengsiz
taqsimlanishi ham katta muammo – rivojlangan davlatlar ilg‘or texnologiyalar va
tajribaga ega bo‘lsa, rivojlanayotgan mamlakatlar ko‘pincha kiberxavfsizlik
infratuzilmasidan mahrum. Mavjud shartnomalar ham hamma uchun majburiy
emas, masalan, Budapesht konvensiyasiga faqat 60 dan ortiq davlat qo‘shilgan,
bu esa uning samaradorligini pasaytiradi. Natijada, global hamkorlik muayyan
yutuqlarga
qaramay,
hali
ham
parokanda
va
yetarli
darajada
muvofiqlashtirilmagan holatda qolmoqda. Bu holatni davom ettirish
kiberjinoyatchilarga qarshi kurashda zaifliklarni ochib qo‘yadi va yanada
mustahkam tizim zarurligini ko‘rsatadi.
Xalqaro kiberxavfsizlikdagi mavjud muammolarni bartaraf etish va global
hamkorlikni kuchaytirish uchun aniq va samarali choralar ko‘rish zarur. Avvalo,
kiberfazoda
huquqiy
tartibni
mustahkamlash
maqsadida
universal
kiberxavfsizlik konvensiyasi ishlab chiqilishi kerak. Bu hujjat yurisdiksiya
ziddiyatlarini hal qilish uchun aniq qoidalar belgilab, kiberjinoyatlarga qarshi
yagona standartlarni joriy qilishi mumkin. Bunday kelishuv BMT doirasida
muzokaralar orqali shakllantirilib, barcha davlatlar uchun majburiy xarakterga
ega bo‘lishi lozim. Ikkinchidan, davlatlar o‘rtasida ishonchni oshirish uchun
shaffof ma’lumot almashish tizimi yaratilishi zarur. Bu jarayonda maxfiylikni
himoya qiluvchi protokollar ishlab chiqilib, kiberxavf-xatarlar haqida tezkor
axborot almashish imkoniyati ta’minlanadi. Shu bilan birga, davlatlar va xususiy
sektor o‘rtasida hamkorlikni kengaytirish muhim texnologik kompaniyalar yangi
tahdidlarni aniqlashda yetakchi rol o‘ynashi mumkin, ammo buning uchun
qonunchilik ularning faol ishtirokini rag‘batlantirishi kerak. Uchinchidan,
qonunchilikni texnologik rivojlanishga moslashtirish uchun tezkor choralar
qo‘llanilishi lozim. Masalan, sun’iy intellekt yoki blokcheyn asosidagi hujumlarga
qarshi huquqiy asoslar shakllantirilib, davlatlar bu sohada doimiy tajriba
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
195
almashishi uchun xalqaro platformalar tashkil etilishi mumkin. Nihoyat,
rivojlanayotgan davlatlarni qo‘llab-quvvatlash uchun global fond tashkil qilinishi
taklif etiladi. Bu fond orqali kiberxavfsizlik infratuzilmasini rivojlantirish uchun
moliyaviy yordam va tajribali mutaxassislar yuborilishi mumkin, chunki zaif
mamlakatlar ko‘pincha kiberjinoyatchilar uchun oson nishon bo‘lib qolmoqda.
Ushbu yechimlar birgalikda amalga oshirilsa, kiberxavfsizlikdagi huquqiy
bo‘shliqlar qisqaradi, davlatlar o‘zaro ishonchli hamkorlik qiladi va global
raqamli muhit yanada xavfsiz bo‘ladi. Bu takliflar nafaqat mavjud muammolarni
hal qilishga, balki kelajakdagi yangi tahdidlarga tayyor bo‘lishga ham yordam
beradi.
Xulosa.
Xalqaro kiberxavfsizlik bugungi kunda global xavfsizlikning
ajralmas qismiga aylandi, ammo uni ta’minlash yo‘lida huquqiy muammolar,
ishonchsizlik va resurslarning yetishmasligi kabi to‘siqlar mavjud. Ushbu tezisda
kiberjinoyatlarning
transmilliy
tabiati,
qonunchilikning
texnologik
o‘zgarishlardan orqada qolishi va davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikdagi cheklovlar
tahlil qilinib, ularni bartaraf etish uchun universal huquqiy asos yaratish,
ma’lumot almashishni yaxshilash va rivojlanayotgan davlatlarni qo‘llab-
quvvatlash kabi yechimlar taklif etildi. Bu choralarni amalga oshirish kiberxavf-
xatarlarga qarshi samarali kurashni ta’minlab, raqamli dunyoni yanada
mustahkam qiladi. O‘zbekiston nuqtai nazaridan qaraganda, mamlakatda
kiberxavfsizlik sohasi tobora rivojlanmoqda: “Kiberxavfsizlik markazi” tashkil
etilgani, axborot texnologiyalari sohasiga investitsiyalar kiritilayotgani va
raqamlashtirish dasturlari amalga oshirilayotgani bunga misoldir. Biroq,
O‘zbekiston hali ham xalqaro tajribadan to‘liq foydalana olmayapti,
mutaxassislar soni cheklangan va qonunchilik zamonaviy tahdidlarga to‘la
moslashmagan. Kelajakda O‘zbekiston xalqaro kiberxavfsizlik tashkilotlari bilan
yaqinroq hamkorlik qilib, global standartlarni joriy etsa, mamlakat nafaqat o‘z
raqamli infratuzilmasini himoya qiladi, balki kiberjinoyatlarga qarshi global
kurashda faol ishtirokchiga aylanadi. Umuman olganda, taklif etilgan yechimlar
dunyo
miqyosida
ham,
O‘zbekiston
sharoitida
ham
qo‘llanilsa,
kiberxavfsizlikning samaradorligi oshadi va kelajakda xavfsizroq raqamli muhit
shakllanadi. Bu jarayon davlatlarning birgalikdagi mas'uliyati va qat’iyatiga
bog‘liq bo‘lib, faqat hamkorlik orqaligina barqaror natijaga erishish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Iqtisodiyotda axborot komplekslari va texnologiyalari, A.A.Akayev,
A.T.Cenjabayev, Y.S.Uxamova, M.Y. Jumaniyazova.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
196
2.
Zoilboyev, Javlon. (2022). Kiberxavfsizlik, raqamli huquq va raqamli
gigiyena – kiberjinoyatchilikka qarshi muqobil yechim. Общество и инновации.
3. 12-24. 10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp12-24.
3.
Kellermann. (2014). Technology risk chechlist, Cybercrime and Security.
IIB-2.
4.
Packard,A. (2010). Digital Media Law. Oxford: WILEY-BLACKWELL.
5.
Patri A.K. (2009). Cyber Law. Lucknow.
6.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 15.04.2022 yildagi O‘RQ-764-son
