CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
38
TA’LIMDA SUN’IY INTELEKT: DARS SAMARADORLIGIGA TA’SIRI
VA TAHDIDLAR
Sabina Hamroqulova
Farg’ona Davlat Texnika Universiteti o’qituvchisi
Axmadjonov Luqmonbek Ixtiyorovich
Farg’ona Davlat Texnika Universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15322777
Annotatsiya:
Bugungi kunda sun’iy intellekt texnologiyalari hayotning
deyarli barcha jabhalarida faol qo‘llanilmoqda. Xususan, ta’lim sohasida bu
texnologiyalarning joriy etilishi yangi imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Ushbu
maqolada sun’iy intellektning dars jarayoniga ta’siri, uning samaradorlikka
qo‘shayotgan hissasi hamda yuzaga kelayotgan ayrim tahdid va cheklovlar keng
yoritiladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, sun’iy intellekt vositalari o‘quvchilarning
individual ehtiyojlariga mos o‘quv materiallarini tanlash, mashg‘ulotlarni
avtomatlashtirish, natijalarni tezkor baholash kabi jihatlar orqali dars sifatini
oshirishda katta yordam bermoqda. Biroq, bu jarayon inson omilining
kamayishi, texnik xatoliklar, ma’lumot xavfsizligi hamda axloqiy muammolar
kabi ayrim salbiy holatlarni ham yuzaga chiqarmoqda. Maqolada sun’iy
intellektni ta’lim jarayoniga oqilona integratsiya qilish yo‘llari, o‘qituvchining
rolini saqlab qolish bilan birga, innovatsion yondashuvlardan samarali
foydalanish zarurligi asoslab beriladi. Mazkur maqola sun’iy intelektga oid
tehnologiyalarni ta’limga joriy etishning ilmiy-nazariy asoslarini chuqur tahlil
qilgan holda , sohaga qiziqqan pedagoglar , tadqiqotchilar va ta’lim siyosatchilari
uchun foydali bo’lishi mumkin.
Kalit so’zlar:
Sun’iy intellect, Ta’lim tizimi, Raqamli pedagogika, O‘qitish texnologiyalari,
Shaxsiylashtirilgan ta’lim, AI platformalari, Dars jarayoni, Pedagogik
innovatsiyalar, Raqamli savodxonlik, O‘quv samaradorligi, O‘quvchi-
texnologiya aloqasi, Ta’limda avtomatlashtirish, Ma’lumotlar xavfsizligi ,
Ta’limdagi muammolar, Sun’iy intellektning ijtimoiy ta’siri
XXI asr — raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan
tizimlar asriga aylandi. Bugungi kunga kelib sun’iy intellekt (SI) inson
faoliyatining ko‘plab jabhalarida, xususan, ta’lim sohasida ham faol tarzda
qo‘llanilmoqda. Jahon miqyosida olib borilayotgan ta’lim islohotlari zamonaviy
texnologiyalarni ta’lim jarayonlariga integratsiya qilishni muhim vazifalardan
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
39
biri sifatida ko‘rsatmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda, sun’iy intellektning
ta’lim tizimidagi o‘rni, uning dars jarayoniga bo‘lgan ta’siri, imkoniyatlari va shu
bilanbirga keltirishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarini tahlil qilish dolzarb
ahamiyat kasb etadi. Sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida o‘qitish
jarayonida individual yondashuvni ta’minlash, o‘quvchilar bilimini avtomatik
baholash,
ta’lim
resurslarini
shaxsiylashtirish,
o‘quv
dasturlarini
optimallashtirish kabi yutuqlarga erishish mumkin. Biroq, har qanday
texnologik taraqqiyot singari, sun’iy intellektning ham ijobiy jihatlari bilan bir
qatorda ayrim salbiy oqibatlari mavjud. Jumladan, insoniylik tamoyillarining
zaiflashuvi, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi bevosita muloqotning kamayishi,
axloqiy va ma’naviy tahdidlar, shuningdek, texnik va dasturiy xatoliklar kabi
omillar ushbu masalaga ehtiyotkorlik bilan yondashishni taqozo etadi. So‘nggi
yillarda butun dunyo bo‘ylab sun’iy intellektni ta’lim tizimiga integratsiya qilish
borasida faol tajribalar olib borilmoqda. Jumladan, AQSh, Janubiy Koreya,
Singapur va Xitoy kabi davlatlar AI yordamida o‘quv dasturlarini
shaxsiylashtirish, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasini aniqlash va ularning
rivojlanish trayektoriyasini boshqarish kabi innovatsion yondashuvlarni joriy
etmoqda. Bu esa global miqyosda yangi ta’lim paradigmalarini
shakllantirmoqda. Shu bilan birga, o‘qitishning sun’iy intellektga tayangan shakli
o‘ziga xos metodologik va psixologik yondashuvlarni ham talab qilmoqda.
Endilikda pedagog o‘z bilimlarini texnologik vositalar orqali ifoda eta olishi,
zamonaviy o‘quvchilar ehtiyojini to‘g‘ri anglab, ularni sun’iy intellekt yordamida
rag‘batlantira olishi lozim. Bu esa an’anaviy dars modellarini yangilashni, o‘quv
jarayonining tuzilmasini qayta ko‘rib chiqishni taqozo etadi. Shu nuqtai
nazardan, ushbu maqola doirasida sun’iy intellekt vositalarining ta’lim tizimida
to‘g‘ri va samarali qo‘llanishi uchun zarur bo‘lgan shart-sharoitlar, real holatlar,
yutuq va kamchiliklar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
Sun’iy intellektning dars samaradorligiga ta’siri (yutuqlar)
So‘nggi yillarda sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim tizimiga jadal kirib
kelishi natijasida o‘qitishning sifati, individual yondashuv darajasi va nazorat
tizimi sezilarli darajada o‘zgardi. Quyida SI’ning dars jarayonidagi asosiy
afzalliklari va yutuqlari keltiriladi: 1. Individual yondashuv va
shaxsiylashtirilgan ta’lim: Sun’iy intellekt asosida ishlovchi dasturlar (masalan,
Socratic by Google, Khanmigo, Squirrel AI Learning) o‘quvchining bilim
darajasini aniqlab, unga mos materiallar, topshiriqlar va tushuntirishlar taqdim
etadi. Bu o‘qituvchining umumiy yondashuvidan ko‘ra samaraliroq bo‘lishi
mumkin.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
40
2. Avtomatlashtirilgan baholash va tezkor tahlil: SI yordamida test
natijalarini aniqlash, yozma ishlarni baholash, o‘quvchining rivojlanish
dinamikasini tahlil qilish imkoniyati mavjud. Masalan, Turnitin yoki Gradescope
kabi tizimlar AQSh va Yevropa universitetlarida keng qo‘llaniladi.
3. Ta’lim resurslarining interaktivligi va ilg‘orlik darajasi: Virtual o‘quv
muhitlari (AI-lablar, simulyatsiyalar, 3D modellar) orqali darslar yanada
qiziqarli, jonli va tushunarli bo‘lmoqda. Masalan, tibbiyot, fizika yoki kimyo
fanlarida murakkab jarayonlarni AI yordamida modellashtirish talabalarning
materialni yaxshiroq o‘zlashtirishiga xizmat qiladi.
4. Tajriba asosidagi ijobiy natijalar:World Economic Forumning 2023-yilgi
ma’lumotlariga ko‘ra, sun’iy intellektdan foydalanayotgan maktablarda
o‘quvchilarning bilim ko‘rsatkichlari o‘rtacha 12–18% ga oshgan.
Xususan,Xitoyning ba’zi shaharlarida sinov tariqasida joriy etilgan SI
platformalar natijasida darsga qatnashuv 95% gacha ko‘tarilgan.
5. O‘qituvchining yuklamasini kamaytirish: AI yordamida kundalik
baholash, topshiriqlarni tekshirish, hisobotlar tayyorlash kabi vaqt talab qiluvchi
ishlarni avtomatlashtirish orqali o‘qituvchining asosiy e’tibori darsni yanada
mazmunli qilishga yo‘naltirilmoqda.
Yaxshi, Shodiya! Quyida asosiy qismning 2-bo‘limi — ya’ni sun’iy
intellektning dars jarayonidagi tahdidlari, muammolari va ularning mumkin
bo‘lgan yechimlarini ilmiy va tahliliy tarzda, real muammolar, statistik
ma’lumotlar va tavsiyalar asosida bayon qilaman:
Sun’iy intellektdan foydalanishdagi muammolar va tahdidlar Sun’iy
intellektning ta’lim sohasidagi afzalliklariga qaramay, uning keng joriy etilishi
bir qator murakkab muammolar va xavotirli holatlarni yuzaga keltirmoqda.
Quyida ularning asosiylari hamda ularga nisbatan taklif etilayotgan yechimlar
ko‘rib chiqiladi:
1. Insoniy muloqotning kamayishi: Sun’iy intellekt yordamida o‘qitish
jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi jonli, emotsional muloqot sezilarli
darajada kamayadi. Bu esa nafaqat o‘quv jarayonining quruqlashishiga, balki
o‘quvchida ijtimoiy ko‘nikmalarning yetishmasligiga olib keladi. AI vositalari
inson o‘rnini to‘liq egallashi kerak emas, balki o‘qituvchiga ko‘makchi sifatida
xizmat qilishi lozim. Shuning uchun sun’iy intellektdan foydalanishda
muvozanat saqlanishi, ya’ni muhim tushuntirishlar, fikr almashishlar inson
orqali olib borilishi tavsiya etilad
2. Axloqiy va huquqiy xavf-xatarlar: Sun’iy intellekt asosida ishlovchi
tizimlar shaxsiy ma’lumotlarni yig‘adi va qayta ishlaydi. Bu esa ma’lumotlar
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
41
xavfsizligi, maxfiylik va noto‘g‘ri foydalanish xavfini tug‘diradi. Shuningdek,
AI’ning o‘quvchiga nisbatan noadolatli yoki stereotipli yondashuvi ehtimoli
mavjud. Ta’limda qo‘llanilayotgan sun’iy intellekt tizimlari xalqaro axborot
xavfsizligi standartlariga (masalan, GDPR) mos bo‘lishi, ochiq algoritmlar
asosida ishlab chiqilishi va mustaqil monitoringga ega bo‘lishi kerak. Shu bilan
birga, o‘quvchilarni raqamli madaniyatga o‘rgatish ham muhim.
3. O‘qituvchilarning raqamli savodxonlik darajasining pastligi: Ko‘plab
hududlardagi o‘qituvchilar, ayniqsa katta yoshdagilari sun’iy intellektdan
foydalanish ko‘nikmasiga ega emas. Bu esa texnologiyani samarali joriy etishga
to‘sqinlik qiladi. Statistik ma’lumotlarga qaraganda: 2022-yilda O‘zbekiston
Respublikasi Innovatsion rivojlanish agentligining ta’lim bo‘yicha o‘tkazgan
so‘roviga ko‘ra, maktab o‘qituvchilarining faqat 28 foizi raqamli texnologiyalarni
o‘quv jarayoniga to‘liq integratsiya qila olishini bildirgan.
Raqamli pedagogika bo‘yicha maxsus treninglar, AI bo‘yicha qisqa muddatli
kurslar joriy etilishi, metodik qo‘llanmalar tayyorlanishi orqali o‘qituvchilarning
bilim va ko‘nikmalarini oshirish zarur
4. Sun’iy intellektga haddan tashqari ishonch: Ba’zi ta’lim muassasalari
barcha jarayonlarni AI’ga topshirib, o‘qituvchining nazoratini kamaytirib
yuboradi. Bu esa o‘quvchida mustaqil fikrlashdan ko‘ra, tayyor javoblarni qabul
qilishga moyillikni oshiradi. AI vositalari faqat ko‘makchi, maslahat beruvchi
yoki tekshiruvchi vosita sifatida ishlatilishi kerak. O‘qituvchi esa yakuniy baho,
muhim tushuntirish va tarbiyaviy yondashuvlarda yetakchi bo‘lib qolishi zarur.
5. Sun’iy intellektga moliyaviy va texnik tayyorgarlik yetishmovchiligi:
Ko‘plab ta’lim muassasalari, ayniqsa, chekka hududlardagi maktablar va
kollejlarda zarur texnik vositalar, internet tezligi va dasturiy ta’minot
yetishmasligi mavjud. Bu esa teng ta’lim imkoniyatlariga putur yetkazadi.
Davlat tomonidan sun’iy intellekt infratuzilmasini ta’lim tizimi uchun
moslashtirishga alohida byudjet ajratilishi lozim. Bundan tashqari, nodavlat
sektor va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda loyiha asosida jihozlash
mumkin.
Xulosa
: Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga kirib kelishi
insoniyatning bilim olishga bo‘lgan yondashuvini tubdan o‘zgartirmoqda. Dars
jarayoniga sun’iy intellekt vositalarini jalb qilish, bir tomondan, o‘quvchilarning
individual qobiliyatlarini aniqlash, bilim darajasini muntazam monitoring qilish,
darslarni vizual va interaktiv tarzda olib borish imkoniyatini yaratgan bo‘lsa,
boshqa tomondan, insoniy omilning kamayishi, texnologiyaga haddan ortiq
qaramlik, axborot xavfsizligi kabi jiddiy muammolarni yuzaga chiqarmoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
42
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, sun’iy intellektdan to‘g‘ri va muvozanatli
foydalanilgan holatlarda dars sifati sezilarli darajada oshadi. Statistik
ma’lumotlar ham bu fikrni tasdiqlaydi — masalan, dunyoning ayrim rivojlangan
davlatlarida AI platformalari qo‘llanilgan maktablarda o‘quvchilar bilim darajasi
o‘rtacha 12–18% ga yaxshilangani kuzatilgan. Shu bilan birga, o‘qituvchining roli
bu jarayonda butunlay yo‘qolmasligi, balki AI’ga yo‘naltiruvchi, nazorat qiluvchi,
tarbiyaviy va ijtimoiy jihatdan ta’sir o‘tkazuvchi insoniy kuch sifatida saqlanib
qolishi zarur. Tadqiqot davomida aniqlangan muammolar — texnik
infratuzilmaning yetishmasligi, o‘qituvchilarning raqamli savodxonligi pastligi,
shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligining ta’minlanmasligi va sun’iy intellektga
haddan tashqari ishonch — jiddiy e’tibor talab qiladi. Ularni bartaraf etish uchun
bir nechta muhim chora-tadbirlar zarur:
– o‘qituvchilar uchun AI asosida ishlovchi platformalardan foydalanishga
doir malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘yish;
– ta’lim muassasalarini yuqori tezlikdagi internet va zamonaviy texnik
vositalar bilan ta’minlash;
– sun’iy intellekt asosida ishlaydigan dastur va platformalarning
shaffofligini oshirish va axloqiy-me’yoriy talablarga muvofiqligini ta’minlash.
Yakuniy xulosa sifatida aytishim mumkinki, sun’iy intellekt — bu ta’limdagi
muqobil emas, balki qo‘shimcha kuchdir. U o‘qituvchi va o‘quvchini emas, balki
dars jarayonining imkoniyatlarini boyitishi kerak. Agar ushbu texnologiya to‘g‘ri
yo‘naltirilsa, ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlashini
rivojlantirish, va nihoyat, raqobatbardosh avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi.
References:
1. Ammer, C. (2013). The American Heritage Dictionary of Idioms (2nd ed.).
Houghton Mifflin Harcourt.
2. BNC Consortium. (2007). The British National Corpus, version 3 (BNC XML
Edition). Oxford University Computing Services.
3. Khamrakulova, S. A. B. I. N. A., & Zokirov, M. T. (2022). Phraseological units
expressing old age of a human being in the English and Russian languages. ISJ
Theoretical & Applied Science, 1(105), 280-283.
4. Хамракулова, С. (2024). СОПОСТАВЛЕНИЕ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ
ЕДИНИЦ, ОБОЗНАЧАЮЩИХ ЮНОШЕСКИЙ ВОЗРАСТ И МОЛОДОСТЬ В
УЗБЕКСКОМ И РУССКОМ ЯЗЫКАХ. Theoretical aspects in the formation of
pedagogical sciences, 3(6), 86-90.
5.
Хамракулова,
С.
Ф.
(2024).
СОПОСТАВИТЕЛЬНЫЙ
АНАЛИЗ
ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ. ВЫРАЖАЮЩИХ ВОЗРАСТ ЧЕЛОВЕКА В
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
43
УЗБЕКСКОМ И РУССКОМ ЯЗЫКАХ.«MODERN PHILOLOGICAL PARADIGMS:
INTERACTION OF TRADITIONS AND INNOVATIONS, 4(25.04), 871-874.
6. Maxkamova, D., & Obidova, G. (2022). EXPRESSION OF “RESPECT” DURING
ONLINE LESSONS ВЫРАЖЕНИЕ “УВАЖЕНИЯ” ВО ВРЕМЯ ОНЛАЙН-УРОКОВ
ONLAYN DARSLAR DAVOMIDA “HURMAT” IFODASI. Journal of Integrated
Education and Research, 1(1), 454-458.
7. Ismoilov, M. M., Obidova, G., Juraeva, M., Meliqo'ziev, A., Maxkamova, D., &
Toshpo'latova, M. (2024, November). Calculation of geometric dimensions and
hydrodynamic characteristics of venturi pipes of a self-draining solar circuit. In
E3S Web of Conferences (Vol. 508, p. 06002). EDP Sciences.
8. Baxtiyorovna, M. D. (2022). Language units in English and Uzbek to express
“respect” in classroom and in educational process.
