CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
40
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARIDA MOLIYAVIY RESURSLARDAN
SAMARALI FOYDALANISH MEXANIZMLARI
Qurbonov Zikrilla Xolmuminovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
zikrillakurbonov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15364363
Annotatsiya:
Mazkur tezisda kichik biznes subyektlarining moliyaviy
barqarorligini ta'minlashda moliyaviy resurslardan foydalanishning zamonaviy
mexanizmlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida kichik biznesda uchraydigan
asosiy moliyaviy muammolar – kredit resurslariga cheklangan kirish, moliyaviy
savodxonlikning past darajasi, davlat yordam dasturlaridan foydalanishdagi
kamchiliklar – chuqur o‘rganiladi. Shuningdek, moliyaviy rejalashtirish,
budjetlashtirish, kredit liniyalari, grant va subsidiyalar, raqamli monitoring
tizimlari hamda moliyaviy savodxonlikni oshirish orqali moliyaviy resurslardan
foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Tezis
natijalari kichik biznes subyektlari uchun moliyaviy boshqaruvda strategik
yondashuvlarni shakllantirishga ko‘maklashadi.
Kalit soʼzlar:
kichik biznes, moliyaviy resurslar, samarali boshqaruv,
kreditlash mexanizmlari, budjetlashtirish, moliyaviy savodxonlik, grantlar va
subsidiyalar, investitsiya faoliyati, moliyaviy monitoring, raqamli boshqaruv,
davlat yordami, moliyaviy barqarorlik, bank xizmatlari, mikromoliya, strategik
rejalashtirish.
Kirish.
Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida kichik biznes subyektlari
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ular yangi
ish o‘rinlari yaratish, innovatsiyalarni amaliyotga joriy qilish va mahalliy
xomashyo resurslaridan samarali foydalanish orqali iqtisodiy faollikni
oshirishga xizmat qilmoqda. Shu boisdan ham ko‘plab davlatlar, jumladan,
O‘zbekiston Respublikasi ham kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashni strategik
ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab olgan. Ammo kichik biznesning muvaffaqiyatli
faoliyat yuritishi ko‘p jihatdan ularning moliyaviy resurslardan qanchalik
samarali foydalanishiga bog‘liq. Amaliyotda esa bu yo‘nalishda qator
muammolar — moliyalashtirish manbalarining cheklanganligi, moliyaviy
savodxonlikning pastligi, raqamli moliyaviy boshqaruv vositalarining
yetishmasligi va davlat qo‘llab-quvvatlov dasturlaridan foydalanishdagi
noaniqliklar mavjud.
Zamonaviy iqtisodiyotda kichik biznes subyektlari milliy yalpi mahsulotda
sezilarli ulushga ega bo‘lib, iqtisodiy o‘sish, bandlikni ta’minlash va hududiy
rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchisi hisoblanadi. Ayniqsa, O‘zbekiston
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
41
sharoitida kichik biznesning roli so‘nggi yillarda davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Biroq kichik biznes subyektlari o‘z faoliyatini
barqaror yuritishda moliyaviy resurslardan to‘liq va samarali foydalana
olmayotgani kuzatilmoqda.
Moliyaviy resurslar — bu korxonaning faoliyat yuritishi, sarmoyalarni jalb
qilishi va innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan asosiy
vositalardir. Moliyaviy menejment nazariyasiga ko‘ra, bu resurslardan samarali
foydalanish quyidagi omillarga bog‘liq:
aniq moliyaviy rejalashtirish;
resurslar manbaini diversifikatsiya qilish;
moliyaviy oqimlar monitoringi;
sarmoyaviy risklarni kamaytirish.
Kichik biznesda esa bu mexanizmlarning deyarli aksariyati to‘liq
shakllanmagan yoki cheklangan tarzda qo‘llaniladi. Shuning uchun moliyaviy
resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish kichik biznes barqarorligini
mustahkamlash uchun zarur.
O‘zbekistonda olib borilgan tadqiqotlar natijasiga ko‘ra, kichik biznes
subyektlari quyidagi asosiy moliyaviy muammolar bilan to‘qnash kelmoqda:
Kichik biznes subyektlarining eng asosiy moliyaviy muammolaridan biri –
bu bank kreditlariga bo‘lgan cheklangan kirish imkoniyatidir. Aksariyat tijorat
banklari kredit ajratishda yuqori darajadagi garov talab qiladi, bu esa yangi
tashkil topgan yoki aktivlari yetarli bo‘lmagan kichik korxonalar uchun katta
to‘siq bo‘ladi. Shu bilan birga, kredit tarixi mavjud emasligi, moliyaviy hisobotlar
shaffof bo‘lmasligi ham ularning kreditga layoqatliligini pasaytiradi. Natijada,
moliyaviy resurslarga ega bo‘lmagan korxona innovatsion g‘oyalarini amalda
tatbiq eta olmaydi, bu esa iqtisodiy o‘sishni cheklaydi.
Aksariyat kichik biznes subyektlari faoliyatini qisqa muddatli moliyaviy
qarzlar yoki o‘z mablag‘lari hisobiga yuritmoqda. Uzun muddatli, past foizli va
barqaror moliyalashtirish vositalarining yetishmasligi korxonalarning
kengayishiga, zamonaviy texnologiyalarni joriy etishiga va eksport salohiyatini
rivojlantirishiga to‘sqinlik qiladi. Bu esa strategik rejalashtirishning
cheklanishiga olib keladi. Qisqa muddatli kreditlar esa ko‘pincha yuqori foizli
bo‘lib, kichik biznesga moliyaviy bosimni kuchaytiradi.
O‘zbekiston hukumati tomonidan kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan turli grantlar, subsidiyalar va imtiyozli kredit dasturlari mavjud.
Biroq amaliyotda bu resurslardan foydalanish imkoniyati cheklangan. Sabablari
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
42
quyidagicha: dasturlar haqida yetarli axborot yo‘qligi, ariza berish jarayonining
murakkabligi, byurokratik to‘siqlar va tanlovlarda oshkoralikning yetishmasligi.
1-rasm.
Kichik
biznesda
moliyaviy
resurslardan
samarali
foydalanishning asosiy mexanizmlari"
Manba: Muallif ishlanmasi.
Moliyaviy rejalashtirishni kuchaytirish.
Kichik biznesda aniq moliyaviy rejalar tuzish, xarajatlarni oldindan
belgilash, naqd pul oqimlarini nazorat qilish eng asosiy bosqichdir. Bu orqali
foyda marjasini oshirish va kreditlar qaytarilishini ta'minlash mumkin.
Mikromoliya va bank xizmatlaridan foydalanishni kengaytirish.
Tadbirkorlar uchun mikromoliya tashkilotlari, lizing kompaniyalari va
fintech platformalari orqali muqobil moliyalashtirish imkoniyatlari yaratilishi
lozim.
Raqamli moliyaviy boshqaruv tizimlarini joriy qilish.
Zamonaviy dasturiy yechimlar orqali daromad va xarajatlarni real vaqt
rejimida kuzatish, moliyaviy tahlilni avtomatlashtirish mumkin. Bu esa noto‘g‘ri
qarorlar qabul qilish ehtimolini kamaytiradi.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish.
Mahalliy hokimiyatlar va xususiy sektor hamkorligida tadbirkorlar uchun
moliyaviy kurslar, seminarlar va onlayn treninglar tashkil etilishi foydali bo‘ladi.
Davlat grant va subsidiyalarini soddalashtirish.
Ariza topshirish, hujjatlar to‘ldirish va monitoring jarayonlarini
soddalashtirish orqali ko‘proq kichik biznes subyektlari ushbu imkoniyatlardan
foydalana oladi.
Moliyaviy rejalashtirishni kuchaytirish
Mikromoliya va bank xizmatlaridan foydalanishni kengaytirish
Raqamli moliyaviy boshqaruv tizimlarini joriy qilish
Moliyaviy savodxonlikni oshirish
Davlat grant va subsidiyalarini soddalashtirish
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
43
Jahon banki va UNDP ma’lumotlariga ko‘ra, Janubi-Sharqiy Osiyo va Sharqiy
Yevropa mamlakatlarida kichik biznes uchun “start-up fondlar”, “raqamli
moliyaviy platformalar” va “sarmoyaviy inkubatorlar” muvaffaqiyatli faoliyat
yuritmoqda. O‘zbekiston ham o‘z hududiy rivojlanish dasturlari doirasida
shunday loyihalarni kengaytirishi zarur.
Masalan, Vengriyada “MikroCredit Program” orqali 10 mingdan ortiq
korxona 2 yil ichida moliyaviy barqarorlikka erishgan. O‘zbekistonda esa AT
“Milliy bank”, “Agrobank”, “Mikrokreditbank” tomonidan kichik biznesga
yo‘naltirilgan maxsus kredit liniyalari mavjud, ammo ularning qamrovi
kengaytirilishi lozim.
Kichik biznes subyektlarida moliyaviy resurslardan samarali foydalanish
nafaqat ularning iqtisodiy barqarorligini ta’minlaydi, balki mamlakat
iqtisodiyotining umumiy o‘sish sur’atlarini ham oshiradi. Moliyaviy
rejalashtirishni
kuchaytirish,
alternativ
moliyalashtirish
manbalarini
kengaytirish, raqamli boshqaruvni tatbiq etish va moliyaviy savodxonlikni
oshirish kichik biznes uchun eng muhim mexanizmlar hisoblanadi. Shu bilan
birga, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash siyosatini yanada takomillashtirish
orqali ushbu mexanizmlarning amaliy ta’siri kuchaytiriladi.
Xulosa.
Kichik biznes subyektlarining barqaror rivojlanishini ta’minlashda
moliyaviy resurslardan samarali foydalanish hal qiluvchi omillardan biri
hisoblanadi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ushbu yo‘nalishda mavjud muammolar
– xususan, kredit resurslariga kirishdagi cheklovlar, moliyaviy savodxonlikning
pastligi, uzoq muddatli moliyalashtirish manbalarining yetishmasligi va davlat
dasturlarining amalda to‘liq ishlamasligi – kichik korxonalarning iqtisodiy
faolligini susaytirmoqda. Mazkur tezisda ko‘rib chiqilgan samarali mexanizmlar
– moliyaviy rejalashtirish, mikromoliya vositalaridan foydalanish, raqamli
boshqaruv tizimlarini joriy qilish, moliyaviy savodxonlikni oshirish va davlat
grant-subsidiyalariga kirishni soddalashtirish orqali ushbu muammolarni
bosqichma-bosqich hal etish mumkin. Ayniqsa, O‘zbekistonda kichik biznes
uchun yaratilgan huquqiy va iqtisodiy imkoniyatlardan to‘liq foydalanish, ularni
qulay moliyaviy muhit bilan ta’minlash, mamlakat iqtisodiy salohiyatini
oshirishga xizmat qiladi. Kelajakda kichik biznes subyektlarining moliyaviy
mustaqilligini ta’minlash, ularning faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi moliyaviy
infratuzilmani rivojlantirish va innovatsion yondashuvlarni keng joriy etish
muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Ivanov V.N. (2019). Финансовые ресурсы малого бизнеса: методы
оптимального управления. Москва: Инфра-М.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
44
2.
Petrova A.A., Sidorov P.V. (2021). Государственная поддержка МСП в
условиях цифровой экономики. Журнал “Финансы и кредит”, №6, с. 23–30.
3.
Li Wei & Zhang Hui (2022). Financing challenges and innovations for SMEs
in post-pandemic China. Asian Economic Policy Review, Vol. 17(4), pp. 114–129.
4.
Nakamura Y. (2020). SMEs and Financial Access in Southeast Asia:
Institutional Reforms and Policy Tools. ASEAN Development Journal, Vol. 36(2),
pp. 91–106.
5.
Müller, A. (2018). Financial Instruments for SMEs in the European Union:
A Policy Evaluation. Journal of Small Business and Enterprise Development, Vol.
25(3), pp. 342–359.
6.
Johnson, R. & Davis, E. (2019). Financial Literacy and Credit Access for
Small Firms in the United States. Journal of Financial Services Research, Vol.
55(1), pp. 73–91.
7.
Abdurahmonov Q.H. (2021). Kichik biznesni rivojlantirishda moliyaviy
boshqaruvning o‘rni. Toshkent: Iqtisodiyot va ta’lim nashriyoti.
8.
Toshpulatova D. (2020). Kichik biznesda moliyaviy resurslardan
foydalanishning tahliliy jihatlari. “Iqtisodiy tadqiqotlar” jurnali, №3, 88–95-bet.
9.
Karimov M.T. (2023). O‘zbekistonda moliyaviy savodxonlikni oshirish
mexanizmlari va amaliy natijalar. “Moliyaviy tahlil” jurnali, №1, 41–49-bet.
10.
Smith, L. (2021). Improving Financial Management in US-based
Microenterprises: Digital Solutions and Training. Harvard Business Review
Digital, April Edition.
11.
Ahmad, N. & Salleh, F. (2017). SME Financial Constraints in Malaysia:
Regulatory and Market-Based Solutions. Asian Journal of Business and
Accounting, Vol. 10(1), pp. 17–34.
12.
European Commission (2022). Annual Report on European SMEs
2021/2022: Investing in Resilient and Sustainable Enterprises. Brussels.
13.
World Bank (2023). SME Finance: Policy Responses and Digital
Innovations in Emerging Economies. Washington, D.C.
