CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
102
XAYRIDDIN SULTONOVNING ASARLARIDA METAFORA,
METONIMIYA VA BOSHQA SEMANTIK TARKIBNING
QO'LLANILISHI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15406086
Annotatsiya.
Ushbu maqolada taniqli adabiyotshunos olim Xabar Sultonov
ijodida ijodiy tilning ijodiy ijodi – metafora, metonimiya, sinekdoxa, antonomiya
kabi ishlab chiqarish semantik ishlab chiqarishning, hujjat poetik matndagi
estetik hamda kon yuklamasi tahlili. Sultonovning asarlarida bu mahsulotning
badiiy tafakkur, obrazli tilning ifodadagi o'rni va til madaniyatini boyitishdagi
ahamiyati yoritiladi.
Kalit so'zlar:
Xayriddin Sultonov, metafora, metonimiya, seXayriddin
Sultonov, metafora, metonimiya, semantik vosita, poetik tafakkur, badiiy til,
obrazlilik, til estetikasi.
Zamonaviy o'zbek adabiyotshunosligida badiiy matnning semantik
qatlamlarini tahlil qilish metodologik elementlardan biri sanaladi. Til va
tafakkur munosabatlarini, sifatli obrazlarning semantik asoslarini baholash, tilda
qanday ifodalashni bugungi kunda adabiy tahlilning markaziy masalalaridan
biridir. Bu boradagi Xayriddin Sultonovning adabiy-nazariy qarashlari alohida
e'tiborga loyiqdir. Uning asarlarida poetik nutq, badiiy obraz tahlil va tilning
semantikiga zarar etkazish qobiliyati. ilda metafora, metonimiya va boshqa
semantik tarkibdan foydalanish inson muloqoti va idrokining asosiy jihati
hisoblanadi. Bu lingvistik vositalar so‘zlovchilarga murakkab g‘oyalar va his-
tuyg‘ularni ixcham va jonli tarzda yetkazish imkonini beradi va shu orqali
nutqining teksturasi va chuqurligini boyitadi. Ayniqsa, metafora bir-biridan farq
qiluvchi tushunchalar o‘rtasida o‘xshatishlar keltirib, yangi ma’no qatlamlarini
yaratish orqali atrofimizdagi dunyo haqidagi tushunchamizni shakllantirishda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Metafora tilning estetik sifatini oshiribgina qolmay,
balki turkumlashtirish, fikr yuritish, muammoni yechish kabi bilish jarayonlarini
ham osonlashtiradi. Metonimiya yana bir kuchli lingvistik vosita bo'lib, u o'zaro
bog'liq tushunchalar yoki tasvirlarni uyg'otish uchun bir so'zning boshqa so'z
bilan bog'lanishiga tayanadi. Ushbu almashtirish shakli ko'pincha kundalik tilda
ma'lum bir misol orqali kattaroq kontseptual toifaga murojaat qilish uchun
ishlatiladi, masalan, moliya sanoati uchun "Uoll-strit" yoki kino sanoati uchun
"Gollivud" dan foydalanish. Metonimiya nutqda uyg'unlik va uyg'unlikni
yaratishda ayniqsa samaralidir, chunki u ma'ruzachilarga g'oyalar va ob'ektlar
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
103
o'rtasida bir-biriga bog'liq bo'lmagan mazmunli aloqalarni yaratishga imkon
beradi.
Metafora — badiiy tilning eng qudratlidan biri sifatida Sultonovning nazariy
qarashlarida chuqur tahlil qilingan. Uning ta' urishicha, metafora orqali yozuvchi
yoki shoir insonning ichki dunyosi, ruhiy kechinmalari, ijtimoiy munosabatlarga
bo'lgan munosabati, falsafiy fikrlari va estetik dunyoqarashini ifodalaydi.
Masalan, Alisher Navoiy, G'afur G'ulom, Oybek kabi ijodkorlar tilida yaratilgan
"ko'ngil ko'zgusi", "g'am dengizi", "umid nuri" kabi iboralar inson ruhiyatining
badiiy talqinini ifodalaydi. Sultonov metaforani falsafi obrazi , texnika obrazi va
ijtimoiy metafora kabi turlar asosida tahlil qiladi. U metafora vositasida xalq
tafakkurining chuqur qatlamlari ochilishini ta'kidlaydi. Tildagi semantik tarkib
metafora
va
metonimiyadan
tashqari,
muloqotning
boyligi
va
moslashuvchanligiga hissa qo'shadigan keng ko'lamli lingvistik hodisalarni o'z
ichiga oladi. Bularga ko‘p ma’nolilik, bitta so‘z yoki iboraning ko‘p ma’nolarining
mavjudligi va bo‘lak butunni yoki aksincha ifodalangan sinekdoxani o‘z ichiga
oladi. Tilning o'ziga xos noaniqligi va moslashuvchanligidan foydalangan holda,
ma'ruzachilar ma'noning nozik tuslarini etkazishi va nutqning turli elementlari
o'rtasidagi murakkab munosabatlarni etkazishi mumkin. Metafora, metonimiya
va boshqa semantik tarkibdan faqat og'zaki til bilan chegaralanib qolmaydi,
balki vizual va imo-ishorali muloqotga ham taalluqlidir. Masalan, mavhum
tasvirlar yoki his-tuyg'ularni aniq tasvirlar orqali tashqi ko'rinish uchun vizual
metafora ishlab chiqarish, grafik dizayn va san'atda qo'shimcha tasvir. Imo-
ishora ham metonimiya shaklida xizmat qilishi mumkin, bunda o'ziga xos
xususiyat yoki yuz ifodalari kattaroq g'oyalar yoki urinishlar uchun turadi.
Muloqotning bir nechta usullaridan olib holda, ma'ruzachilar o'z xabar ifodaliligi
va ta'sirini qurishi mumkin.
Metonimiyaga yaqinlik asosida bir narsa o'rniga boshqasini yaratishda
bo'lib, badiiy til ko'p vositali vositali obraz. Xayriddin Sultonov adabiy matn
tahlilida metonimiyadan o'tish orqali matndagi yashirin mazmun qatlamlarini
ochish ta'kidlaydi. U Oybekning "Qutlug' qon" romanida "qo'llar yozuvchining
yuragini aytadi", "yuraklar shivirlaydi" kabi iboralarni tahlil qilgan holda, bu
qurilmalar orqali voqelikning texnik tasviri yaratilishini ko'rish mumkin.
Sultonov ijodida sinekdoxa – "juz orqali butun" yoki "butun orqali juz" ifodalash
sifatida tahlil qiladi. Masalan, "ko'zlar yig'ladi" deyish orqali butun inson iztirobi
tushuniladi. Bu obrazlar poetik matnda umumlashtirish, timsollashtirish va
hissiy kuch berishda muhim o'rin tutadi. Antonomiya esa shaxsning ismi o'rniga
uning kasbi, fazilati, yoki tarixiy mavqei bilan atalishi orqali obrazga semantik
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
104
yuk xizmat qiladi. Bu usul orqali Sultonov xalq og'zaki ijodi bilan yozma adabiyot
orqali semantik bog'liqlikni ochishga intiladi. Adabiyot sohasida metafora,
metonimiya va boshqa semantik tarkibdan foydalanish yozuvchilar uchun jonli
obrazlarni uyg‘otish, murakkab his-tuyg‘ularni etkazish, matn ichida ma’no
qatlamlarini yaratishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa, shoirlar o‘z
asarlarini majoziy teranlik va rezonans bilan singdirish uchun ko‘pincha majoziy
tilga tayanib, o‘quvchilarga bir nechta talqin va qarashlar bilan shug‘ullanish
imkonini beradi. Xuddi shunday, fantastika mualliflari o‘z hikoyalarining
kayfiyati va muhitini o‘rnatish, atmosfera va ohang tuyg‘usini uyg‘otish uchun
ob’ektlar, joylar va personajlar o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatish uchun
metonimiyadan foydalanadilar. Metafora, metonimiya va boshqa semantik
mazmundan foydalanishga asoslangan kognitiv jarayonlar tilshunoslik,
psixologiya va kognitiv fanlarda keng ko'lamli tadqiqot mavzusi bo'ldi.
Tadqiqotlar ko'rishki, metaforalar bizning mavhum tajribalarni aniq, hissiy
tajribalarga solishtirish orqali bizning kontseptualizatsiyamiz shuni kuzatishi
mumkin. Bu mujassamlash jarayoni bizga tanish ma'lumot doiralari orqali
murakkab g'oyalarni imkon beradi va shu bilan va xotirani qayta tiklashni
osonlashtiradi. Boshqa tomondan, metimizga tegishli bo'limlar o'onimiya orqali
chiqarishga va aloqalarni o'rnatishga yordam beradi, bu bizga atrof-muhitning
ishchi va yaxlit aqliy tasavvurlarini aniqlashga imkon beradi.
Poetika va semantika uyg'unligi
bezak emas, Xayriddin Sultonov uchun
semantik figuralar shunday bezak bezak emas, balki, anglash va estetik yordam
uyg'unligi obrazning chuqur qatlamlarini tahlilfoydalanish. U poetik tilda buning
uyg'unligi orqali obrazning chuqur qatlamlarini tahlil qiladi. Adabiy til aqliy
axborot vositasi, balki estetik muloqot sifatida baholanadi. Uning tilning
obrazlilik fikri, bevosita xalq madaniyati, tarixiy tafakkur va ijtimoiy ong bilan
bog'liq. Shu bois, Sultonov badiiy tilning semantik qatlamlarini tahlil qilish orqali
milliy tafakkurning badiiy ifodasiniga urinadi. Tildagi metafora, metonimiya va
boshqa semantik tarkibning keng tarqalgan ta'siri bizning tasavvurlarimiz,
e'tiqodlarimiz va xatti-harakatlarimizni shakllantirishda majoziy tilning asosiy
rolini ta'kidlaydi. Ushbu lingvistik vositalar bilan shug'ullanib, ma'ruzachilar
o'xshashlik, almashtirish va noaniqlik kuchidan ma'noning nozik soyalarini
etkazish, hissiy rezonans yaratish va o'z tinglovchilari bilan chuqurroq
aloqalarni rivojlantirish uchun foydalanishlari mumkin. Og'zaki nutqda, yozma
matnda yoki vizual muloqotda bo'ladimi, semantik tarkibni ijodiy
manipulyatsiya qilish bizga so'zma-so'z ifodalash cheklovlarini engib o'tishga va
insoniy muloqotning keng imkoniyatlarini o'rganishga imkon beradi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
105
Xayriddin Sultonov asarlarida semantik tuzilmaning chuqur tahlili, hujjat
adabiy matndagi badiiy va g'oyaviy yuklamasini anglashga xizmat qiladi.
Metafora, metonimiya, sinekdoxa kabi vositalar orqali matndagi estetik qatlam
ochiladi, muallifning dunyoqarashi va badiiy mahorati yuksak darajada
ifodalanadi. Sultonov natabiy adabiy tilni tahlil qilgan, balki ularni
konseptual
tafakkur modeli
sifatida baholagan. Bu esa uni o'zbek adabiyotshunosligining
chuqur semantik maktabiga asos solgan olim sifatida qabulga asos beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sultonov X. So'z sehri . – Toshkent: Fan, 1984.
2.
Sultonov X. Poetika va tafakkur . – Toshkent: Ma’naviyat, 1998.
3.
Nazarov K. Adabiy tanqid nazariyasi . – Toshkent: O‘zbekiston, 2003.
4.
Rahmatullaev Sh. O'zbek tilining semantik qurilishi . – Toshkent:
O‘qituvchi, 2005.
5.
Sharipov M. Metaforik tafakkur va badiiy obraz . – Samarqand, 2010.
