CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
O‘ZBEKISTONDA JAMG‘ARIB BORILADIGAN PENSIYA TA’MINOTI
TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Muqimov Normuhammad Normurod o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
normuhammad.muqimov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15493402
Annotatsiya
Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasida jamg‘arib boriladigan pensiya
ta’minoti tizimini takomillashtirish yo‘llari ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Mavjud
pensiya tizimining demografik, institutsional va iqtisodiy jihatdan barqarorligi
muhokama etilib, asosiy muammolar – norasmiy bandlik, majburiy jamg‘arma
badallarining sustligi, investitsiya faoliyatining pastligi kabi omillar yoritilgan.
Muallif tomonidan pensiya hisoblarini raqamlashtirish, moliyaviy savodxonlikni
oshirish, shuningdek pensiya jamg‘armalarini investitsiya faoliyatiga faol jalb
etish orqali tizimning moliyaviy barqarorligini ta’minlash bo‘yicha takliflar ilgari
surilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda ijtimoiy ta’minot tizimini isloh qilish
va aholi farovonligini oshirishga qaratilgan samarali strategiyalar ishlab
chiqishda qo‘l keladi.
Kalit so‘zlar:
Jamg‘arib boriladigan pensiya tizimi, majburiy badallar,
norasmiy bandlik, raqamli pensiya hisoblari, investitsion faoliyat, moliyaviy
barqarorlik, pensiya islohoti, O‘zbekiston, ijtimoiy ta’minot, pensiya fondlari.
Abstract
This thesis scientifically analyzes ways to improve the funded pension
system in the Republic of Uzbekistan. The demographic, institutional and
economic stability of the current pension system is discussed, and the main
problems are highlighted, such as informal employment, low mandatory
contributions, and low investment activity. The author puts forward proposals
to ensure the financial stability of the system by digitizing pension accounts,
increasing financial literacy, and actively involving pension funds in investment
activities. The results of the study will be useful in developing effective
strategies aimed at reforming the social security system in Uzbekistan and
improving the well-being of the population.
Keywords:
Funded pension system, mandatory contributions, informal
employment, digital pension accounts, investment activity, financial stability,
pension reform, Uzbekistan, social security, pension funds.
Asosiy qism
O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bosqichida aholini
pensiya bilan ta’minlash tizimi dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
Demografik o‘zgarishlar – xususan, aholining keksayib borayotgani, ishchi kuchi
va nafaqaxo‘rlar o‘rtasidagi nisbatning o‘zgarishi mavjud pensiya tizimining
moliyaviy barqarorligiga bosim o‘tkazmoqda. Bunday sharoitda jamg‘arib
boriladigan pensiya tizimini joriy etish va takomillashtirish zarurati ortib
bormoqda.
Jamg‘arib boriladigan pensiya tizimi (JBPT) – bu fuqarolarning mehnat
faoliyati davomida o‘z nomlariga maxsus pensiya jamg‘armalariga badallar
to‘lash orqali kelajakdagi pensiya ta’minotini shakllantirish tizimidir. Ushbu
modelda nafaqa miqdori to‘langan badallar hajmi va ularning investitsiyalardan
kelgan daromadlariga bog‘liq bo‘ladi. Bu tizim an’anaviy taqsimlovchi (pay-as-
you-go) modeldan farqli ravishda, davlat budjetiga bosimni kamaytirish va
fuqarolarning pensiyaga bo‘lgan ishonchini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida jamg‘arib boriladigan pensiya tizimi 2005-
yildan boshlab bosqichma-bosqich joriy etilgan bo‘lsa-da, oradan yigirma yilga
yaqin vaqt o‘tganiga qaramay, bu tizim hanuz to‘liq funksional ishlamayapti va
ommalashuv darajasi pastligicha qolmoqda. Buning asosiy sabablari tizim
ichidagi institutlararo koordinatsiyaning sustligi, nazorat mexanizmlarining
kuchsizligi hamda aholi o‘rtasida moliyaviy savodxonlik yetishmasligidir.
Avvalo, majburiy jamg‘arma badallarining to‘lanish darajasiga e’tibor
qaratish lozim. Ko‘plab ish beruvchilar xodimlari uchun pensiya badallarini
to‘liq hajmda to‘lamasdan, ko‘pincha ish haqlarini norasmiy ravishda berish yoki
soxta hujjatlar orqali pensiya jamg‘armasiga kam mablag‘ ajratish holatlari
kuzatilmoqda. Bu esa fuqarolarning kelajakda nafaqa olish imkoniyatlariga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, xususiy sektor va kichik biznes subyektlari
orasida bu holat keng tarqalgan.
Yana bir muhim muammo – norasmiy bandlik darajasining yuqoriligi.
Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda mehnat faoliyatini amalga
oshirayotgan aholining 40 foizdan ortig‘i norasmiy sektorda band. Ular mehnat
shartnomasiz ishlaydi, bu esa nafaqat ijtimoiy himoyasizlik, balki pensiya
tizimidan butunlay chetda qolish deganidir. Shu bois jamg‘arib boriladigan
pensiya tizimi real iqtisodiy faol aholining katta qismini qamrab ololmayapti.
Pensiya jamg‘armalarining investitsion faoliyati ham hozirda juda
cheklangan. Amaldagi tartiblarga ko‘ra, jamg‘arilgan mablag‘larning asosiy qismi
past rentabelli davlat obligatsiyalariga joylashtiriladi. Buning natijasida,
jamg‘arma badallarining qiymati inflyatsiya fonida kamayib, fuqarolarning
kelajakdagi pensiya miqdori real ehtiyojlarini qoplashga yetmaydi. Bunday
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
holatda, tizimga ishonch susayadi va fuqarolar uni ixtiyoriy ravishda qo‘llab-
quvvatlashdan voz kechishi mumkin.
Shuningdek, axborot tizimlarining yetarli darajada integratsiya
qilinmaganligi ham jiddiy muammolardan biridir. Pensiya hisoblarini
yuritishning raqamlashtirilgan tizimi hali to‘liq shakllanmagan. Fuqarolar o‘z
pensiya badallari bo‘yicha ma’lumotlarni real vaqt rejimida kuzata olmaydi, bu
esa tizimga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi hamda korrupsion holatlarning yuzaga
kelishiga imkon beradi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan tizimli muammolarni hal qilish uchun jamg‘arib
boriladigan pensiya tizimini tubdan isloh qilish zarur. Bunda nafaqat normativ-
huquqiy bazani takomillashtirish, balki raqamli texnologiyalar, moliyaviy
mexanizmlar va fuqarolik mas’uliyatini kuchaytirishga qaratilgan kompleks
yondashuv talab etiladi.
Birinchi navbatda, raqamli texnologiyalarni joriy etish pensiya tizimini
shaffof va samarali qilishda muhim rol o‘ynaydi. Har bir fuqaro uchun yagona
identifikatsiya raqami asosida elektron pensiya hisob raqami ochilishi va ushbu
hisob holati mobil ilovalar orqali kuzatilishi lozim. Bunday tizim jamg‘armaga
o‘tkazilayotgan mablag‘lar hajmi va ularning investitsiyaviy yo‘nalishini ochiq
ko‘rinishda taqdim etish orqali tizimga ishonchni oshiradi.
Ikkinchidan, norasmiy bandlikni qisqartirish va bu qatlamni pensiya
tizimiga jalb qilish dolzarb masaladir. Yakka tartibdagi tadbirkorlar, mavsumiy
va vaqtinchalik ishchilarga yengillashtirilgan badallar asosida ixtiyoriy pensiya
rejalarini taklif etish, ularni soliq imtiyozlari orqali rag‘batlantirish mumkin. Bu
nafaqat pensiya tizimining moliyaviy asosini mustahkamlaydi, balki aholini
ijtimoiy himoya bilan kengroq qamrab olishga xizmat qiladi.
Uchinchidan, investitsiya siyosatini liberallashtirish orqali pensiya
jamg‘armalarining daromadliligini oshirish mumkin. Mablag‘lar nafaqat davlat
obligatsiyalariga, balki fond bozori, infratuzilma loyihalari, ishonchli bank
depozitlariga
yo‘naltirilishi
lozim.
Bunda
investitsiya
xavflarini
minimallashtirish va yuqori likvidlikni ta’minlash bo‘yicha professional
boshqaruv tizimi joriy qilinishi kerak.
To‘rtinchidan, majburiy jamg‘arma badallarining kafolatlanishini ta’minlash
lozim. Buning uchun Davlat soliq qo‘mitasi, Bandlik boshqarmalari va Pensiya
jamg‘armasi o‘rtasida yagona axborot almashinuvi tizimi yo‘lga qo‘yilishi,
majburiyatni bajarmayotgan ish beruvchilarga nisbatan ma’muriy va moliyaviy
chora-tadbirlar qo‘llanilishi zarur.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
Nihoyat, aholi moliyaviy savodxonligini oshirish pensiya tizimini
takomillashtirishdagi eng muhim omillardan biridir. Fuqarolar pensiya tizimi
nafaqat davlat majburiyati, balki ularning shaxsiy moliyaviy mas’uliyati ekanini
anglab yetishlari lozim. Maktablarda, oliy ta’lim muassasalarida, ommaviy
axborot vositalarida pensiya va jamg‘arma madaniyati bo‘yicha keng qamrovli
targ‘ibot ishlari olib borilishi kerak.
Rivojlangan davlatlar – xususan, Shvetsiya, Chili, Avstraliya kabi
mamlakatlar pensiya tizimining jamg‘arib boriladigan modeliga o‘tishda yuqori
natijalarga erishgan. Ushbu tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamlashtirish, davlat
kafolatlari, fuqarolik javobgarligi va samarali investitsiya siyosati pensiya
islohotining kalit omillaridir.
Xulosa
Jamg‘arib boriladigan pensiya ta’minoti tizimi O‘zbekiston sharoitida uzoq
muddatli ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu tizim an’anaviy taqsimlovchi modelga nisbatan
fuqarolarning shaxsiy moliyaviy intizomi va mas’uliyatiga tayangan holda,
ijtimoiy himoyaning eng barqaror va adolatli shakli sifatida qaralmoqda. Biroq,
amaldagi holat bu tizimning to‘laqonli ishlashiga to‘sqinlik qilayotgan bir qator
tizimli muammolar mavjudligini ko‘rsatmoqda.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, jamg‘arib boriladigan pensiya
tizimining ommaviylashuviga norasmiy bandlikning yuqoriligi, majburiy
badallarni to‘lash bo‘yicha nazorat mexanizmlarining sustligi, pensiya
jamg‘armalarining past daromadliligi, shuningdek, fuqarolar o‘rtasidagi
moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi jiddiy to‘sqinlik qilmoqda. Bu
omillar tizimning moliyaviy barqarorligini izdan chiqarish, aholi ishonchining
pasayishi va pensiya ta’minoti samaradorligining keskin kamayishiga olib
kelmoqda.
Mazkur muammolarni hal qilish uchun bir qator kompleks chora-tadbirlar
ishlab chiqilishi zarur. Eng avvalo, pensiya hisoblarini to‘liq raqamlashtirish,
shaxsiy elektron hisob raqamlarini joriy etish orqali tizimning ochiqligini
ta’minlash lozim. Bu esa nafaqat shaffoflikni, balki badallar ustidan jamoatchilik
nazoratini kuchaytiradi. Shu bilan birga, soddalashtirilgan soliq rejimi orqali
norasmiy band qatlamni pensiya tizimiga jalb qilish, ularni ixtiyoriy yoki yarim-
majburiy rejim asosida badallar to‘lashga rag‘batlantirish kerak.
Pensiya jamg‘armalarining investitsion siyosati ham chuqur islohotga
muhtoj. Mablag‘larni yuqori daromad keltiruvchi, ammo ishonchli moliyaviy
instrumentlarga yo‘naltirish orqali nafaqa miqdorining real qiymatini saqlash va
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
oshirish mumkin. Buning uchun investitsiyalarni boshqarish bo‘yicha
professional moliyaviy institutsiyalar bilan hamkorlik zarur.
Shuningdek, jamg‘arib boriladigan pensiya tizimi muvaffaqiyatli ishlashi
uchun keng jamoatchilik, xususan yoshlar orasida moliyaviy savodxonlikni
oshirish muhim vazifadir. Fuqarolar o‘zining kelajakdagi pensiya ta’minoti
uchun bugundan boshlab o‘z mas’uliyatini anglashi va faol ishtirokchiga
aylanishi lozim. Bu borada maktab va OTM o‘quv dasturlariga pensiya, moliyaviy
rejalashtirish, jamg‘arma madaniyati bo‘yicha fan yoki modullar kiritilishi
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda jamg‘arib boriladigan pensiya
ta’minoti tizimining takomillashuvi tizimli yondashuvni, raqamli infratuzilmani
rivojlantirishni, normativ-huquqiy bazani kuchaytirishni va aholini keng jalb
etishni talab etadi. Agar mazkur yo‘nalishlar amalda to‘liq va sifatli amalga
oshirilsa, nafaqat pensiya tizimi, balki butun ijtimoiy ta’minot sohasida
barqarorlik va ishonchlilik ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston – 2030”
strategiyasini amalga oshirish bo‘yicha 2023–2026-yillarga mo‘ljallangan YOL
xaritasi to‘g‘risidagi qarori. PQ–327-son, 2023-yil 11-oktabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Pensiya tizimini
moliyaviy barqarorlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 2022-yil, 12-
dekabr, №755.
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti
to‘g‘risida”gi Qonuni. Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 2022-yil.
4.
Soliyev A.X., To‘laganov T.R. “Ijtimoiy ta'minot iqtisodiyoti”. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020. – 212 b.
5.
Tursunov B.O. “Ijtimoiy himoya va pensiya tizimi islohotlari: tahlil va
istiqbollar”. – “Iqtisodiyot va ta’lim” ilmiy jurnali, 2023, №2 (46). – B. 88–96.
6.
Qurbonov Sh.Q. “Pensiya ta'minotida jamg‘arib boriladigan tizimning
ustunliklari va muammolari”. – “Moliyaviy tadqiqotlar” jurnali, 2022, №4. – B.
31–37.
7.
World Bank. (2020). Aging and Pension Reform in Central Asia.
Washington DC: World Bank Group.
8.
OECD (2021). Pensions at a Glance 2021: OECD and G20 Indicators. OECD
Publishing, Paris.
9.
International Labour Organization (ILO). (2022). World Social Protection
Report 2021–2022: Social protection at the crossroads – in pursuit of a better
future.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
10
10.
Climate Bonds Initiative. (2023). Sustainable Finance and Pension Funds:
Investment Trends Report.
11.
IMF. (2021). Enhancing the Resilience of Pension Systems in Emerging
Economies. Washington, D.C.: International Monetary Fund.
12.
Karimova N.M. “Pensiya tizimining raqamlashtirilishi – barqaror ijtimoiy
ta’minot kafolati sifatida”. – “Yangi O‘zbekiston” gazetasi, 2023-yil 19-aprel.
