CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
STRESSNI KAMAYTIRISHDA AEROB MASHQLARNING
PSIXOFIZIOLOGIK FOYDASI
Raxmatov Avazbek
Navoiy davlat universiteti
San'at va sport fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15518187
Annotatsiya:
Aerob mashqlar inson ruhiy salomatligini yaxshilashda, asab
tizimidagi taranglikni kamaytirishda va stress holatlarini yengillashtirishda
muhim vosita hisoblanadi. Ular orqali organizmda endorfin, serotonin va
dopamin kabi ijobiy psixologik holatlarni shakllantiruvchi gormonlar ajralib
chiqadi, bu esa kayfiyatni ko‘taradi va depressiv holatlarning oldini oladi.
Kalit so‘zlar:
stress, psixofiziologiya, aerob mashqlar, ruhiy barqarorlik,
gormonlar, sog‘liq, hayot sifati.
Annotation:
Aerobic exercises are a powerful tool for improving mental
health, reducing nervous tension, and alleviating stress-related conditions.
These exercises stimulate the release of neurochemicals such as endorphins,
serotonin, and dopamine, which are directly responsible for enhancing mood
and preventing depressive episodes.
Keywords:
stress, psychophysiology, aerobic exercise, mental balance,
hormones, health, quality of life.
Аннотация:
Аэробные упражнения являются важным средством для
улучшения психического здоровья, снижения нервного напряжения и
облегчения состояний, связанных со стрессом. В процессе выполнения
таких упражнений активизируется выработка эндорфинов, серотонина и
дофамина — гормонов, улучшающих настроение и предотвращающих
депрессивные
расстройства.
Регулярная
физическая
активность
укрепляет
сердечно-сосудистую
систему,
способствует
психофизиологической устойчивости и повышает общее качество жизни
и уровень социальной адаптации.
Ключевые слова:
стресс, психофизиология, аэробные упражнения,
душевное равновесие, гормоны, здоровье, качество жизни.
Bugungi kunda insoniyat oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri bu
zamonaviy turmush tarzining keskin sur’atlari, ijtimoiy bosimlar, mehnat
faoliyatidagi zo‘riqishlar va ma’naviy ruhiy beqarorliklar natijasida yuzaga
kelayotgan stress holatlarining keskin ortib borayotganidir. Rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlarda ham, barcha ijtimoiy qatlamlar vakillari orasida
ruhiy salomatlik muammolari, xususan, stress, xavotir, depressiya kabi
holatlarning keng tarqalganligi jamiyat barqarorligiga jiddiy tahdid solmoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
Ayniqsa, texnologik taraqqiyot bilan birga insonning harakatsiz hayot tarzi,
to‘yib uxlolmaslik, noto‘g‘ri ovqatlanish va psixologik muvozanatning buzilishi
stress holatlarini kuchaytiruvchi asosiy omillardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Shu nuqtai nazardan olganda, organizmning psixofiziologik tizimlarini
tiklash, ichki ruhiy barqarorlikni saqlab qolish va umumiy salomatlikni
mustahkamlash maqsadida jismoniy faollik, ayniqsa, aerob mashqlarning
ahamiyati mislsiz darajada muhim hisoblanadi. Ilmiy tadqiqotlar natijalari shuni
ko‘rsatmoqdaki, yurish, yugurish, suzish, velosiped haydash kabi mashg‘ulotlar
orqali nafaqat yurak-qon tomir tizimi mustahkamlanadi, balki miya faoliyati
faollashadi, gormonlar muvozanati tiklanadi va kayfiyatni yaxshilovchi
endorfinlar ishlab chiqarilishi keskin ortadi.
Mazkur mavzuning ilmiy-tadqiqot ob’ekti sifatida tanlanishiga sabab —
zamonaviy tibbiyot va psixologiya fanlarida psixofiziologik yondashuvlar
asosida stressni kamaytirish vositalari ichida aerob jismoniy mashqlarni qo‘llash
mexanizmlari tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu holat sog‘liqni saqlash
tizimida innovatsion yondashuvlarni, har bir shaxsning psixoemosional holatini
barqarorlashtirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni shakllantirish zaruratini
yuzaga keltirmoqda. Shuning uchun ham stressni kamaytirishda aerob
mashqlarning samaradorligini ilmiy asosda chuqur o‘rganish, ularning fiziologik
va psixologik ta’sir mexanizmlarini tahlil qilish, jamiyatning keng qatlamlari
orasida bu borada xabardorlikni oshirish va real hayotga tatbiq etish bu
boradagi eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
Inson organizmi tabiatiga ko‘ra muvozanatli harakat, dinamik faoliyat va
ijtimoiy-psixologik uyg‘unlikda yashashga mo‘ljallangan murakkab tizimdir,
shuning uchun jismoniy faollikning yetishmasligi nafaqat jismoniy salomatlikka,
balki ruhiy holatga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda o‘tkazilgan ilmiy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, doimiy stress holatlarida yashayotgan
insonlarning markaziy asab tizimi haddan tashqari zo‘riqadi, gormonal
muvozanat izdan chiqadi, natijada kortizol darajasining keskin ortishi
depressiya, uyqusizlik, xavotir va beqaror psixoemosional holatlarga sabab
bo‘lmoqda. Aynan shu salbiy jarayonlarning oldini olishda va stress darajasini
nazorat qilishda aerob mashqlar — ya’ni yurish, yugurish, suzish, velosiped
haydash, aerobika mashg‘ulotlari kabi ritmik va kislorod ishtirokida
bajariladigan jismoniy faoliyat turlari alohida o‘rin tutadi.
Aerob mashqlar psixofiziologik sog‘lomlanishning tabiiy, arzon va noinvaziv
vositasi bo‘lib, ular organizmda stressga qarshi kurashuvchi neyromediarorlar
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
53
— endorfin, serotonin va dopamin kabi "baxt gormonlari" ishlab chiqarilishini
rag‘batlantiradi, bu esa kayfiyatni yaxshilaydi va ichki ruhiy tinchlikni
ta’minlaydi. Masalan, 45 daqiqa davom etgan yurish mashg‘ulotidan so‘ng inson
qonida endorfin darajasi o‘rtacha 30–40% ga ortishi kuzatiladi, bu esa
organizmga og‘riqni kamaytirish, kayfiyatni ko‘tarish va asab tizimini
tinchlantirish kabi ijobiy samara beradi. Bundan tashqari, yurak-qon tomir
faoliyatining yaxshilanishi, kislorod almashinuvi va qon aylanishining
faollashuvi, nafas olish tizimining faol ishlashi tufayli miya hujayralarining
kislorod bilan to‘liq ta’minlanishi stressni kamaytirishning fiziologik asosini
yaratadi.
Shuningdek,
aerob
mashqlar
insonning
ichki
psixik
holatini
muvozanatlashda muhim rol o‘ynaydi, ya’ni ular yordamida e’tibor va xotira
kuchayadi, fikrlash aniqlashadi, emotsional portlashlar kamayadi hamda o‘ziga
bo‘lgan ishonch ortadi. Bu mashg‘ulotlar vaqtida organizmda o‘ziga xos ritm
paydo bo‘ladi, bu ritm meditatsion holatga yaqinlashib, stressga javob beruvchi
gipotalamus-gipofiz-buyrak usti tizimining faoliyatini me’yorlashtiradi.
Har kuni 30–60 daqiqa davomida bajariladigan aerob mashqlar psixologik
barqarorlikni ta’minlaydi, ruhiy holatdagi salbiy o‘zgarishlarni bartaraf etadi va
insonning hayotdan rozi bo‘lib yashashiga zamin yaratadi. Shu bois sog‘liqni
saqlash sohasi mutaxassislari, psixologlar va sport shifokorlari aerob faollikni
profilaktik va terapevtik vosita sifatida keng targ‘ib qilmoqda.
Shu o‘rinda aytish lozimki, o‘tkazilgan bir qator xalqaro eksperimentlar va
statistik tahlillar natijalariga ko‘ra, haftasiga 3–5 marotaba, har safar kamida 30
daqiqa davom etgan aerob mashqlar surunkali stress holatining kamayishida,
uyqu sifatining yaxshilanishida, xavotir buzilishlarining oldini olishda va hatto
ba’zi antidepressant dori vositalariga nisbatan kuchliroq terapevtik samara
berishda muhim omil sifatida e’tirof etilgan. Masalan, AQShning Mayo Clinic
tadqiqot institutida olib borilgan tadqiqotda, 3 oy davomida haftasiga 4 marta
aerob mashqlar bajargan shaxslarning 68% da stress darajasi keskin kamaygani
aniqlangan. Shuningdek, Yevropaning yetakchi psixofiziologik klinikalarida olib
borilgan izlanishlar ham aerob mashqlar nafaqat simptomlarni kamaytirishini,
balki stressni keltirib chiqaruvchi asosiy omillarga qarshi kurashishda foydali
ekanini isbotladi.
Umuman olganda, aerob jismoniy mashqlar inson organizmining ham
fiziologik, ham psixologik jihatdan muvozanatli ishlashini ta’minlaydi, bu esa
bugungi tezkor va stressli hayot sharoitida sog‘lom turmush tarzining ajralmas
tarkibiy qismiga aylanmoqda.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
54
Aerob mashqlar insonning biologik ritmlarini tartibga soladi, bu esa uning
kundalik faoliyatida energiya darajasini ushlab turadi va charchoqni
kamaytiradi. Uzoq muddatli stress holatlari insonning immunitet tizimini
zaiflashtirsa-da, aerob mashqlar immun hujayralarining faolligini oshirib,
kasalliklar qarshisida organizmni yanada chidamli qiladi. Mashqlar davomida
tanada hosil bo‘ladigan ijobiy fiziologik o‘zgarishlar, xususan qon bosimining
me’yorlashuvi va yurak urishining barqarorlashuvi, asabiylikni kamaytiradi va
hissiy barqarorlikni mustahkamlaydi. Ayniqsa, yoshlar, talabalar va kasbiy
zo‘riqishga duch kelayotgan mutaxassislar uchun aerob mashqlar stressni
yengishda, ruhiy holatni mustahkamlashda va o‘z hayot sifatini oshirishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa
Zamonaviy inson hayoti doimiy shoshqaloqlik, turli psixologik bosimlar,
ma’naviy zo‘riqishlar va ijtimoiy mas’uliyatlar bilan to‘la bo‘lgan bir davrda
kechayotgani bois, stress holatlari kundalik hayotning ajralmas qismiga aylanib
qolgan va bu jarayon inson salomatligi, ruhiy holati hamda umumiy hayot
sifatiga bevosita va chuqur salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Aynan shunday murakkab
va xavfli ruhiy-fiziologik muammolar fonida, oddiy va ayni paytda kuchli
terapevtik samaraga ega bo‘lgan vosita — ya’ni aerob mashqlarning kundalik
hayotga joriy etilishi inson salomatligi uchun nihoyatda muhim strategik chora-
tadbir sifatida qaralmoqda. O‘tkazilgan ko‘plab ilmiy izlanishlar, tibbiy
kuzatuvlar va statistika ma’lumotlari shuni tasdiqlaydiki, muntazam va tizimli
tarzda bajariladigan aerob jismoniy mashqlar tanada endorfin va serotonin kabi
ruhiyatni ko‘taruvchi neyrogormonlar ishlab chiqarilishini faollashtiradi, yurak-
qon tomir tizimi faoliyatini yaxshilaydi, uyqu sifatini oshiradi, asab tizimining
barqarorligini ta’minlaydi va eng muhimi — stressni tabiiy va xavfsiz yo‘l bilan
bartaraf etadi.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, aerob mashqlarni oddiy jismoniy faoliyat deb
baholash yetarli emas, chunki ularning inson ruhiyati va ongiga ko‘rsatadigan
salbiy emas, balki ijobiy va barqarorlashtiruvchi ta’siri ularni zamonaviy
psixologiyada, psixoterapiyada va sog‘lom turmush tarzi konsepsiyalarida
ajralmas element sifatida qarashga zamin yaratmoqda. Jismoniy faollik
natijasida inson nafaqat tanaviy kuchga, balki psixik turg‘unlik, hissiy
barqarorlik, tafakkur aniqligi va ijobiy hayotiy pozitsiyaga ega bo‘ladi, bu esa uni
jamiyatda faol, sog‘lom va baxtli hayot tarziga yo‘naltiradi.
Xulosa qilib aytganda, bugungi global stresslar davrida insoniyat oldida
turgan eng dolzarb vazifalardan biri sifatida jismoniy va ruhiy salomatlikni
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
birgalikda mustahkamlovchi samarali choralarni hayotga tadbiq etish zarur
bo‘lib, bu jarayonda aynan aerob mashqlar beqiyos ahamiyat kasb etmoqda.
Chunki ular inson salomatligiga ham fiziologik, ham psixologik jihatdan eng
qulay, eng xavfsiz va eng samarali ta’sir ko‘rsatuvchi usullardan biri bo‘lib, har
qanday yoshdagi, jinsdagi va kasbdagi inson uchun mos va foydali hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Абдуллаева, Ш. (2021). Jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzi
asoslari. Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti.
2.
Karimov, B. (2020). Sog‘lom turmush tarzining psixologik asoslari.
Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
3.
World Health Organization (2018). Global action plan on physical activity
2018–2030: More active people for a healthier world. Geneva: WHO Press.
4.
Selye, H. (1976). The Stress of Life. New York: McGraw-Hill.
5.
Bauman, A., & Craig, C.L. (2005). The Role of Physical Activity in Mental
Health and Wellbeing. Public Health Reports, 120(1), 70–76.
6.
Маҳмудов, М. (2019). Sport mashg‘ulotlarining inson organizmiga ta’siri.
Toshkent: “Ilm ziyo” nashriyoti.
7.
Dishman, R.K., Heath, G.W., & Lee, I-M. (2013). Physical Activity
Epidemiology. Human Kinetics.
8.
Муродов, Х. (2022). Jismoniy mashqlar va psixofiziologik barqarorlik.
Samarqand: SamDU nashriyoti.
9.
American Psychological Association (2021). Exercise and Stress: Get
Moving to Manage Stress. APA Online.
10.
Craft, L.L., & Perna, F.M. (2004). The benefits of exercise for the clinically
depressed. Primary Care Companion to The Journal of Clinical Psychiatry, 6(3),
104–111.
