CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
95
ALISHER NAVOIY “YO LABDURUR” RADIFLI TUYUQ TAHLILI
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti
yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554684
Annotatsiya.
Mazkur bo‘limda o‘zbek tilida “iroda” konseptining leksik-
semantik tahlili amalga oshirilgan. Tilshunoslikda “iroda” tushunchasi ong,
qaror, intilish, mustahkamlik, chidamlilik, maqsadga yo‘naltirilganlik kabi
jihatlar orqali talqin etilishi ko‘rsatib berildi. Tahlil jarayonida o‘zbek tiliga xos
bo‘lgan sinonim birliklar, antonimlar, metaforik ifodalar, maqollar va barqaror
iboralar vositasida “iroda” konseptining semantik maydoni aniqlab olindi.
Shuningdek, konseptga oid asosiy leksik birliklarning tilda qo‘llanish chastotasi,
uslubiy belgilari va nutqiy kontekstlardagi funksional yuklamalari tadqiq etildi.
“Iroda” konsepti orqali o‘zbek xalqining dunyoqarashi, qadriyatlari va psixologik
holatlari til orqali qanday ifodalangani ochib berildi.
Kalit so‘zlar
: iroda, konsept, semantika, leksik birlik, sinonim, metafora,
xalq tafakkuri, til va madaniyat.
Annotation.
This section presents a lexical-semantic analysis of the
concept “willpower” (
iroda
) in the Uzbek language. It is shown that in linguistics,
the concept of “iroda” is interpreted through aspects such as consciousness,
decision-making, perseverance, resilience, and goal orientation. During the
analysis, the semantic field of the concept was identified through synonyms,
antonyms, metaphorical expressions, proverbs, and stable phrases specific to
the Uzbek language. In addition, the frequency of use, stylistic features, and
functional load of key lexical units related to the concept were studied in various
speech contexts. The study reveals how the worldview, values, and psychological
states of the Uzbek people are reflected through language in the framework of
the “iroda” concept.
Keywords:
willpower, concept, semantics, lexical unit, synonym, metaphor,
folk thinking, language and culture.
Alisher Navoiy nafaqat o‘zbek, balki jahon adabiyoti tarixida o‘chmas iz
qoldirgan buyuk mutafakkir, shoir va davlat arbobi sifatida tan olingan. U
o‘zining adabiy ijodi bilan nafaqat o‘zbek tilini mumtoz she’riyat darajasiga
ko‘tardi, balki uni turkiy tillar orasida eng nufuzli adabiy tilga aylantirdi.
Navoiyning ijodida g‘azal, qasida, ruboiy kabi janrlar bilan birga tuyuq janri ham
alohida o‘rin tutadi. Tuyuq — turkiy she’riyatning betakror shakllaridan bo‘lib,
unda muayyan qofiyaviy va radiflik tizim orqali mazmun va shakl uyg‘unlashgan
holda ifodalanadi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
96
Tuyuq matni:
Yo rab, ul shahdu shakar yo labdurur,
Yo magar shahdu shakar yolabdurur.
Jonima payvasta novak otqali
G’amza o’qin qoshig’a yolabdurur.
Tuyuqning umumiy tuzilmasi va janriy xususiyatlari.
Tuyuq mumtoz
turkiy she’riyatga xos, odatda to‘rt misradan iborat, ohangdorlik va qofiya
jihatidan qat’iy tartibga solingan she’riy shakldir. Tuyuqda so‘z o‘yini, ramz,
kinoya va majozga keng o‘rin beriladi. Navoiy tuyuq janrida ham o‘ziga xos uslub
yaratgan. Yuqoridagi tuyuqda ham shoir o‘ziga xos badiiylik bilan shakl va
mazmun uyg‘unligini ta’minlagan. Mazkur tuyuqda radif — "yo
labdurur/yolabdurur" ifodasi hisoblanadi. Radifning har bir misrada
takrorlanishi nafaqat musiqiylikni ta’minlaydi, balki mazmunga kuchli ritmik va
semantik urg‘u beradi. Kofiya esa – "labdurur – yolabdurur" kabi so‘zlar orqali
yuzaga keladi.
Leksik-semantik tahlil.
Tuyuqdagi asosiy kalit so‘zlar: "shahd", "shakar",
"lab", "novak", "g‘amza", "o‘q", "qosh", "yo rab", "payvasta" va "yolabdurur". Bu
so‘zlar bir-biri bilan semantik aloqada bo‘lib, sevgi, oshiq-ma’shuq
munosabatlari va ishqiy jarohat timsollarini ifodalaydi.
“Shahdu shakar” va “lab” munosabati.
“Shahdu shakar” ya’ni asal va
shakar, qadimiy she’riyatda ma’shuqaning lablari uchun ishlatiladigan
o‘xshatmalardir. Bu metafora bilan shoir ma’shuqaning lablarini nihoyatda
shirin, hayotbaxsh deb tasvirlaydi. “Yo labdurur” degan jumla ikki ma’noga ega:
“Ehtimol, bu shahdu shakarning o‘zi emas, balki lab bo‘lsa kerak” yoki “Bu labda
shahdu shakar bordek”.
“Yolabdurur” fonetik va semantik o‘yin. “
Yolabdurur” – “yalamoq”
fe’lidan kelib chiqqan bo‘lib, ikki xil ma’no beradi: birinchi “shahdu shakarning
o‘zini yalagan bo‘lsa kerak”, ikkinchisi – “lab shahdu shakarga shunchalik
o‘xshaydiki, go‘yo uni yalagan”. Bu yerda so‘z o‘yini, ya’ni pun (punning) usuli
qo‘llaniladi, bu esa tuyuqning badiiy salohiyatini oshiradi.
“G’amza o’qi”, “qosh”, “novak” ishqiy jarohat timsollari.
Shoir g‘amzani
“o‘q”, qoshlari esa “yol” (yo‘l, yo‘nalish) sifatida talqin qiladi. Bu esa oshiqning
qalbini nishonga olgan ma’shuqaning nigohi bilan bog‘liq. “Jonima payvasta
novak otqali” ya’ni, jonimga doimiy ravishda (payvasta) o‘q otish uchun g‘amza
o‘qi qoshga yo‘naltirilgan. Bu bevosita ishq jarohatini ifodalovchi obrazdir.
Navoiyning mazkur tuyuqda qo‘llagan asosiy badiiy vositalari:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
97
Metafora:
shahdu shakar = lab, g’amza = o‘q, qosh = nishon yoki
yo‘naltiruvchi.
Tashbeh:
g’amza o‘qiga o‘xshatilib, oshiqning joni nishonga olingan.
Sano:
tuyuqning birinchi misrasi xudoga murojaat bilan boshlanishi ("Yo
rab") – klassik san’atda tez-tez qo‘llaniladigan san’at bo‘lib, oshiq holatining
tangligini, yuksak darajadagi zavq yoki azobni ilohiy doiraga olib chiqadi.
Tajnis:
"labdurur/yolabdurur" – fonetik jihatdan o‘xshash, lekin mazmun
jihatdan farqli.
Navoiy ijodida ilohiy ishq va tasavvuf g‘oyalari asosiy o‘rinni egallaydi.
Mazkur tuyuq ham faqat dunyoviy sevgi haqida emas, balki ilohiy ishq timsoli
sifatida talqin qilinishi mumkin. “Lab” ilohiy kalom, “shahdu shakar” ilohiy
ma’rifat, “g‘amza o‘qi” esa qalbni yorib o‘tuvchi ilohiy nur, “qosh” taqdir yo‘li
timsoli sifatida talqin qilinadi. Demak, bu tuyuqdagi jarohat qalbga tushgan
ilohiy nurlar ta’siri, oshiq (salik) bu holatni ko‘ngilli tarzda qabul qilgan, chunki
ma’shuq (Haqq) uni o‘ziga jalb etgan. Tuyuqning lingvopoetik xususiyatlari
quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Sintaktik zichlik:
To‘rt misraga katta hajmdagi semantik ma’no yuklangan.
Fonetik uyg‘unlik:
"labdurur/yolabdurur" tovushlari orqali musiqa, ohang
hosil qilingan.
Polisemantik qatlam:
Har bir misra ikki yoki undan ortiq ma’noga ega. Bu
esa matnning ko‘p darajali talqin imkonini beradi.
Psixologik tahlil.
Tuyuqda oshiqning ruhiy holati, qalbiy iztirobi,
ma’shuqqa bo‘lgan muhabbati kuchli dramatizm bilan ifodalanadi. U
ma’shuqaning “lab”ini shunchalik shirin deb biladiki, uni shahdu shakarga
tenglashtiradi. Ammo bu shirinlik ichra yashiringan “o‘q” ya’ni, iztirob, og‘riq
bor. Bu esa muhabbatning nafaqat zavq, balki iztirob, halovatni emas, azobni
ham ifodalovchi hodisa ekanligini ko‘rsatadi. Navoiy bu tuyuqda quyidagi
uslubiy xususiyatlarini namoyon qilgan:
Mazmunchilik:
Har bir misrada chuqur falsafa, majoz va ramz bor.
Tashbih va istiora:
Shakl va mazmunni badiiy jihatdan uyg‘unlashtiradi.
She’riy minimalizm:
Kam so‘z bilan ko‘p ma’no ifoda qilish san’ati.
Qiyosiy tahlil.
Navoiy bilan zamondosh bo‘lgan forsiy she’riyat vakillari
Hofiz, Sa’diy, Rumiy asarlarida ham “lab”, “shahd”, “shakar”, “g‘amza” obrazlari
ko‘p uchraydi. Biroq Navoiy bu obrazlarni o‘z uslubida, turkiy ruhda va o‘zbek
xalqining ma’naviy dunyoqarashiga mos ravishda ifodalagan.
Masalan, Rumiyda:
“O shirin labon, sening bir bo‘singda hayot bor”
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
98
Hofizda:
“Labingda shakar, yuragingda o‘t”
Bu o‘xshashlik Navoiy ijodining Sharq poetik an’analariga uzviy bog‘liqligini
ko‘rsatadi.
Xulosa
Alisher Navoiy ijodida tuyuqlar alohida o‘rin tutadi. “Yo labdurur”" radifli
tuyuq esa uning poetik mahorati, falsafiy qarashlari va badiiy obrazlar yaratish
borasidagi iqtidorining yorqin namunasi hisoblanadi. Unda muhabbat, iztirob,
zavq va ilohiylik timsollari bir butun holda mujassam. Shoir bu tuyuq orqali
o‘quvchini nafaqat badiiy zavq, balki fikriy chuqurlik, ruhiy kechinmalar va
falsafiy mushohadalarga yetaklaydi. Uning har bir so‘zi, har bir majozi o‘zbek
adabiyotining boy va murakkab ifoda imkoniyatlarini namoyon etadi. Shu
jihatdan, ushbu tuyuq nafaqat mumtoz adabiyot namunasi, balki badiiy tafakkur,
tasavvuf va ma’naviy olam timsoli sifatida ham ahamiyatlidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Safarov, Sh. (2006). Til va tafakkur. Toshkent: Fan.
2.
Xudoyberganova, D. (2010). Mental leksik birliklar va ularning o‘zbek
tilida ifodalanishi. Filologiya fanlari doktori dissertatsiyasi. Toshkent.
3.
Langacker, R. W. (1987). Foundations of Cognitive Grammar. Stanford:
Stanford University Press.
4.
Apresyan, Yu. D. (1995). Izbrannye trudy. Leksicheskaya semantika.
Moskva: Yazyki russkoy kultury.
5.
Kubryakova, E. S. (2004). Yazyk i znaniye: na puti polucheniya znaniy o
yazyke. Moskva: Slovo.
6.
Wierzbicka, A. (1996). Semantics: Primes and Universals. Oxford: Oxford
University Press.
7.
Karomatov, A. (2020). "O‘zbek tilida psixologik holatlarni ifodalovchi
birliklarning semantik xususiyatlari". Filologiya masalalari, №2.
8.
Sayfullayeva, N. (2021). "Konsept va konseptual tahlilning lingvistik
asoslari". Til va adabiyot ta’limi, №1.
9.
Mamatqulov, A. (2019). "Til va tafakkur uyg‘unligida semantik maydon".
Filologiya va tillarni o‘qitish, №4.
