Вопросы совершенствования законодательства по организации онлайн и электронного арбитража в Республике Узбекистан и исполнению их решений

CC BY f
137-142
0
Поделиться
Бахрамова, М. (2022). Вопросы совершенствования законодательства по организации онлайн и электронного арбитража в Республике Узбекистан и исполнению их решений. Перспективы развития международного коммерческого арбитража в Узбекистане, 1(1), 137–142. https://doi.org/10.47689/978-9943-7818-6-3/iss1-pp137-142
Мохинур Бахрамова, Ташкентский государственный юридический университет

Старший преподаватель, кандидат юридических наук кафедры права интеллектуальной собственности Ташкентского государственного юридического университета

Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В статье рассматривается цифровизация альтернативных способов разрешения международных коммерческих споров, в частности внедрение в Узбекистане систем онлайн- и электронного арбитража и создание их правовой базы, а также признание и приведение в исполнение решений таких арбитражей. 


background image

«ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО КОММЕРЧЕСКОГО

АРБИТРАЖА В УЗБЕКИСТАНЕ»

Сборник международной научно-практической конференции

137

Bahramova Mohinur

Katta o‘qituvchisi, PhD, Intellektual mulk huquqi kafedrasi,

Toshkent davlat yuridik universiteti

https://doi.org/10.47689/978-9943-7818-6-3/iss1-pp137-142

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA ONLAYN VA ELEKTRON

ARBITRAJ FAOLIYATINI TASHKIL ETISH VA QARORLAR IJROSINI

TA’MINLASHGA DOIR QONUNCHILIKNI TAKOMILLASHTIRISH

MASALALARI

Annotatsiya:

Maqolada xalqaro tijorat nizolarini muqobil hal etish usullarini

raqamlashtirish, jumladan O‘zbekistonda online va elektron arbitraj tizimlarini

joriy etish hamda ularning huquqiy asoslarini yaratish, shuningdek shunday

arbitrajlarning qarorlarini tan olish va ijro etish masalalari muhokama qilingan.

Kalit so‘zlar:

xalqaro arbitraj, online arbitraj, elektron arbitraj, qarorlarni

tan olish va ijro etish.

Bakhramova Mokhinur

Senior Lecturer, PhD, Department of Intellectual Property Law,

Tashkent State University of Law

ISSUES OF IMPROVING LEGISLATION ON THE ORGANIZATION OF

ONLINE AND ELECTRONIC ARBITRATION ACTIVITIES AND

ENFORCEMENT OF THEIR AWARDS IN THE REPUBLIC OF

UZBEKISTAN

Abstract:

The article discusses the digitization of alternative methods of

international commercial dispute resolution, including the implementation of

online and electronic arbitration systems in Uzbekistan, the creation of their legal

framework, and the recognition and enforcement of such arbitration awards.

Keywords:

international arbitration, online arbitration, electronic

arbitration, recognition and enforcement of decisions.

Бахрамова Мохинур

Старший преподаватель, PhD, кафедра «Право интеллектуальной

собственности», Ташкентский государственный юридический институт,

ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА ПО

ОРГАНИЗАЦИИ ОНЛАЙН И ЭЛЕКТРОННОГО АРБИТРАЖА В

РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН И ИСПОЛНЕНИЮ ИХ РЕШЕНИЙ

Аннотация:

В

статье

рассматривается

цифровизация

альтернативных способов разрешения международных коммерческих

споров, в частности внедрение в Узбекистане систем онлайн- и


background image

«ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО КОММЕРЧЕСКОГО

АРБИТРАЖА В УЗБЕКИСТАНЕ»

Сборник международной научно-практической конференции

138

электронного арбитража и создание их правовой базы, а также признание и

приведение в исполнение решений таких арбитражей.

Ключевые слова:

международный арбитраж, онлайн-арбитраж,

электронный арбитраж, признание и приведение в исполнение решений.

O‘zbekistonda hakamlik sudlari, xalqaro arbitraj, onlayn va elektron

arbitraj faoliyatini tashkil etish va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash

mamlakatda olib borilayotgan sud islohotlarini ta’minlash va iqtisodiyotni

liberallashtirish, shuningdek, xususiylashtirishni kengaytirish, xo‘jalik yurituvchi
sub’yektlar sonini ko‘paytirish va ular o‘rtasidagi nizolarni hal etishga yordam

beradi. Hozirgi vaqtda O‘zbekiston sud organlari tomonidan 200 dan ortiq doimiy

faoliyat yurituvchi hakamlik sudlari ro‘yxatga olingan bo‘lib, ularning 160 tasi

O‘zbekiston hakamlik sudlari assotsiatsiyasi va uning vakolatxonalari, 15 ta

savdo-sanoat palatasi va uning hududiy bo‘linmalari va 30 ta boshqa yuridik

shaxslardan tashkil topgan.

Sud qarorlarini tan olish va ijro etishni tartibga soluvchi ko‘p tomonlama

Konvensiyalar, birinchi navbatda, shu kabi huquqiy tizimlarga ega bo‘lgan

davlatlar o‘rtasida tuzilgan bitimlarni o‘z ichiga oladi. Ko‘pincha bu mintaqaviy

shartnomalar hisoblanadi (1928-yilgi Bustamante kodeksi, 1932-yilda Norvegiya,

Daniya, Finlyandiya, Islandiya va Shvetsiya o‘rtasidagi Konvensiya, 1952-yildagi
Arab davlatlari Ligasining sud qarorlari va 1962-yildagi Adliya sohasida

hamkorlik to‘g‘risidagi Afro-Malagasy umumiy Konvensiyasining sud qarorlari

to‘g‘risidagi Konvensiya).

Umumjahon konvensiyalar sud qarorlari bo‘yicha exekusiyalarni o‘zaro

berishning eng samarali vositasi sifatida e’tirof etiladi. Hozirgi vaqtda xalqaro

xususiy huquq bo‘yicha Gaaga konferensiyalari xorijiy arbitrajlarni o‘zaro tan

olish va ijroga qaratish bo‘yicha universal Konvensiyani ishlab chiqmoqda.

Natijada yaqin muddatlarda fuqarolik nizolari bo‘yicha sud qarorlari uchun ijro

hujjatlarini berishning yagona universal mexanizmi paydo bo‘lishi lozim [1].

Hakamlik sudlarining afzalliklarini e’tirof etish bo‘yicha advokatlik

harakatlariga qaramasdan, ko‘pchilik, ayniqsa, biznes, hakamlik qarorlarini ijro

etish bilan bog‘liq masalalar hali ham mavjud.

O‘zbekiston Respublikasining “Hakamlik sudlari to‘g‘risida”gi Qonuni

hakamlik sudining hal qiluv qarori ijrosiga bag‘ishlanadi. Ushbu qonun hakamlik

sudining qarori ixtiyoriy yoki majburiy ravishda amalga oshirilishi mumkinligini

nazarda tutadi.

Qaror o‘z ixtiyori bilan tartibda va belgilangan muddatlarda bajarilishi

kerak [2]. Amalda hakamlik sudining taraflarga o‘z majburiyatlarini bajarish

uchun muddatni belgilash talabi hakamlik qarorini ijro etishning ixtiyoriy

muddatini kiritish uchun asos bo‘ladi. Agar muddat belgilanmagan bo‘lsa, u
darhol ijro etilishi kerak.

Agar hakamlik sudining hal qiluv qarori belgilangan tartibda va belgilangan


background image

«ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО КОММЕРЧЕСКОГО

АРБИТРАЖА В УЗБЕКИСТАНЕ»

Сборник международной научно-практической конференции

139

muddatlarda ixtiyoriy bajarilmasa, da’vogar hakamlik sudining hal qiluv qarorini

ijro etishga haqli.

Bunday holatda, mavjud nizo tabiatiga va taraflarga qarab, da’vogar qaror

qabul qilish uchun ijro etuvchi masalada quyidagi sudlardan biriga murojaat

qilishi mumkin:

– javobgarning (fuqaroning) yashash joyidagi fuqarolik ishlari bo‘yicha

tumanlararo, tuman (shahar) sudlari (O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik

protsessual kodeksining 353-moddasi talablariga muvofiq);

– javobgarning yashash joyidagi iqtisodiy sudlari (yuridik shaxs tashkil

etmasdan yoki qonunda belgilangan tartibda yakka tartibdagi tadbirkor maqomini

– olmasdan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi fuqarolar) (Iqtisodiy

protsessual kodeksining 202-bobining talablariga muvofiq).

Agar xorijiy mamlakatlarda arbitraj tan olinishi va ijro etilishi zarur bo‘lsa,

xorijiy arbitrajlar tan olinishi va ijro etilishi to‘g‘risidagi Konvensiya qo‘llaniladi

(Nyu-York, 10-iyun 1958) va boshqa xalqaro-huquqiy hujjatlar, va ariza ushbu

xorijiy davlatning protsessual qonunchiligi talablariga muvofiq tegishli davlat

sudiga topshirilishi kerak.

Arbitraj qarorini ijro etish uchun ijro hujjatini berish to‘g‘risidagi ariza

qarzdorning joylashgan joyi yoki yashash joyi bo‘yicha vakolatli sudga yoki

qarzdorning joylashgan joyi yoki yashash joyi noma’lum bo‘lsa, uning mol-mulki

joylashgan joyda taqdim etiladi.

Arbitraj sudining hal qiluv qarorini ijro etish uchun ijro varaqasini berish

to‘g‘risidagi ariza quyidagilarni o‘z ichiga olishi kerak:

1)

ariza berilayotgan vakolatli sudning nomi;

2)

hal qiluv qarorini qabul qilgan hakamlik sudining nomi va tarkibi,

joylashgan yeri;

3)

arbitraj muhokamasi taraflarining familiyasi, ismi, otasining ismi (nomi),

yashash joyi yoki turgan joyi (pochta manzili);

4)

arbitraj sudining hal qiluv qarori qabul qilingan sana;

5)

ariza bilan murojaat etgan arbitraj muhokamasi tarafi hakamlik sudining

hal qiluv qarorini olgan sana;

6)

arbitraj sudining hal qiluv qarorini majburiy ijro etish uchun ijro

varaqasi berish to‘g‘risidagi talab.

Arbitraj sudining hal qiluv qarorini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi

berish to‘g‘risidagi arizada telefonlar, fakslar raqamlari, elektron pochta manzili

va boshqa ma’lumotlar ko‘rsatilishi mumkin.

Ijro varaqasini berish to‘g‘risidagi arizaga quyidagilar ilova qilinadi:

– arbitraj sudi qarori tasdiqlangan nusxasi (muddatsiz sud qarori nusxasi

arbitraj sudi raisi tomonidan tasdiqlangan bo‘lishi kerak;

– arbitraj sudi hal qiluv qarorining tasdiqlangan ko‘chirma nusxasi (Doimiy

faoliyat ko‘rsatuvchi arbitraj sudi hal qiluv qarorining ko‘chirma nusxasi mazkur

hakamlik sudining raisi tomonidan tasdiqlanadi, muvaqqat arbitraj sudi hal qiluv

qarorining ko‘chirma nusxasidagi arbitraj sudyasining imzosi notarial tartibda


background image

«ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО КОММЕРЧЕСКОГО

АРБИТРАЖА В УЗБЕКИСТАНЕ»

Сборник международной научно-практической конференции

140

tasdiqlangan bo‘lishi kerak);

– arbitraj bitimining tegishli tarzda tasdiqlangan ko‘chirma nusxasi;

– davlat boji to‘langanligini tasdiqlovchi hujjatlar (eng kam oylik ish haqining

ikki baravari miqdorida) belgilangan tartibda va miqdorda, shuningdek, hakamlik

muhokamasining boshqa ishtirokchilariga topshirilgan arizaning nusxasi.

Arbitraj sudining hal qiluv qarorini ijro etish uchun ijro varaqasi berish

to‘g‘risidagi ariza ushbu Kodeksda nazarda tutilgan qoidalarga binoan sudya

tomonidan yakka tartibda ko‘rib chiqiladi. Taraflar hakamlik muhokamasining

vaqti va joyi to‘g‘risida xabardor qiladi. Sud majlisining vaqti va joyi haqida zarur

tarzda xabardor qilingan mazkur shaxslarning kelmaganligi ishni ko‘rib chiqish

uchun to‘sqinlik qilmaydi [3].

Vakolatli sud, nizo arbitraj sudi tomonidan qonun bilan belgilangan

protsessual tartib-qoidalarga muvofiq ko‘rib chiqilganmi yoki yo‘qligini ko‘rib

chiqadi va faqat mas’ul shaxs da’vo buzilishining dalillarini taqdim etsa, ijro

hujjatini berishni rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilishi mumkin [4].

Biroq vakolatli sud ishni eshitish paytida arbitraj sudi tomonidan

belgilangan shartlarni ko‘rib chiqishga yoki arbitraj mukofotining mazmunini

qayta ko‘rib chiqishga haqli emas [5].

Hakamlik sudining hal qiluv qarorini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi

berish to‘g‘risidagi ariza hakamlik sudining hal qiluv qarorini ixtiyoriy ijro etish

muddati tugagan kundan e’tiboran olti oydan kechiktirmay berilishi mumkin [6].

Hakamlik sudining ijro varaqasi bo‘yicha qarori ijrosi O‘zbekiston

Respublikasining 2001-yil 29-avgustdagi 258-II-sonli “Sud hujjatlari va boshqa

organlar hujjatlarini ijro etish to‘g‘risida”gi Qonunining 5-moddasida nazarda

tutilgan. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Sud qarorlarining

moddiy-texnik va moliyaviy ta’minot bo‘yicha bajarilishi departamentning

tegishli huquqni muhofaza qilish organlari xodimlariga taalluqlidir.

Ijro varaqasi olingan kundan boshlab uch kundan kechiktirmay, davlat

ijrochisi ijro ishini qo‘zg‘atish to‘g‘risida qaror qabul qilishi va ijro varaqasi

talablarini ixtiyoriy ravishda bajarish uchun besh kun muddat belgilashi mumkin,

shundan so‘ng qarzdor ijro xarajatlari undirilgan taqdirda huquqni muhofaza

qilish organlarini xabardor qiladi.

Majburiy ijro choralari quyidagilardan iborat:

1)

qarzdorning pul mablag‘lari va boshqa mol -mulkini undirish yo‘nalishi;

2)

qarzdorning pul mablag‘lari va boshqa shaxslarga tegishli boshqa mol –

mulkini undirish yo‘nalishi;

3)

qarzdorning ish haqi, stipendiyalar, pensiyalar va boshqa daromadlari

bo‘yicha undirish yo‘nalishi;

4)

qarzdordan sud qarorida ko‘rsatilgan ayrim narsalarni olib qo‘yish va

undiruvchiga o‘tkazish;

5)

ijro hujjati ijrosini ta’minlash uchun qonun hujjatlariga muvofiq boshqa

choralar ko‘riladi.

Majburiy ijro hujjatlari talablari va ijro hujjatlari ixtiyoriy ravishda ijro etish


background image

«ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО КОММЕРЧЕСКОГО

АРБИТРАЖА В УЗБЕКИСТАНЕ»

Сборник международной научно-практической конференции

141

uchun belgilangan muddat tugagan kundan boshlab ikki oydan oshmagan

muddatda ijrochi tomonidan bajarilishi kerak.

UNCITRAL Namunaviy qonuniga 2006-yilgi kiritilgan tuzatish an’anaviy

qog‘ozga asoslangan yozma hujjatlarga ekvivalent usul sifatida “elektron

yozishmalar”ning zamonaviy rivojlanishini, bu esa tomonlarning arbitraj

kelishuvi haqidagi haqiqiy dalillarni taqdim etish uchun elektron aloqadan

foydalanishni tasdiqlash va qonuniylashtirishga samarali intilishni aks ettiradi.

2006-yilgi UNCITRALning Elektron tijorat to‘g‘risidagi Namunaviy qonuni

yozishmalar va imzo tushunchalarini modernizatsiya qildi va shu bilan elektron

tijoratni osonlashtirdi. Bu elektron ma’lumotlar almashinuvi (EDI), elektron

pochta xabarlari, telegrammalar, telekslar va telekopiya kabi “ma’lumotlar

xabarlari” atamasini anglatadi. Muloqotning ushbu zamonaviy turlari, agar

ulardagi ma’lumotlardan keyin ham foydalanish mumkin bo‘lsa, “yozma”

ko‘rinish talabini bajaradi (6-modda). Shartnoma tuzishga kelsak, agar taraflar

boshqacha kelishuvga erishmagan bo‘lsa, oferta va taklifni qabul qilish

ma’lumotlar xabarlari orqali ifodalanishi mumkin (11-modda).

Shunday qilib, Nyu-York Konvensiyasi 1958-yilda tuzilganligi sababli,

AKT rivojlanishidan oldin elektron aloqa usullari paydo bo‘lishini oldindan ko‘ra

olmaganligi ta’kidlanadi. (Vang 2010: 157) Lynch (2003: 393) shuni ta’kidlab
o‘tadiki, Nyu-York Konvensiyasining 2(2)-moddasi elektron shaklda tuzilgan har

qanday arbitraj bitimini tan olish uchun yetarli. Lynch, shuningdek, tadqiqot

paytida UNCITRAL buni isloh qilishga intilayotganligini ta’kidlaydi. Abdel Vahob

(2012: 406) shuni ko‘rsatadiki, 2006-yilda UNCITRAL davlatlarga Nyu-York

Konvensiyasining 2-moddasini keng talqin qilish bo‘yicha yo‘l-yo‘riq, ko‘rsatma

bergan, chunki uning bandlari to‘liq emas. Vang (2010: 174) shuningdek,

2006-yildagi qayta ko‘rib chiqilgan UNCITRAL Namunaviy qonuni o‘zining

7-moddasini arbitraj bitimi talabi shaklini modernizatsiya qilish uchun qayta

ko‘rib chiqqanligini ta’kidlaydi. Bu elektron tijoratda keng tarqalgan shartnoma

amaliyotiga mos kelishi va arbitraj kelishuvining haqiqiyligini elektron vositalar
orqali tan olishi kerak edi.

Bir so‘z bilan aytganda, ishlarni arbitraj sudida ko‘rib chiqish, birinchi

navbatda, tomonlar o‘rtasida do‘stona munosabatlarni saqlashga qaratilgan.

Arbitraj sudi ko‘rib chiqqan ko‘p hollarda nizo tomonlarning kelishuvga erishishi

bilan tugaydi va keyingi hamkorlik davom etadi. Biroq shuni ham unutmaslik

kerakki, qarorni e’tiborsiz qoldirish yoki o‘z vaqtida bajarmaslik davlat

tomonidan ijro etilishiga, shuningdek, yuqorida ko‘rsatilgan vaqt va pulni isrof

qilishga olib keladi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksiva

Fuqarolik protsessual kodeksiga muvofiq, sudya kelishuv bitimini tuzish yoki

nizoni muqobil hal qilish imkoniyatini aniqlaydi va huquqiy oqibatlarini
tushuntiradi. Jahon amaliyotidan ma’lumki, yuridikjamiyatda nizolarni hal

qilishning muqobil mexanizmlarini yaratish jismoniy va yuridik shaxslarning

buzilgan huquqlarintiklashga erishishning samarali vositasi hisoblanadi.


background image

«ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ МЕЖДУНАРОДНОГО КОММЕРЧЕСКОГО

АРБИТРАЖА В УЗБЕКИСТАНЕ»

Сборник международной научно-практической конференции

142

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

1.

Suleymanova А.М. (2011) Enforcement of Judicial Decisions of Foreign

States In Private International Law, Dissertation. – P. 31.

2.

Egorova M.A. Commercial law: textbook for universities. – M.: 2013. – P.16.

3.

Mаtrаy (1982) ‘Аrbitrаgе еt оrdrе public trаnsnаtiоnаl’. Thе Аrt оf

4.

Аrbitrаtiоn: Еssаys оn Intеrnаtiоnаl Аrbitrаtiоn Libеr Аmicоrum Piеtеr

Sаndеrs, еds. Schultsz, J.C. аnd vаn dеn Bеrg, A.J., Kluwеr. – p. 245.

5.

Private International Law. Textbook for higher education institutions. //

H.R. Rahmonkulov et al. / Under the general editorship of H.B.Boboev,

M.Kh.Rustamboev, O.Okyulov, A.R.Rakhmanov. – Tashkent: "World of Economy

and Law" Publishing House, 2002. – P.123-122.

6.

Bаnttekas, I. (2008) Austrаlian Year Bоok of Internаtional Lаw. Vоlume 27. p.

193. See US Fire Insurаnce Cо v Nationаl Gypsum Co, 101 F 3d 813 (2nd Cir 1996).

7.

Rustambekov, I.R. (2018) ‘International commercial arbitration’.

Textbook. – pp. 27–28.

Библиографические ссылки

Suleymanova А.М. (2011) Enforcement of Judicial Decisions of Foreign States In Private International Law, Dissertation. – P. 31.

Egorova M.A. Commercial law: textbook for universities. – M.: 2013. – P.16.

Mаtrаy (1982) ‘Аrbitrаgе еt оrdrе public trаnsnаtiоnаl’. Thе Аrt оf

Аrbitrаtiоn: Еssаys оn Intеrnаtiоnаl Аrbitrаtiоn Libеr Аmicоrum Piеtеr Sаndеrs, еds. Schultsz, J.C. аnd vаn dеn Bеrg, A.J., Kluwеr. – p. 245.

Private International Law. Textbook for higher education institutions. // H.R. Rahmonkulov et al. / Under the general editorship of H.B.Boboev, M.Kh.Rustamboev, O.Okyulov, A.R.Rakhmanov. – Tashkent: "World of Economy and Law" Publishing House, 2002. – P.123-122.

Bаnttekas, I. (2008) Austrаlian Year Bоok of Internаtional Lаw. Vоlume 27. p. 193. See US Fire Insurаnce Cо v Nationаl Gypsum Co, 101 F 3d 813 (2nd Cir 1996).

Rustambekov, I.R. (2018) ‘International commercial arbitration’. Textbook. – pp. 27–28.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов