“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
677
жаҳон бозорида рақобатбардошлиги, самарадорлиги ва барқарорлигини
оширишга қаратилган муҳим вазифадир[4].
Ташқи иқтисодий фаолиятини молиялаштириш жараёнларининг
аҳамиятидан келиб чиққан ҳолда ҳозирда жаҳоннинг турли
мамлакатларида ташқи савдо, хусусан экспорт жараёнларини
фаоллаштиришнинг илмий жиҳатларига катта эътибор қаратилмоқда.
Хусусан, эркин иқтисодий ва савдо ҳудудлари, технопаркларни ташкил
этиш, ташқи савдони ташкил этиш ва амалга ошириш жараёнларида
замонавий технологиялардан фойдаланиш, инновацион марказлар
ташкил этиш, каби йўналишларда илмий тадқиқотлар олиб борилиши
натижасида етакчи мамлакатларнинг тез суръатлар билан иқтисодий
ривожланиши,
халқаро
транспорт
ва
коммуникацияларнинг
мукаммаллашуви, хом
-
ашё ва озиқ
-
овқат маҳсулотлари нархларига
нисбатан тайёр маҳсулот ва хизматлар нархининг кескин ўсиши
натижасида жаҳон савдосида тижорат хизматлари ва тайёр
маҳсулотлар
экспортининг салмоғи ортишига олиб келади
.
Адабиётлар рўйхати
1.
Ўзбекистон Республикасининг ижтимоий
-
иқтисодий ҳолати
. Stat.uz
https://stat.uz/uz/?preview=1&option=com_dropfiles&format=&task=frontfile.download&cati
d=436&id=3326&Itemid=1000000000000
2.
https://trendeconomy.ru/data/commodity_h2?commodity=TOTAL&indicator=TV,tv_w
rld_share&trade_flow=Export,Import&time_period=2023.
3.
Корхонлар ташқи иқтисодий фаолияти ва уни молиялаштириш манбалари:
Внешнеэкономическая деятельность предприятий и источники его финансирования
М Пулатова
-
МОЛИЯ ВА БАНК ИШИ, 2024
4.
GLOBALLAShUV ShAROITIDA O ‘ZBEKISTON TAShQI IQTISODIY FAOLIYaTI TAHLILI
МБ Пулатова
O‘ZBEKISTONDA TA'LIM XIZMATLARINI HUDUDLAR BO‘YICHA TENG
TAQSIMLASH: AMALIY CHORALAR
Reyimberdiyev Baburbek Adilbek o’g’li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
To’rtko’l fakulteti assistenti
O‘zbekist
onda ta'lim sifatini yaxshilash va unga teng kirishni ta'minlash
davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mamlakatning
hududlari bo‘yicha ta'lim xizmatlariga bo‘lgan kirish imkoniyatida sezilarli
tafovutlar mavjud bo‘lib, bu ij
timoiy-iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta'sir
ko‘rsatishi mumkin. Chekka qishloq hududlarida ta'lim muassasalarining
yetishmasligi, kadrlar tanqisligi va texnologik resurslarning cheklanganligi
ta'lim xizmatlarini teng taqsimlashda asosiy muammolar hisoblanadi. Ushbu
maqolada O‘zbekistonda ta'lim xizmatlarini hududlar bo‘yicha teng
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
678
taqsimlashga qaratilgan amaliy choralar tahlil qilinadi va hududlar o‘rtasidagi
farqlarni kamaytirish strategiyalari ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotda O‘zbekistonning turli hududlarida
gi ta'lim tizimi, maktab va oliy
ta'lim muassasalari o‘rtasidagi farqlarni o‘rganish uchun statistik ma'lumotlar va
davlat dasturlari tahlil qilindi. Ma'lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Statistika
qo‘mitasining hisobotlari, Oliy ta’lim, fan va innovatsiya
lar vazirligi tomonidan
berilgan ma'lumotlar va Jahon Bankining O‘zbekistondagi ta'lim bo‘yicha amalga
oshirilgan loyihalar natijalariga asoslangan. Shuningdek, chekka hududlarda
ta'limga kirishni yaxshilash bo‘yicha joriy qilingan amaliy dasturlar o‘rgani
ldi.
Tahl
illar shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonning chekka hududlari va yirik
shaharlar o‘rtasida ta'lim imkoniyatlarida sezilarli farqlar mavjud. Quyidagi
muhim natijalar aniqlangan:
•
Maktab va o‘quv dargohlari infrastrukturasi:
Qishloq hududlarida
maktablar yetishmasligi va ularning moddiy-texnik bazasining yomonligi asosiy
muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Shahar va viloyat markazlarida
maktablarning 80% dan ortig'i yaxshi ta'minlangan bo‘lsa, qishloqlarda bu
ko‘rsatkich sezil
arli darajada past.
•
Kadrlar yetishmovchiligi:
Chekka hududlarda malakali o‘qituvchilar
yetishmasligi muammo bo‘lib qolmoqda. O‘qituvchilarni qishloq hududlariga
jalb qilish uchun ko‘rsatilgan davlat imtiyozlari va dasturlarga qaramay,
o‘qituvchilarning kat
ta qismi yirik shaharlar va markazlashgan viloyatlarda
to‘plangan.
•
O‘qituvchilarning
malaka
darajasi:
Shahar
hududlarida
o‘qituvchilarning oliy ma'lumot va yuqori malakaga ega bo‘lish darajasi yuqori.
Toshkent shahrida o‘qituvchilarning 85% oliy ma'lumotli
va o‘z sohasida
sertifikatlangan. Qishloq hududlarida, masalan, Qoraqalpog'iston va Xorazm
viloyatlarida bu ko‘rsatkich o‘rtacha 60
-65% ni tashkil etadi, bu esa malakali
o‘qituvchilarga bo‘lgan ehtiyojning yuqoriligini ko‘rsatadi [1].
•
Texnologik resurslar:
Ta'lim tizimining modernizatsiyasi jarayonida
axborot texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha farqlar katta. Chekka
hududlarda o‘quvchilar uchun internet tarmog'idan foydalanish imkoniyati past
darajada, va bu ta'lim sifatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatmoqda
[2].
•
Maktablar jihozlanishi va texnologik resurslar:
Shahar maktablarida
kompyuter sinflari va internetga kirish imkoniyatlari kengroq. Toshkent va
Samarqand maktablarining 80% dan ortig'i to‘liq internet va texnik jihozlar bilan
ta'minlangan bo‘lsa, Surx
ondaryo va Jizzax viloyatlaridagi qishloq
maktablarining faqat 40-50% da kompyuter sinflari mavjud [1]
•
O‘quvchilar soni va sinf hajmi
:
Toshkent
va boshqa shahar hududlarida
bir sinfda o‘quvchilarning o‘rtacha soni
25-30
o‘quvchidan iborat, bu esa
o‘qituvchining o‘quvchilarga alohida e'tibor qar
atish imkoniyatini beradi.
Qishloq joylarda, masalan,
Qashqadaryo
va
Surxondaryo
viloyatlarida bu
raqam
35-40
o‘quvchiga yetadi, bu esa ta'lim sifatiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin
[2].
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
679
•
O‘quvchilarning test natijalari va
akademik ko‘rsatkichlar:
2022 yilgi
da
vlat test markazi ma'lumotlariga ko‘ra, Toshkent va Samarqand viloyatlari
o‘quvchilari davlat test sinovlarida yuqori natijalar ko‘rsatdi, ularning o‘rtacha
ballari 85% ni tashkil etgan. Qishloq hududlari, masalan, Qoraqalpog'iston va
Surxondaryoda bu ko‘r
satkich 60-70% atrofida [1].
•
Hududiy daromad va ta'lim imkoniyatlari o‘rtasidagi bog'liqlik:
Shahar hududlarida aholining daromad darajasi yuqori bo‘lganligi sababli ta'lim
uchun ko‘proq mablag' ajratiladi. Masalan, Toshkent shahrida oilalarning
ta'limga
yillik xarajatlari o‘rtacha 1.2 million so‘m ni tashkil etadi, qishloq
joylarda esa bu ko‘rsatkich 800 ming so‘m atrofida
[3].
•
Amaliy chora-tadbirlar samaradorligi:
Davlat tomonidan chekka
hududlarda yangi maktablar qurilishi, o‘qituvchilarga maxsus dastu
rlar orqali
qo‘llab
-
quvvatlash va ta'lim infratuzilmasini yaxshilash bo‘yicha qilingan chora
-
tadbirlarda ijobiy siljishlar kuzatilmoqda, ammo umumiy ta'lim darajasi va
imkoniyatlarini tenglashtirishga hali ham ko‘p ishlar qilinishi zarur.
Olingan natijalar
shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda ta'lim xizmatlarini
hududlar bo‘yicha teng taqsimlash uchu
n amaliy chora-tadbirlar amalga
oshirilmoqda, biroq bu jarayonda sezilarli farqlarni yo‘q qilish uchun qo‘shimcha
strategiyalar talab etiladi. Maktab infrastrukturasi va kadrlar ta'minotidagi
muammolarni hal qilish uchun davlat tomonidan kiritilayotgan dasturlar yanada
kuchaytirilishi kerak. Jumladan, quyidagi choralar samarali bo‘lishi mumkin:
•
O‘qituvchilarni chekka hududlarga jalb qilish:
Bu borada
o‘qituvchilarga
yanada jozibador imtiyozlar taqdim etish va ularni uzoq
hududlarda ishlashga rag'batlantirish dasturlari kengaytirilishi zarur.
O‘qituvchilar uchun uy
-
joy bilan ta'minlash, ko‘proq maosh va boshqa ijtimoiy
himoya choralari kiritilishi kerak.
•
Ta'limga teng imkoniyatlarni ta'minlash:
Finlandiya ta'lim tizimi
dunyodagi eng muvaffaqiyatli tizimlardan biri hisoblanadi. U yerda ta'lim
xizmatlari shahar va qishloq hududlari bo‘yicha teng taqsimlangan bo‘lib, asosiy
tamoyil sifatida ta'limga kirishda adolatli yondashuv ustuvor sanaladi.
Finlandiyada qishloq hududlarida ham ta'lim muassasalari kuchli texnologiyalar
bilan jihozlangan va davlat tomonidan moliyalashtiriladi. O‘qituvchilarni qishloq
joylarga jalb qilish uchun maxsus imtiyozlar taqdim etiladi, bu esa o‘q
ituvchilar
tanqisligini kamaytiradi.
•
O‘zbekistonga tatbiq qilish:
Finlandiya tajribasida qishloq hududlaridagi
maktablar uchun davlat tomonidan ko‘proq sarmoya jalb etilishi, raqamli ta'lim
texnologiyalari va o‘qituvchilarga qo‘shimcha rag'batlantirish cho
ralari hududiy
farqlarni kamaytirishda muhim rol o‘ynashi mumkin.
•
Kanada: Chekka hududlarda o
‘qituvchi tayyorlash va tarqatish
dasturlari:
Kanadada chekka hududlarga o‘qituvchilarni jalb qilish uchun
maxsus dasturlar ishlab chiqilgan. Bu dasturlar doirasid
a o‘qituvchilar qishloq
joylarida ishlashga ko‘ngilli ravishda yuboriladi va ularga moliyaviy
imtiyozlar
beriladi. Shuningdek, yangi pedagogik kadrlarni tayyorlashda chekka
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
680
hududlarning ehtiyojlariga mos ravishda malaka oshirish kurslari va treninglar
tashkil etiladi.
•
O‘zbekistonga tatbiq qilish:
O‘zbekistonda qishloq va chekka hududlarga
o‘qituvc
hilarni jalb qilish uchun moliyaviy rag'batlantirish va imtiyozli kreditlar,
o‘qituvchilarni turar joy bilan ta'minlash choralari amalga oshirilishi mumkin.
Shunin
gdek, hududiy xususiyatlarni hisobga olgan holda o‘qituvchilarni
tayyorlash dasturlari yaratish orqali qishloq joylaridagi ta'lim xizmatlarini
yaxshilashga erishiladi.
•
Maktab infratuzilmasini yaxshilash:
Qishloq joylarda yangi maktablar
qurilishi, mavjud maktablarning moddiy-texnik bazasini yaxshilash va ularni
texnologik resurslar bilan ta'minlas
h jarayonlari tezlashtirilishi lozim. Bu, o‘z
navbatida, ta'lim sifatini oshiradi.
•
Texnologik resurslarga kirishni kengaytirish:
Internet tarmog'i va
boshqa axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga kirishni qishloq hududlarida
ham yaxshilash zarur. Bu esa ta'limning raqamli imkoniyatlaridan foydalangan
holda tenglikni oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda ta'lim xizmatlarini hududlar bo‘yicha teng taqsimlash
jaray
onida sezilarli yutuqlarga erishilgan bo‘lsa
-da, maktab infratuzilmasi va
kadrlar ta'minotida
gi farqlarni yo‘qotish uchun hali ko‘plab chora
-tadbirlar
ko‘rilishi kerak. O‘qituvchilarni chekka hududlarga jalb qilish, texnologik
resurslarga kirishni kengaytirish va maktablarni qurish hamda yangilash
jarayonlarini tezlashtirish orqali bu muammolar hal qilinishi mumkin. Shu bilan
birga, davlat siyosati va strategiyalarining uzluksizligi bu sohada muvaffaqiyatli
natijalarga olib kelishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va
innovatsiyalar vazirligi hisobotlari.
2.
Jahon Banki ta'lim loyihalari bo‘yicha hisobotlar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika qo‘mitasi ma'lumotlari.
РАЗВИТИЕ СТРОИТЕЛЬНОЙ ОТРАСЛИ БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ:
АНАЛИЗ И РЕКОМЕНДУЕМЫЕ МЕРЫ
Сайфуллаева Мадина Исматовна
преподаватель Бухарского государственного университета
докторант Ташкентского государственного экономического
университета
Строительная индустрия представляет собой одну из ключевых
отраслей экономики любой страны мира, выступая катализатором
развития промышленного производства, сектора услуг и социально
-
экономической системы в целом. Данная тенденция также характерна для
Бухарской области.
