681
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
HUDUDIY IQTISODIYOT SALOHIYATINI STATISTIK BAHOLASH
(QASHQADARYO VILOYATI MISOLIDA)
Toʻychiyev Xasan Kuchkarovich
Annotatsiya:
Ushbu maqolada hududiy iqtisodiyot salohiyatini statistik
baholash masalalari oʻrganilgan. Tadqiqot doirasida Qashqadaryo viloyati misolida
hududiy iqtisodiy koʻrsatkichlar tahlil qilingan, statistik baholash usullari oʻrganilgan
va hududiy iqtisodiy salohiyatni baholash metodologiyasi taklif etilgan. Natijalar
asosida hududiy iqtisodiy rivojlanishni takomillashtirish boʻyicha xulosa va takliflar
berilgan.
Kalit soʻzlar:
hududiy iqtisodiyot, statistik baholash, iqtisodiy salohiyat,
Qashqadaryo viloyati, ri
vojlanish koʻrsatkichlari.
СТАТИСТИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА ПОТЕНЦИАЛА ЭКОНОМИКИ
РЕГИОНА (НА ПРИМЕРЕ КАШКАДАРЬИНСКОЙ ОБЛАСТИ)
Туйчиев Хасан Кучкарович
Аннотация:
В
данной статье рассматриваются вопросы статистической
оценки потенциала экономики территории. В рамках исследования
проанализированы территориальные экономические показатели на примере
Кашкадарьинской области, изучены методы статистической оценки, предложена
методика оценки территориального экономического потенциала. По результатам
даны выводы и предложения по совершенствованию территориального
экономического развития.
Ключевые слова:
региональная экономика, статистическая оценка,
экономический потенциал, Кашкадарьинская область, показатели развития.
STATISTICAL ASSESSMENT OF THE POTENTIAL OF THE REGIONAL
ECONOMY (ON THE EXAMPLE OF THE KASHKADARYA REGION)
Tuychiyev Xasan Kuchkarovich
682
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Abstract:
This article explores the issues of statistical assessment of the
potential of the territorial economy. Within the framework of the study, territorial
economic indicators were analyzed on the example of the Kashkadarya region,
statistical methods of assessment were studied, and a methodology for assessing
territorial economic potential was proposed. Based on the results, conclusions and
proposals have been made to improve regional economic development.
Keywords:
territorial economy, statistical assessment, economic potential,
Kashkadarya Region, Development Indicators.
KIRISH
Hududiy iqtisodiyot salohiyatini baholash mamlakatning barqaror iqtisodiy
oʻsishini t
a’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Hududlarning iqtisodiy salohiyatini
toʻgʻri bahol
ash orqali mintaqaviy rivojlanish dasturlarini samarali ishlab chiqish va
amalga oshirish mumkin boʻladi. Shu bois, hududiy iqtisodiy salohiyatni statistik
usullar yordamida kompleks baholash dolzarb ilmiy-amaliy masala hisoblanadi.
Oʻzbekistonda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarning asosiy yoʻnalishlaridan
biri hududlarni kompleks va mutanosib rivojlantirishga qaratilgan. Bu borada
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev tomonidan qabul qilingan 2022-2026-yillarga
moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot
strategiyasida ham alohida e’tibor
qaratilgan [1]. Mazkur strategik hujjatda hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy salohiyatini
oshirish, ularning raqobatbardoshligini ta’minlash va aholi turmush darajasini
yuksaltirish asosiy vazifalardan biri sifatida belgilangan.
Hududiy iqtisodiyot salohiyatini baholash murakkab va koʻp qirrali jarayon
boʻlib, uni kompleks yondashuv asosida amalga oshirish talab etiladi. Chunki har bir
hudud oʻzining tabiiy
-iqlim sharoitlari, demografik holati, ishlab chiqarish va resurs
salohiyati, infratuzilmasi va boshqa xususiyatlari bilan farqlanadi. Shu bois, hududiy
iqtisodiy salohiyatni baholashda ushbu omillarning barchasini inobatga olish zarur.
Hududiy iqtisodiyot salohiyatini statistik baholash masalalari koʻplab mahalliy
va xorijiy olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Jumladan, R.X.Alimov, A.M.Sodiqov,
B.T.Salimov, S.S.Gʻulomov, A.A.Qayumov, N.M.Maxmudov, A.V.Vaxabov kabi
olimlarning ilmiy ishlarida hududiy iqtisodiyotni rivojlantirish va salohiyatini
oshirishning nazariy-metodologik jihatlari yoritilgan [2,3,4,5]. Shuningdek, xorijlik
olimlardan A.G.Granberg, V.N.Leksin, A.N.Shvetsov, O.V.Kuznetsova,
V.E.Rokhchin kabilarning tadqiqotlarida hududiy iqtisodiyot salohiyatini
baholashning ilmiy-uslubiy asoslari ishlab chiqilgan [6,7,8,9].
Biroq, mavjud tadqiqotlarda hududiy iqtisodiyot salohiyatini statistik
baholashning yaxlit metodologiyasi shakllantirilmagan. Shuningdek, Oʻzbekiston
hududlari misolida iqtisodiy salohiyatni kompleks baholash boʻyicha amaliy
683
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tadqiqotlar yetarli darajada olib borilmagan. Bu esa mazkur mavzuda yangi ilmiy-
amaliy izlanishlar olib borish zarurligini koʻrsatadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Hududiy iqtisodiyot salohiyatini baholash masalalari koʻplab mahalliy va xorijiy
olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Ushbu boʻlimda
mavzuga oid asosiy ilmiy manbalar
tahlil qilinadi.
R.X.Alimov va A.M.Sodiqovlarning tadqiqotlarida hududiy iqtisodiyotni
rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari yoritilgan [2]. Mualliflar hududiy
iqtisodiyot tushunchasining mohiyatini ochib berib, uni rivojlantirishning asosiy
yoʻnalishlarini belgilab berganlar. Shuningdek, hududiy iqtisodiy salohiyatni
baholashning ayrim usullari taklif etilgan.
B.T.Salimov oʻz ilmiy ishlarida hududiy iqtisodiy tizimlarni boshqarish va
rivojlantirish masalalarini tadqiq etgan [3]. Olim tomonidan hududiy iqtisodiy
salohiyatni oshirishning innovatsion yoʻnalishlari asoslab berilgan. Shuningdek,
hududiy iqtisodiy salohiyatni baholashning kompleks koʻrsatkichlar tizimi taklif
etilgan.
S.S.Gʻulomov va A.A.Qayumovlarning
tadqiqotlarida hududiy iqtisodiyotni
modernizatsiyalash va diversifikatsiyalash masalalari yoritilgan [4]. Mualliflar
tomonidan hududiy iqtisodiy salohiyatni baholashning integral koʻrsatkichi ishlab
chiqilgan boʻlib, u bir qator xususiy indikatorlarni oʻz
ichiga oladi.
N.M.Maxmudov hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishning institutsional
asoslarini tadqiq etgan [5]. Olim tomonidan hududiy iqtisodiy salohiyatni
shakllantirishda institutlarning roli va ahamiyati ochib berilgan. Shuningdek, hududiy
iqtisodiy i
nstitutlarni takomillashtirishning ustuvor yoʻnalishlari belgilab berilgan.
Xorijlik olimlardan A.G.Granbergning ilmiy ishlarida hududiy iqtisodiyotning
nazariy va metodologik asoslari chuqur tadqiq etilgan [6]. Olim tomonidan hududiy
iqtisodiy tizimlarni
modellashtirish usullari ishlab chiqilgan boʻlib, ular hududiy
iqtisodiy salohiyatni baholashda ham qoʻllanilishi mumkin.
V.N.Leksin
va A.N.Shvetsovlar oʻz tadqiqotlarida hududiy iqtisodiy siyosatni
shakllantirish va amalga oshirish masalalarini yoritganlar [7]. Mualliflar tomonidan
hududiy iqtisodiy salohiyatni baholashning koʻp omilli yondashuvi taklif etilgan
boʻlib, u turli xil miqdoriy va sifat koʻrsatkichlarini oʻz ichiga oladi.
O.V.Kuznetsova hududiy iqtisodiy rivojlanishning nazariy va amaliy jihatlarini
tadqiq etgan [8]. Olim tomonidan hududiy iqtisodiy salohiyatni baholashning reyting
usuli ishlab chiqilgan boʻlib, u turli xil
koʻrsatkichlarni integral indeksga keltirishga
asoslangan.
V.E.Rokhchin oʻz ilmiy ishlarida hududiy iqtisodiy rivojlanishni strategik
rejalashtirish masalalarini yoritgan [9]. Muallif tomonidan hududiy iqtisodiy
684
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
salohiyatni SWOT-tahlil asosida baholash us
uli taklif etilgan boʻlib, u hududning
kuchli va zaif tomonlari, imkoniyatlari va tahdidlarini aniqlashga qaratilgan.
Mavjud tadqiqotlarning tahlili shuni koʻrsatadiki, hududiy iqtisodiyot
salohiyatini baholashning turli xil usul va yondashuvlari mavjud. Biroq ularning
aksariyati alohida koʻrsatkichlar yoki yoʻnalishlarni baholashga qaratilgan boʻlib,
yaxlit metodologiya shakllantirilmagan. Shuningdek, Oʻzbekiston hududlari misolida
iqtisodiy salohiyatni kompleks baholash boʻyicha amaliy tadqiqotlar yetarli
darajada
olib borilmagan. Bu esa mazkur yoʻnalishda yangi ilmiy
-amaliy izlanishlar olib borish
zarurligini koʻrsatadi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqotda hududiy iqtisodiyot salohiyatini statistik baholashning
kompleks metodologiyasi ishlab chiqildi va qoʻllan
ildi. Metodologiya quyidagi asosiy
bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
Hududiy iqtisodiy salohiyatni tavsiflovchi koʻrsatkichlar tizimini shakllantirish.
Bunda quyidagi asosiy yoʻnalishlar boʻyicha koʻrsatkichlar tanlab olindi:
- Yalpi hududiy mahsulot va uning tarkibi;
-
Sanoat, qishloq xoʻjaligi va xizmatlar sohasi rivojlanish koʻrsatkichlari;
-
Investitsiyalar va tashqi savdo koʻrsatkichlari;
-
Moliyaviy koʻrsatkichlar;
-
Aholi bandligi va daromadlari koʻrsatkichlari;
-
Innovatsion faoliyat koʻrsatkichlari;
-
Ijtimoiy infratuzilma koʻrsatkichlari.
Dinamika tahlili.
Integral koʻrsatkichlarning yillar boʻyicha oʻzgarish
tendensiyalari aniqlandi va tahlil qilindi. Bunda oʻsish su
r’
atlari, oʻrtacha yillik oʻsish
sur’
ati kabi koʻrsatkichlar hisoblandi.
MUHOKAMA VA NATIJA
Ishlab chiqilgan metodologiya asosida Qashqadaryo viloyati iqtisodiy
salohiyatining asosiy yoʻnalishlari boʻyicha tahlil amalga oshirildi. Quyida tahlil
natijalari keltirilgan.
Yalpi hududiy mahsulot (YaHM) dinamikasi.
Qashqadaryo viloyatining YaHM
hajmi 2015-2023-
yillar davomida barqaror oʻsish tendensiyasiga ega boʻldi. 2023
-
yilda YaHM hajmi 28,3 trln soʻmni tashkil etib, 2015
-yilga nisbatan 2,7 barobar oshdi.
Bu davrda YaHMning oʻrtacha yillik oʻsish su
r’ati 107,1% ni tashkil etdi. YaHM
tarkibida sanoatning ulushi 2015-yildagi 32,4% dan 2023-yilda 38,7% gacha oshdi.
Xizmatlar sohasining ulushi esa 37,5% dan 42,3% gacha koʻtarildi. Qishloq
xoʻjaligining ulushi 30,1% dan 19,0% gacha pasaydi.
685
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
1-jadval
Qashqadaryo viloyati YaHM koʻrsatkichlari [10]
Koʻrsatkichlar
2015
2019
2023
YaHM hajmi, trln soʻm
10,5
19,8
28,3
Oʻsish sur’ati, %
105,2
106,3
107,1
Aholi jon boshiga YaHM,
mln soʻm
3,6
6,1
8,0
Sanoatning ulushi, %
32,4
35,9
38,7
Qishloq xoʻjaligining ulushi,
%
30,1
24,5
19,0
Xizmatlarning ulushi, %
37,5
39,6
42,3
Muallif tomonidan ishlab chiqildi.
Sanoat rivojlanishi.
Viloyatda sanoat ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 19,4 trln
soʻmni tashkil etib, 2015
-yilga nisbatan 3,2 barobar oshdi. Sanoat mahsulotlari ishlab
chiqarish indeksi 2023-yilda 107,8% ni tashkil etdi. Sanoat tarkibida qayta ishlash
sanoatining ulushi 2015-yildagi 68,3% dan 2023-
yilda 75,6% gacha oshdi. Togʻ
-kon
sanoatining ulushi esa 28,7% dan 21,2% gacha pasaydi.
Investitsiyalar.
Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi 2023-yilda 15,2
trln soʻ
mni tashkil etib, 2015-yilga nisbatan 4,8 barobar oshdi. Investitsiyalarning
YaHMdagi ulushi 2015-yildagi 32,6% dan2023-
yilda 53,7% gacha koʻtarildi.
Toʻgʻridan
-
toʻgʻr
i xorijiy investitsiyalar hajmi 2023-yilda 478 mln AQSh dollarini
tashkil etdi.
2-jadval
Qashqadaryo viloyatining investitsion faoliyati [10]
Koʻrsatkichlar
2015
2019
2023
Investitsiyalar hajmi, trln soʻm
3,2
9,5
15,2
YaHMdagi ulushi, %
32,6
48,0
53,7
Xorijiy investitsiyalar, mln $
156
385
478
Aholi jon boshiga, mln soʻm
1,1
2,9
4,3
Muallif tomonidan ishlab chiqildi.
Tashqi savdo.
Viloyatning tashqi savdo aylanmasi 2023-yilda 1,9 mlrd AQSh
dollarini tashkil etib, 2015-yilga nisbatan 2,1 barobar oshdi. Eksport hajmi 1,1 mlrd
dollarni, import hajmi esa 0,8 mlrd dollarni tashkil etdi. Tashqi savdo balansi ijobiy
boʻlib, 0,3 mlrd dolla
r miqdorida profitsit kuzatildi.
Aholi bandligi va daromadlari.
Viloyatda iqtisodiyotda band aholi soni 2023-
yilda 1363,2 ming kishini tashkil etib, 2015-yilga nisbatan 18,7% ga oshdi. Ishsizlik
darajasi 2015-yildagi 9,2% dan 2023-yilda 7,5% gacha pasaydi. Aholi jon boshiga
oʻrtacha oylik daromadlar 2023
-
yilda 2,1 mln soʻ
mni tashkil etib, 2015-yilga nisbatan
3,5 barobar oshdi.
686
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Innovatsion faoliyat.
Viloyatda innovatsion mahsulotlar, ishlar va xizmatlar
hajmi 2023-
yilda 1,7 trln soʻmni tashkil etib, 2015
-yilga nisbatan 12,5 barobar oshdi.
Innovatsion mahsulotlarning sanoat mahsulotlari hajmidagi ulushi 2015-yildagi 1,8%
dan 2023-
yilda 8,7% gacha koʻtarildi.
Integral koʻrsatkich dinamikasi.
Barcha yoʻnalishlar boʻyicha hisoblangan
integral koʻrsatkich 2015
-yildagi 0,412 dan 2023-yilda 0,685 gacha oshdi. Bu esa
viloyat iqtisodiy salohiyatining sezilarli darajada oʻsganligini koʻrsatadi. Eng yuqori
oʻsish su
r’atlari investitsiyalar (0,286 dan 0,812 gacha) va innovatsion faoliyat (0,124
dan 0,573 gacha) yoʻnalishl
arida kuzatildi.
XULOSA
Olib borilgan tadqiqot natijalari asosida quyidagi asosiy xulosalarni chiqarish
mumkin:
Qashqadaryo viloyatining iqtisodiy salohiyati 2015-2023-yillar davomida
sezilarli darajada oshdi. Barcha asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlar boʻyicha barqaror
oʻsish su
r’atlari ta’minlandi.
Viloyat iqtisodiyotida tarkibiy oʻzgarishlar roʻy berdi
- sanoat va xizmatlar
sohasining ulushi oshdi, qishloq xoʻjaligining ulushi pasaydi. Bu iqtisodiyotning
modernizatsiyalashuvini koʻrsatadi.
Investitsio
n faollik sezilarli darajada oshdi, bu esa iqtisodiy oʻsishning asosiy
omillaridan biri boʻldi. Xorijiy investitsiyalar hajmi ham oshib bormoqda.
Tashqi savdo aylanmasi oʻsdi va ijobiy savdo balansi t
a’minlandi. Eksport
tarkibida qayta ishlangan mahsulotlar ulushi oshib bormoqda.
Aholi bandligi va daromadlari oshdi, ishsizlik darajasi pasaydi. Biroq aholi
daromadlarini yanada oshirish zarurati saqlanib qolmoqda.
Innovatsion faollik sezilarli darajada oshdi, biroq uning iqtisodiyotdagi ulushi
hali ham past darajada qolmoqda.
Viloyatning iqtisodiy salohiyatini yanada oshirish uchun quyidagi
yoʻnalishlarga
e’tibor qaratish zarur:
- Sanoatni modernizatsiya qilish va diversifikatsiyalash;
- Xizmatlar sohasini, ayniqsa yuqori texnologik xizmatlarni rivojlantirish;
-
Investitsion muhitni yaxshilash va toʻgʻridan
-
toʻgʻri xorijiy investitsiyalarni
jalb qilish;
- Innovatsion faollikni oshirish va ilm-fan yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy
etish;
- Infratuzilmani rivojlantirish va modernizatsiya qilish;
- Kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish.
687
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ushbu yoʻnalishlarda samarali chora
-tadbirlarning amalga oshirilishi
Qashqadaryo viloyatining iqtisodiy salohiyatini yanada oshirish va aholi farovonligini
yuksaltirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN
ADABIYOTLAR ROʻYX
ATI
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 28.01.2022 yildagi PF
-60-
2. Alimov R.X., Sodiqov A.M. Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirish
muammolari. - T.: Fan, 2018. - 286 b.
3. Salimov B.T. Hududiy iqtisodiy tizimlarni boshqarish. - T.: Iqtisodiyot, 2019.
- 312 b.
4.
Gʻulomov S.S., Qayumov A.A. Hududiy iqtisodiyotni modernizatsiyalash.
-
T.: TDIU, 2020. - 248 b.
5. Maxmudov N.M. Hududiy iqtisodiyotni rivojlantirishning institutsional
asoslari. - T.: Iqtisod-moliya, 2021. - 224 b.
6. Гранберг А.Г. Основы региональной экономики.
-
М.: ГУ ВШЭ, 2018.
-
495 с.
7. Лексин В.Н., Швецов А.Н. Государство и регионы: теория и практика
государственного регулирования территориального развития.
-
М.: УРСС, 2019.
-
368 с.
8. Кузнецова О.В. Региональная политика России: 20 лет реформ и новые
возможности.
-
М.: ЛИБРОКОМ, 2020.
-
392 с.
9. Рохчин В.Е. Стратегическое планирование развития регионов.
-
СПб.:
СПбГУЭФ, 2021.
-
276 с.
10. Qashqadaryo viloyati statistika boshqarmasining 2015-2023-yillar uchun
yillik statistik toʻplamlari.
