6
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
O‘ZBEKISTONDA RAQAMLI IQTISODIYOTNING AHAMIYATI VA
IQTISODIY RIVOJLANISHGA TA’SIRI
Sayfiyev Jasur Ravshanovich
Biznes va tadbirkorlik oliy maktab magistranti
j.sayfiev.r@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotning kirib
kelishi va rivojlanishi bayon etilgan bo‘lib, uning iqtisodiyotdagi ahamiyati va bu
borada olib borilayotgan islohotlar muhokama etilgan.
Kalit so‘zlar:
sun’iy intellekt, elektron tijorat, onlayn to‘lov, infratuzilma,
kiberxavfsizlik, avtomatlashtirilgan reestrlar, blokcheyn texnologiyalar.
ЗНАЧЕНИЕ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ В УЗБЕКИСТАНЕ И ЕЕ
ВЛИЯНИЕ НА ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ
Сайфиев Жасур Равшанович
Магистр Высшей школы бизнеса и предпринимательства
j.sayfiev.r@gmail.com
Аннотация:
В этой статье рассказывается о появлении и развитии
цифровой экономики в нашей стране, обсуждается ее значение в экономике и
проводимые реформы.
Ключевые слова:
искусственный интеллект, электронная коммерция,
онлайн-платежи, инфраструктура, кибербезопасность, автоматизированные
реестры, технологии блокчейн.
THE IMPORTANCE OF THE DIGITAL ECONOMY IN UZBEKISTAN AND
ITS IMPACT ON ECONOMIC DEVELOPMENT
Sayfiyev Jasur
Master degree, School of Business and Entrepreneurship
j.sayfiev.r@gmail.com
Abstract:
This article discusses the introduction and development of the digital
economy in our country, its importance in the economy and the reforms carried out in
this regard.
7
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Keywords:
artificial intelligence, e-commerce, online payment, infrastructure,
cyber security, automated registers, blockchain technologies.
Kirish
Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyot tushunchasi bir qator mamlakatlarning
iqtisodiy nazariyasi va amaliyotida paydo bo‘ldi. Bu raqamli texnologiyalarning jadal
rivojlanishi, axborot sohasida inqilob va iqtisodiyotning globallashuv jarayonlarini
tezlashtirish bilan ajralib turdi. Ulardan foydalanish samaradorligi ortib borayotgan
bilimga aylantirildi va ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar tobora kengayib bormoqda. Bozor
subyektlarining faoliyatida raqamli transformatsiyalarning asosiy omili raqamli
madaniyatni rivojlantirishdan iborat. Jamiyatni ijtimoiy va iqtisodiy isloh qilishning
hozirgi bosqichida atrof-muhit jamiyatning institutsional tuzilishiga xos xususiyatlarini
keltirib chiqarmoqda va bu asosda yangi tushunchalar va yondashuvlarni
shakllantirishga zarurat tug‘diradi.
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va texnologiyalarning rivojlanishi
sharoitida
O‘zbekistonning
iqtisodiy
taraqqiyotiga
raqamli
iqtisodiyotni
rivojlantirmasdan erishib bo‘lmaydi. Rivojlangan davlatlarda raqamli iqtisodiyotni
joriy etishga allaqachon kirishilgan. Hozirgi vaqtda jadallik bilan kechayotgan
raqamlashuv jarayoni “yangi iqtisodiyot” ni vujudga keltirdi, kun sayin chuqur tomir
otib borayotgan bu bozor segmenti ishlab chiqaruvchilarga biznesda samarali
marketing kompaniyalarini tashkil etish, minimal xarajat qilib, maksimal foyda olish,
tovar va xizmatlarni muvaffaqiyatli sotishning optimal usullarini taqdim etadi,
iste’molchi, xaridor va mijozlarga sifatli xizmat, qulaylik yaratiladi va shu bilan bir
qatorda iqtisodiyotning keng qamrovli rivojlanishiga olib keladi [1].
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
Iqtisodiyot va jamiyatning “raqamlashtirish” jarayoni (ingliz tilida – digitization
ya’ni, raqamlashtirish, ba’zan esa “digitalization” ya’ni raqamlashtirilishi ma’nosini
bildiradi) haqida gapirganda, birinchi navbatda, terminologiyaga aniqlik kiritish kerak.
Eng keng ma’noda “raqamlashtirish” jarayoni odatda raqamli texnologiyalarni keng
qo‘llash va assimilyatsiya qilish tashabbusi bilan boshlangan ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishni anglatadi. axborotni yaratish, qayta ishlash, almashish va uzatish
texnologiyalaridir [2].
Raqamli iqtisodiyot raqamli texnologiyalarga asoslangan, elektron biznes,
elektron tijorat bilan bog‘langan, raqamli tovar va xizmatlar ishlab chiqarayotgan va
taqdim etayotgan iqtisodiy faoliyat bo‘lib, bunda iqtisodiy xizmat va tovarlar uchun
hisob-kitoblar elektron pul orqali amalga oshiriladi. Raqamli iqtisodiyot konsepsiyasi
atomdan bitga, ya’ni kimyoviy eng kichik zarradan elektron birlikka o‘tishga
asoslanadi.
8
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
“Raqamli iqtisodiyot” atamasi ilmiy amaliyotga ispaniyalik va amerikalik
sotsiolog, axborotlashgan jamiyatning yetakchi tadqiqotchisi Manuel Kastels
tomonidan kiritilgan. Bu borada u o‘zining “Axborot davri: iqtisod, jamiyat va
madaniyat” nomli uch jildli monografiyasini chop etgan. Hozirgi vaqtga kelib, raqamli
iqtisodiyot nazariyasi to‘laligicha hali shakllanmagan va ko‘pchilik iqtisodchilar
tomonidan keng miqyosda o‘rganilmoqda. Ilmiy adabiyotlarda hozirgi zamon “Yangi
raqamli iqtisodiyoti” turli xil atamalar bilan nomlanadi. Masalan, “Postindustrial
iqtisodiyot” (D. Bell), “Axborotlashgan iqtisodiyot” (O. Toffler), “Megaiqtisodiyot”
(V. Kuvaldin), “Axborot va aloqaga asoslangan iqtisodiyot” (I. Niiniluto),
“Texnoiqtisodiyot yoki raqamli iqtisodiyot” (B. Geyts), “Bilimlarga asoslangan
iqtisodiyot” (D. Tapskott) [3].
Raqamli iqtisodiyot tushunchasiga bir qator ta’riflar berilgan. Jumladan,
iqtisodiyot fanlari doktori, Rossiya Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi V.Ivanov
“Raqamli iqtisod ‒ haqiqatimizni to‘ldiradigan virtual muhit” - deb ta’rif bergan.
Tomsk davlat universitetining professori, R. Meshcheryakovning fikricha
“raqamli iqtisod” atamasiga ikkita yondashish mavjud deb hisoblaydi. Raqamli
texnologiyalar asosida iqtisodiyotning va elektron tovar va xizmatlar eksklyuziv
domen tavsiflovchi raqamli iqtisodiyot: birinchi yondashuv “klassik” deb nomlanib,
klassik misollar ‒ teletibbiyot, masofaviy ta’lim, dori-darmonlarni sotish (filmlar,
televizorlar, kitoblar va boshqalar). Ikkinchi yondashuv: “raqamli iqtisod” ilg‘or
raqamli texnologiyalardan foydalangan holda iqtisodiy ishlab chiqarishdir.
Tadqiqot metodologiyasi va empirik tahlil
Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni rivojlanishidagi iqtisodiy statistik
ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Raqamli iqtisodiyot faoliyati yaqindan o‘rganildi va
ma’lumotlar bazasi yig‘ildi. To‘plangan ma’lumotlar asosida kuzatish va iqtisodiy
tahlilni qiyoslash, tizimli yondashuv hamda mantiqiy yondashuv kabi uslublardan
samarali foydalanildi.
Raqamli iqtisodiyot yirik sanoat obyektlari ish samaradorligini oshirish, ishlab
chiqarishni o‘stirish, faoliyat shaffofligini ta’minlash, mahsulot tannarxini kamaytirish
imkonini beradi. Nufuzli xalqaro tashkilotlar olib borgan tahlillar natijalariga ko‘ra,
raqamli iqtisodiyot yalpi ichki mahsulotni kamida 30 foizga oshiradi, shuning
barobarida, xufyona iqtisodiyotga barham beradi. Davlatning o‘z fuqarolari uchun
elektron xizmatlarni ko‘rsatishi va elektron mahsulotlarni taklif etishi ‒ bu raqamli
iqtisodiyotning asosiy qismi bo‘lib hisoblanadi. Mamlakatimizda ushbu sohani keng
rivojlantirish korrupsiya illatiga barham beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish
vazirligi
axborot
xizmati
bergan
ma’lumotlarga
ko‘ra,
telekommunikatsiya infratuzilmasini rivojlantirish yo‘nalishida ham bir qator ishlar
9
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
amalga oshirilmoqda. Internet tarmog‘iga ulanishning umumiy o‘tkazuvchanlik
qobiliyati 1 200 Gbit/s ni tashkil etib, kommutatsiya markazi orqali 750 Gbit/s tezlikda
Internet tarmog‘iga chiqish imkoniyati yaratildi va tarmoqning yuklanish darajasi 76,6
foizni tashkil etmoqda.
Internet xizmatidan foydalanuvchilar soni 22 mln.dan ortdi, shundan mobil
Internet foydalanuvchilari soni 19 mln.ni tashkil etdi. Respublika bo‘yicha 237 ta
obyektda magistral telekommunikatsiya tarmoqlari kengaytirilib, telekommunikatsiya
uskunalari modernizatsiya qilinib, magistral telekommunikatsiya tarmoqlari
o‘tkazuvchanlik qobiliyati viloyatlararo darajada 200 Gbit/s ga, tumanlararo darajada
esa 40 Gbit/s ga yetkazildi. Ijobiy natijalar bor, biroq bu yetarli degani emas [4].
Blokcheyn texnologiyalari tomonlarning hech qanday vositachisiz bitimlarni
xavfsiz, ishonchli amalga oshirishga imkon beruvchi texnologiyadir. Uni ko‘pchilik
kriptovalyuta texnologiyasi sifatida bilsa-da, aslida blokcheyndan raqamli
identifikatsiya, egalik va mulkiy huquqlar ximoyasi, to‘lov tizimi sifatida foydalanish
mumkin. Ethereum kabi blokcheyn bazasida ishlaydigan ochiq manbali platformalar
an’anaviy huquqiy jarayonlarsiz har qanday aktivlar bo`yicha bitimlar tuzish, bank
xizmatlarini ko‘rsatish imkonini beradi [5].
Hozirda jahonning turli mamlakatlarida moliyaviy texnologiyalar, yer
resurslarini boshqarish, transport, sog‘liqni saqlash, ta’lim sohalarida blokcheyn
tizimidan foydalaniladi. Blokcheyn tizimi har qanday sohaning shaffoflik darajasini
oshiradi, korrupsiya holatlarining kamayishiga xizmat qiladi. O‘zbekistonda raqamli
iqtisodiyot va blokcheyn texnologiyalarining imkoniyatlari nihoyatda istiqbolli
hisoblanadi.
Raqamli iqtisodiyotga bo‘lgan qiziqish jamiyat va iqtisodiyotda ro‘y berayotgan
jiddiy o‘zgarishlar tufayli sezilarli darajada o‘sdi. Zamonaviy texnologiyalar va
platformalar mijozlar, hamkorlar va davlat tashkilotlari bilan shaxsiy muloqotni
minimallashtirish hisobiga korxonalar va jismoniy shaxslarga xarajatlarni
qisqartirishga yordam berdi, shuningdek, o‘zaro muloqotni yanada tez va oson yo‘lga
qo‘yishga imkoniyat yaratdi. Natijada tarmoq resurslariga asoslangan, raqamli yoki
elektron iqtisodiyot paydo bo‘ldi [6].
Respublikamiz Prezidenti Sh.M. Mirziyoev ta’kidlaganlaridek, “Innovatsiya –
bu kelajak degani. Biz buyuk kelajagimizni barpo etishni bugundan boshlaydigan
bo‘lsak, uni aynan innovatsion g‘oyalar, innovatsion yondashuv asosida boshlashimiz
kerak”. Raqamli texnologiyalar nafaqat mahsulot va xizmatlar sifatini oshiradi, balki
ortiqcha xarajatlarni kamaytiradi. Qolaversa, bu korrupsiyaga qarshi samarali
vositadir. Buni barchamiz teran anglab olishimiz darkor. Davlat boshqaruvi va ijtimoiy
sohada ham raqamli texnologiyalarni keng joriy etib, natijadorlikni oshirish, bir so‘z
bilan aytganda odamlar turmushini yaxshilash demakdir.
10
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Raqamli iqtisodning shakllanishi muayyan bazaga ega bo‘lishi kerak, bu
quyidagicha bo‘lishi lozim:
- raqamli infratuzilmani va aloqa standartlarini ishlab chiqish;
- axborot xavfsizligini ta’minlash;
- onlayn xizmatlarni kengaytirish;
- fuqarolar uchun tarmoq ichidagi va onlayn kommunikatsiyalarga bepul kirishni
yaratish;
- raqamli ekotizimlarda axborot oqimlari va bilimlarni boshqarishni
takomillashtirish.
Raqamli iqtisodiyotni shakllantirish va amalga oshirishning muhim jihati,
birinchi navbatda, quyidagi muammolarni hal etishga yo‘naltirilgan davlat mintaqaviy
siyosatini amalga oshirish hisoblanadi. Hududlarda investitsion jozibadorligini
oshirish va ulardagi innovatsion faoliyatni oshirish, ishlab chiqarish va ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirish, mintaqalarning ijtimoiyiqtisodiy rivojlanish sohasidagi
hududiy
nomutanosiblikni
minimallashtirish,
mintaqalararo
munosabatlarni
mustahkamlash hamda inson salohiyatidan oqilona foydalanish lozim [7].
Biz mintaqaviy rivojlanish sohasida to‘rtta strategik vazifani belgilashni taklif
qilamiz:
Birinchidan, hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy tizimi sifatida hududlarning
raqobatdoshligini oshirish va ularning resurs salohiyatini mustahkamlash;
Ikkinchidan, inson resurslarini rivojlantirish;
Uchinchidan, mintaqalararo hamkorlikni rivojlantirish hamda mintaqalarni
rivojlantirish uchun institutsional sharoitlarni yaratish.
To‘rtinchidan, jarayonlarni samarali boshqarish va o‘z vaqtida to‘g‘ri qaror
qabul qilish uchun onlayn rejimda xo‘jalik yurituvchi subyekt darajasida moliyaviy va
iqtisodiy xavfsizlikni monitoring qilish uchun dasturiy ta’minotni taqdim etish uchun
bevosita muloqot qilish va aloqa uchun aloqa tizimini yaratish kerak [8,9].
Ushbu vazifalar davlat tomonidan tadbirkorlik va kichik biznesni
moliyalashtirishni maqsadli yo‘naltirishda o‘z vaqtida javob berish uchun mintaqaviy
va davlat darajasida muntazam ravishda yangilanishi, qo‘llab-quvvatlashi,
monitoringini amalga oshirishi hamda muntazam yangilanishini taklif etadi [10,11].
Tadbirkorlik faoliyati subyektlari darajasida samarali uzluksiz ishlash uchun xo‘jalik
yurituvchi subyektlar internetdan foydalanishadi. Shu bilan birga, “biznes hokimiyat”
tizimi subyektlari o‘rtasida samarali hamkorlikni o‘rnatish modeli ajralmas va
muhimdir.
11
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Xulosa.
Hozir butun dunyo bo‘ylab yangi servislar va biznes modellarni yaratish
uchun IT vositalaridan foydalanadigan eski va yangi kompaniyalar aksariyat sohalarda
yetakchi bo‘lgan kompaniyalarga kuchli raqobat tug‘dirmoqda. Prognozlarga ko‘ra,
yaqin yillarda makroiqtisodiyot “lean production”, addiktiv, nano va biotexnologiya
mezonlariga tayanadigan ishlab chiqaruvchilarga qattiq bog‘liq bo‘lishi kutilmoqda.
Shu munosabat bilan oqilona boshqaruv uchun zarur hisoblangan axborot ko‘lami ham
ortib boradi, ishlab chiqarish va fuqarolar muloqoti, biznes va davlat organlarini
boshqarish tuzilmasi esa jiddiy o‘zgarishlarni boshdan kechiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
A. O‘lmasov, A Vahobov “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent-2019. 87-b.
2.
Алексеев И.В. Информaционное обеспечение системы управления
франчайзинговыми предприятиями / И.В. Алексеев, Е.В. Рибокене //
Экономические и гуманитарные науки. – 2019. – №1 (276). – С. 105–110.
3.
Lapidus L.V. Raqamli iqtisodiyot. - M.:, Infra-M, 2019 yil.
4.
Telekommunikatsiya infratuzilmasi yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. URL:
https://mitc.uz/uz/pages/communication
5.
“Taraqqiyot
strategiyasi” markazi ijrochi direktori Eldor Tulyakov
nutqidan. 2020.
6.
Yuldasheva, G., & Shermatova, H. (2022). Taʼlimda innovatsion
texnologiyalarning qo ‘llanilish istiqbollari. Science and innovation, 1(B8), 5-9.
7.
Umarov Omonilla Saydaminovich, “Raqamli iqtisodiyot va uning rivojlanish
tendensiyalari”. “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” ilmiy elektron jurnali.
№ 3, may-iyun, 2018 yil. 8-b.
8.
Алексеев И.В. Информационное обеспечение системы управления
франчайзинговыми предприятиями / И.В. Алексеев, Е.В. Рибокене //
Экономические и гуманитарные науки. – 2019. – №1 (276). – С. 105–110.
9.
Yuldasheva, G. I. (2021). Axborot texnologiyalari-ta’lim sifati kafolatidir.
Электронное научно-практическое периодическое издание «Экономика и
социум», (4), 83.
10.
Yuldasheva, G. I. (2022). Ta’lim samaradorligini oshirishda elektron
darsliklardan foydalanish. Youth, Science, Education: Topical Issues, Achievements
and Innovations, (5), 36-38.
11.
Yuldasheva, G., & Yuldosheva, M. (2022). “Factors of informatization of
the process
of primary
education”.
Электронное научно-практическое
периодическое издание «Экономика и социум», 12(91), 689-692.
