73
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
RAQAMLI IQTISODIYOTDA INSON HUQUQLARINI TA’MINLASH
MASALALARI
Begatov Jasurbek Numonjanovich
O‘zbekiston Respublikasi FA Davlat va huquq institutining
tayanch doktoranti
jasurbekbegatov@gmail.com
Bektemirova Zuxra Omonjon qizi
Toshkent pediatriya tibbiyot instituti talabasi
bektemirovazuxra741@gmail.com
Annotatsiya:
Raqamli texnologiyalarning yuksalishi ish dunyosida sezilarli
o‘zgarishlarni keltirib chiqardi, bu esa raqamli iqtisodiyoti, masofaviy ish va yanada
moslashuvchan ish muhitining paydo bo‘lishiga yo‘l ochdi. Bu oʻzgarishlar ayrim
ishchilar uchun foydali boʻlgan boʻlsada, raqamlashtirishning mehnat huquqlari va
inson qadr-
qimmatiga salbiy taʼsiri ham mavjud. Raqamli dunyoda mehnat
munosabatlarida inson huquqlarini ta’minlash masalasi siyosatchilar, ish beruvchilar,
ishchilar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun asosiy muammo hisoblanadi. Ishning
raqamli transformatsiyasi innovatsiyalar va iqtisodiy o‘sish uchun yangi
imkoniyatlarni taqdim etsada, bu ishchilarning huquqlari va
qadr-qimmatiga daxl qilmagan holda amalga oshirish kerak. Yaxlit va hamkorlikka
asoslangan yondashuvni amalga oshirish orqali biz raqamlashtirishning afzalliklari
keng taqsimlanishini va raqamli asrda mehnat huquqlari himoya qilinishini
ta’minlashimiz mumkin.
Kalit so‘zlar: raqamlashtirish, inson huquqlari, tenglik, raqamli
texnalogiyalar, mehnat huquqi, diskriminatsiya, shaxs daxlsizligi, adolat, ish beruvchi,
raqamli iqtisodiyot.
ВОПРОСЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА В ЦИФРОВОЙ
ЭКОНОМИКЕ
Бегатов Жасурбек Нумонжанович
Базовый докторант Института государства и права человека Академмии
наук Республики Узбекистан
jasurbekbegatov@gmail.com
74
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Бектемирова Зухра Омонжон кизи
Студентка Ташкентского педиатрического медицинского института
bektemirovazuxra741@gmail.com
Аннотация:
Развитие цифровых технологий принесло значительные
изменения в мир труда,
что привело к цифровой экономике, удаленной работе и
более гибкой рабочей среде. Хотя эти изменения пошли на пользу некоторым
работникам, цифровизация также оказала негативное влияние на трудовые права
и человеческое достоинство. Обеспечение прав человека
в трудовых отношениях
в цифровом мире является ключевым вопросом для политиков, работодателей,
работников и других заинтересованных сторон. Хотя цифровая трансформация
труда открывает новые возможности для инноваций и экономического роста, она
должна осуществляться без ущерба для прав и достоинства работников. Внедряя
целостный и совместный подход, мы можем обеспечить широкое
распространение преимуществ цифровизации и защиту трудовых прав в эпоху
цифровых технологий.
Ключевые слова:
цифровизация, права человека, равенство, цифровые
технологии, трудовое право, дискриминация, неприкосновенность частной
жизни, правосудие, работодатель, цифровая экономика.
ISSUES OF PROVIDING HUMAN RIGHTS IN THE DIGITAL ECONOMY
Begatov Jasurbek
Doctoral student of the Institute and law of the Academy Sciences of the Republic of
Uzbekistan
jasurbekbegatov@gmail.com
Bektemirova Zukhra
Student of Tashkent Pediatric Medical Institute
bektemirovazuxra741@gmail.com
Abstract:
The rise of digital technologies has brought significant changes to the
world of work, leading to the digital economy, remote work and more flexible work
environments. While these changes have been beneficial for some workers, there are
also negative impacts of digitization on labor rights and human dignity. Ensuring
human rights in labor relations in a digital world is a key issue for politicians,
employers, workers and other stakeholders. While the digital transformation of work
75
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
offers new opportunities for innovation and economic growth, it must be done without
compromising the rights and dignity of workers. By implementing a holistic and
collaborative approach, we can ensure that the benefits of digitization are widely shared
and that labor rights are protected in the digital age.
Keywords:
digitization, human rights, equality, digital technologies, labor law,
discrimination, privacy, justice, employer, digital economy.
Kirish
Mehnat munosabatlarida inson huquqlarini ta’minlash barcha jamiyatlar uchun
muhim masala bo‘lib, ish joyida raqamli texnologiyalardan foydalanishning ortishi
yangi muammolarni keltirib chiqardi. Asosiy muammolardan biri texnologiyaning
ishchilar huquqlari va himoyasiga putur yetkazishi mumkinligidir. Bundan tashqari,
shaxsiy hayotning eroziyasi va raqamli ish joylarida shaxsiy ma’lumotlarning
to‘planishin salbiy oqibatlarni keltirb chiqaradi. Ish beruvchilar xodimlarning
mahsuldorligi va xatti-harakatlarini kuzatish uchun elektron pochta xabarlari va
internetdan foydalanish monitoringi kabi ish joyini kuzatish usullaridan foydalanishi
mumkin. Bu ishchilarning shaxsiy hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va ish
beruvchilarning qonuniy biznes manfaatlari va ishchilarning inson huquqlari
o‘rtasidagi muvozanat haqida savollar tug‘dirishi mumkin. Ushbu muammolarni hal
qilish uchun siyosatchilar ishning raqamli transformatsiyasining imkoniyatlari va
muammolarini tan oladigan yaxlit yondashuvni qo‘llashlari kerak. Buning usullaridan
biri ishchilarni ekspluatatsiya, kamsitish va shaxsiy hayotning daxlsizligini buzishdan
himoya qiladigan, shu bilan birga innovatsiyalar va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiradigan qonunchilik bazasini yaratishdir. Raqamli inqilob davom etar ekan,
texnologiyadan qonuniy va noqonuniy maqsadlarda foydalanish kuchayadi [1].
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari va raqamli texnologiyalar
markaziga xush kelibsiz. Bizning dunyomiz tobora raqamli bo‘lib borar ekan, bizning
huquqlarimiz ham onlayn, ham oflayn rejimda hurmat qilinishiga ehtiyoj ortib
bormoqda [2].
Asosiy qism
Raqamli dunyoda inson huquqlarini kamsitishning oldini olish uchun tenglik va
kamsitmaslik qadriyatlarini aks ettiruvchi huquqiy asoslarni yaratish muhim
ahamiyatga ega.
Raqamli texnologiyalar jadal rivojlanmoqda va inson huquqlariga katta ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ular inson huquqlarini yaxshiroq targ‘ib qilish uchun, balki ushbu
huquqlarning himoyasi va amalga oshirilishiga putur etkazish uchun ham qo‘llanilishi
mumkin [3]. Shu bilan birga raqamli texnalogiyalar inson huquqlarini himoya qilish,
himoya qilish va amalga oshirish uchun yangi vositalarni taqdim etadi va barcha
turdagi huquqlarga – fuqarolik va siyosiy, shuningdek, madaniy, iqtisodiy va
76
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ijtimoiy huquqlarga ta’sir qiladi. Ular odamlarning axborotga kirish va almashish
usullarini shakllantiradi[4].
Onlayn diskriminatsiyaga qarshi kurashning bir usuli bu kamsitishlarga qarshi
onlayn siyosat va ko‘rsatmalarni ishlab chiqish va amalga oshirishdir. Onlayn
diskriminatsiyaga qarshi kurashning yana bir samarali usuli bu raqamli savodxonlik va
ta’limni rivojlantirishdir. Bu raqamli dunyoda kamsitish ehtimoli haqida jismoniy
shaxslar va tashkilotlarni o‘rgatish, shuningdek, onlayn diskriminatsiyani qanday tan
olish va hal qilish bo‘yicha treninglar o‘tkazishni o‘z ichiga olishi mumkin. Raqamli
savodxonlik shuningdek, shaxslarga onlayn kontent va oʻzaro aloqalar boʻyicha ongli
qarorlar qabul qilish hamda ularning maxfiyligi va xavfsizligini himoya qilish uchun
zarur koʻnikma va
bilimlarni berishni ham oʻz ichiga olishi mumkin.
Jamoatchilik munosabatlarining deyarli barcha sohalariga ta’sir ko‘rsatgan
holda, diskriminatsiya muammosi xalqaro hamjamiyatni global muammoni - ham
normativ hujjatlarda, ham huquqni qo‘llash amaliyotida kamsitishni bartaraf etishga
undaydi. Shu bilan birga, diskriminatsiya muammosini nazariy tushunish darajasi
huquqiy amaliyotning mavjud ehtiyojlaridan orqada qolayotganini ta’kidlash lozim
[5]. Xalqaro mehnat standartlari mehnatni xalqaro huquqiy tartibga solishning asosiy
natijasi bo‘lib, davlatlar o‘rtasidagi kelishuvlar orqali yollanma mehnatdan
foydalanish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, mehnatni muhofaza qilish,
xodimlarning shaxsiy va jamoaviy manfaatlarini himoya qilish bilan bog‘liq
masalalarni tartibga solishdir [6].
Raqamli dunyoda inson huquqlarini kamsitishni taqiqlash raqamli
transformatsiyaning afzalliklarini keng va adolatli tarzda taqsimlanishini ta’minlash
uchun muhim ahamiyatga ega. Buning uchun qonunchilik asoslari, diskriminatsiyaga
qarshi siyosat va yo‘riqnomalar, raqamli savodxonlik va ta’lim hamda hurmat va
kamsitmaslik madaniyatini targ‘ib qilishni o‘z ichiga olgan ko‘p qirrali yondashuv
talab etiladi.
Inson huquqlarining ko‘plab tamoyillari sizni ish joyida ishchi sifatida himoya
qilish uchun mo‘ljallangan.
Ish beruvchingiz ish joyingizdagi harakatlaringizni sizga xabar qilgan holda
shaxs daxlsizligiga amal qilgan holda uni kuzatish huquqiga ega. Monitoring
quyidagilarni qamrab olishi mumkin:
•
elektron pochta xabarlari;
•
Internetga ulanish;
•
telefon qo‘ng‘iroqlari;
•
ma’lumotlar;
•
tasvirlar.
Siz haqingizda saqlangan har qanday maʼlumotni, masalan, elektron pochta
xabarlari yoki raqamli tasvirlarini koʻrish huquqiga egasiz [7].
77
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Inson huquqlari va erkinliklari g‘oyasini ilgari surish amaliyotga jalb qilish
muhim ahamiyatga ega. Keyingi yillarda huquqni muhofaza qilish va amalga oshirish
raqamli texnologiyalar ta’sir sezilarlii oshib bormoqda [8].
Mehnat munosabatlarida inson huquqlarini kamsitish jiddiy tashvish tug‘diradi,
bu odamlar uchun ish o‘rinlarini yo‘qotish, daromadlarni kamaytirish va martaba
ko‘tarilishini cheklash kabi haqiqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ish joyida raqamli
vositalar va texnologiyalarga tobora ortib borayotgan bog‘liqlik raqamli dunyoda
mehnat munosabatlarida kamsitish taqiqlanishini ta’minlash uchun yangi
muammolarni keltirib chiqardi. Ushbu muammoni hal qilish uchun jinsi, irqi, millati,
yoshi, nogironligi, jinsiy orientatsiyasi va boshqa himoyalangan toifalar kabi shaxsiy
xususiyatlar asosida kamsitishni taqiqlovchi qonunchilik asoslari va siyosatini yaratish
muhimdir. Bunga raqamli ishga qabul qilish platformalari va skrining vositalari
tarafkashlik yoki kamsitishlarga yo‘l qo‘ymasligi hamda sun’iy intellekt asosidagi
ishga qabul qilish va ish faoliyatini baholash vositalari shaffof, xolis va tushunarli
bo‘lishini ta’minlash kiradi.
Raqamli savodxonlik va ta’lim raqamli dunyoda mehnat munosabatlarida
kamsitishning oldini olishda ham muhim rol o‘ynaydi. Xodimlar va ishga nomzodlar
raqamli ishga olish va ishga joylashish platformalarida samarali harakat qilish,
shuningdek, raqamli ish joyidagi huquqlari va himoyasini tushunish uchun zarur
ko‘nikma va bilimlar bilan ta’minlanishi kerak. Nihoyat, raqamli dunyoda mehnat
munosabatlarida kamsitish taqiqlanishini ta’minlashda manfaatdor tomonlar
o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Bu raqamli ish joyidagi yuzaga
keladigan muammolarni aniqlash va hal qilish uchun ishchilar tashkilotlari va boshqa
manfaatdor tomonlar bilan hamkorlik qilish hamda siyosatni ishlab chiqish
jarayonlarida turli guruhlarning istiqbollari va tajribalari ifodalanishini taʼminlashni
oʻz ichiga oladi.
Raqamli dunyoda mehnat munosabatlarida inson huquqlarini kamsitishning
taqiqlanishi mehnatning raqamli transformatsiyasining afzalliklari teng va adolatli
taqsimlanishini ta’minlash uchun juda muhimdir. Buning uchun qonunchilik asoslari
va siyosati, raqamli savodxonlik va ta’lim, xilma-xillik va inklyuzivlik madaniyatini
rivojlantirish hamda manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi hamkorlikni o‘z ichiga olgan
kompleks yondashuv talab etiladi.
Ish joyida raqamli texnologiyalardan ko‘proq foydalanish samaradorlik,
moslashuvchanlik va foydalanish imkoniyatini oshirish kabi ko‘plab afzalliklarni
keltirib chiqardi. Shu bilan birga, u mehnat munosabatlarida inson huquqlarini himoya
qilish bilan bog‘liq yangi muammolarni ham keltirib chiqardi. Raqamli dunyoda
mehnat munosabatlarida diskriminatsiyaga yo‘l qo‘ymaslik masalasi turli manfaatdor
tomonlarning e'tiborini va harakatini talab qiladigan murakkab va ko‘p qirrali masala.
Mehnat munosabatlaridagi kamsitish shaxslarga ish imkoniyatlarini qisqartirish,
78
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
daromad va martaba ko‘tarilishi kabi jiddiy zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu
sababli, ushbu maqola raqamli dunyoda mehnat munosabatlarida inson huquqlarini
kamsitmaslik masalasini o‘rganishga qaratilgan.
Huquqiy asoslar.
Raqamli dunyoda mehnat munosabatlarida diskriminatsiyaga
yo‘l qo‘ymaslik masalasini hal qilishning boshlang‘ich nuqtasi irqi, jinsi, dini, yoshi,
jinsiy orientatsiyasi va nogironligi kabi shaxsiy xususiyatlar asosida kamsitishni
taqiqlovchi qonunchilik asoslarini o‘rnatishdan iborat. Huquqiy bazalar inson
huquqlari bo‘yicha xalqaro hujjatlar, ichki qonunchilik va boshqa huquqiy hujjatlar
orqali ishlab chiqilishi kerak.
Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro hujjatlar ichki qonunchilikka rahbarlik qilishda
muhim ahamiyatga ega. Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt
(FHXP), Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt (ICESCR)
va Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (UDHR) shaxsiy xususiyatlar asosida
kamsitishni taqiqlaydi. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT) shuningdek, turli hujjatlarda
mehnat munosabatlarida diskriminatsiyani taqiqlaydi, masalan, XMTning
Diskriminatsiya (Bandlik va kasb) to‘g‘risidagi konventsiyasi, 1958 (№ 111) va
XMTning Bandlik
siyosati to‘g‘risidagi konventsiyasi, 1964 (№ 122).
Inson huquqlari bo‘yicha xalqaro xujjatlarni amalga oshirishda ichki
qonunchilik muhim ahamiyatga ega. Ichki qonunchilik inson huquqlariga oid xalqaro
hujjatlar tamoyillarini aks ettirishi va mehnat munosabatlarida kamsitishlar
taqiqlanishini ta’minlashi kerak. Huquqiy bazalar raqamli dunyoga ham tegishli
bo‘lishi kerak. Bu raqamli ishga qabul qilish platformalari va skrining vositalari
tarafkashlik yoki kamsitishni davom ettirmasligini ta’minlashni o‘z ichiga oladi.
Fuqarolarning huquq, erkinlik va manfaatlarini qonuniy kafolatlari bilan bog‘liq
muhofazani kuchaytirish, boshqaruv jarayoni shaffofligini ta’minlash, odil sudlovni
amalga oshirish va bu orqali adolatni qaror toptirishda jamiyat hayotining barcha
jabhalarini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi [9].
Diskriminatsiyaga qarshi siyosat va yo‘riqnomalar.
Diskriminatsiyaga qarshi
siyosat va yo‘riqnomalarni ishlab chiqish va amalga oshirish raqamli dunyoda mehnat
munosabatlarida kamsitmaslik muammosini hal qilishning yana bir samarali
yondashuvidir. Ushbu siyosat va ko‘rsatmalar alohida tashkilotlar yoki sanoat
birlashmalari tomonidan ishlab chiqilishi mumkin. Diskriminatsiyaga qarshi siyosat va
yo‘riqnomalar raqamli ish joyi va biznes faoliyatidagi kamsitishlarga qarshi kurashish
uchun bir qator standartlar va eng yaxshi amaliyotlarni taqdim etishi mumkin. Siyosat
va yo‘riqnomalar mehnat munosabatlarida kamsitishlarga yo‘l qo‘ymaslik muhimligini
ta’kidlab, ishga qabul qilish jarayonlari, ish joyi madaniyati va ish faoliyatini baholash
kabi muayyan muammolarni hal qilishi mumkin. Ko‘rsatmalar, shuningdek, ongsiz
79
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tarafkashliklarni bartaraf etish va ish joyidagi xilma-xillik va inklyuziyani
rag‘batlantirish bo‘yicha ko‘rsatmalar berishi mumkin.
Xulosa
Raqamli dunyoda bandlik munosabatlarida kamsitilmaslikni ta’minlashda
manfaatdor tomonlar o‘rtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega. Bu ishchilar
tashkilotlari, fuqarolik jamiyati tashkilotlari va boshqa manfaatdor tomonlar bilan
hamkorlikni o‘z ichiga oladi. Raqamli ish joyida paydo bo‘ladigan muammolarni
aniqlash va hal qilish, siyosatni ishlab chiqish jarayonlarida turli guruhlarning
istiqbollari va tajribalari ifodalanishini ta’minlash muhimdir.
Raqamli dunyoda mehnat munosabatlarida inson huquqlarini kamsitmaslik - bu
shaxslar, tashkilotlar va butun jamiyatga ta’sir qiladigan masala. Kamsitishni
taqiqlovchi qonunchilik asoslari va siyosatlarini yaratish, diskriminatsiyaga qarshi
siyosat va yo‘riqnomalarni ishlab chiqish, raqamli savodxonlik va ta’limni ta’minlash,
xilma-xillik va inklyuzivlik madaniyatini rivojlantirish hamda manfaatdor tomonlar
o‘rtasida hamkorlikni ta’minlash muhim ahamiyatga ega. Ushbu chora-tadbirlar
raqamli transformatsiyaning afzalliklarini teng taqsimlashni va raqamli ish joyida
inson huquqlarini himoya qilishni ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Human rights in the digital age / URL:
https://www.ohchr.org/en/speeches/2019/10/human-rights-digital-age
2.
Hub for Human Rights and Digital Technology / URL:
https://www.digitalhub.ohchr.org/about
3.
The Impact of Digital Technology on Human Rights in Europe and Central
4.
Digital space and human rights / URL:
https://www.ohchr.org/en/topic/digital-space-and-human-rights
5.
Human rights in the workplace / URL:
https://www.nidirect.gov.uk/articles/human-rights-workplace
6.
Nurutdinova A., C hikanova L . Mehnat qonunchiligi: davlat v a
rivojlanish istiqbollari // Iqtisodiyot v a huquq. 2 009 yil. N o 8. S. 4 0.
7.
См.: Деменева Н. А. Дискриминация в сфере труда: проблемы
методологии // Тру
-
довое право в России и за рубежом. 2011. № 2. С. 19
—22.
8.
Human rights age of digital. Published by the RAND Corporation, Santa
Monica, Calif., and Cambridge, UK © 2021 RAND Corporation
9.
Konstitusiyamizning yaratilishi tarixi / URL:
https://constitution.uz/oz/pages/Konstitusiyamizning_yaratilishi
