DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
59
TEMURIYLAR DAVRIDA MADRASALAR TARIXI
Paxriddinova Dilxumor Qodirovna
FarDU akademik litseyi
tarix fani o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15799382
Annotatsiya
Ushbu maqolada Temuriylar davrida madrasalar tarixi yoritilgan.
Madrasalarning ilmiy-ma’rifiy faoliyati, ularning ta’lim tizimi va Markaziy
Osiyodagi o‘rni tahlil qilingan. Tadqiqotda asosiy tarixiy manbalar va ilmiy
adabiyotlar asosida madrasalarning rivojlanishi va ta’siri ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Temuriylar davri, madrasalar tarixi, ilm-fan, ta’lim tizimi,
Markaziy Osiyo.
Аннотация
В этой статье рассказывается об истории медресе во времена
Тимуридов. Проанализирована научно-образовательная деятельность
медресе, их образовательная система и роль в Средней Азии. Исследование
раскрывает развитие и влияние медресе на основе основных исторических
источников и научной литературы.
Ключевые слова:
Эпоха Тимуридов, история мадрас, наука, система
образования, Центральная Азия.
Abstract
This article tells about the history of the madrasah during the Timurid
period. The scientific and educational activities of madrasahs, their educational
system and their role in Central Asia are analyzed. The study reveals the
development and influence of the madrasah based on the main historical
sources and scientific literature.
Keywords:
Timurid era, history of madrasas, science, education system,
Central Asia.
Temuriylar davri (XIV–XV asrlar) Markaziy Osiyoda ilm-fan va madaniyat
rivojida alohida o‘rin tutadi. Shu davrda madrasalar nafaqat diniy bilimlar balki
falsafa, matematika, astronomiya va adabiyot markazlariga aylangan. Temur va
uning avlodlari madaniy-ma’rifiy rivojga katta e’tibor qaratib, ko‘plab
madrasalar bunyod etganlar
1
.
Metodlar
Mazkur maqolada tarixiy manbalar tahlili, ilmiy adabiyotlar sharhi va
qiyosiy tarixiy metoddan foydalanildi. Asosiy e'tibor Temuriylar davrida
qurilgan mashhur madrasalar va ularning ilmiy-ma’rifiy faoliyatini yoritgan
asarlarga qaratildi
2
.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
60
Natijalar
Temuriylar sulolasi davrida Samarqand, Buxoro, Hirot kabi shaharlarda
ko‘plab madrasalar qurildi. Eng mashhurlaridan biri
Ulug‘bek madrasasi
bo‘lib,
u 1417–1420 yillarda Samarqandda bunyod etilgan. Bu madrasa astronomiya va
matematika ilmida markaz bo‘lgan
3
.
Hirotda Shohruh va uning o‘g‘li Ulug‘bek homiyligida madaniyat rivojlandi,
Mirzo Husayn Boyqaro davrida esa Alisher Navoiy va boshqa mutafakkirlar
faoliyat ko‘rsatgan. Hirotdagi madrasalar ilmiy muloqot, adabiyot va tasavvuf
markazlari sifatida tanilgan
4
.
Madrasalarda ta’lim tizimi tartibli bo‘lib, saboqlar darajalar asosida
o‘qitilgan. Ustoz-shogird an’analari kuchli rivojlangan va madrasa bitiruvchilari
boshqa shahar va mamlakatlarda faoliyat yuritgan
5
.
Muhokama
Temuriylar davrida madrasalar ilm-fan taraqqiyotining asosiy tayanchi
sifatida xizmat qilgan. Bu davrda shakllangan ilmiy maktablar va ta’lim
metodlari keyingi asrlarda Movarounnahr va butun musulmon Sharqida ta’sir
ko‘rsatgan.
Madrasalar nafaqat diniy ilmlar, balki dunyoviy fanlarni rivojlantirishda
ham muhim o‘rin tutgan. Temuriylarning ilmiy markazlarga sarmoya kiritishi
ularning davlat siyosatida ilmga qanchalik e’tibor berganini ko‘rsatadi
6
.
Xulosa
Temuriylar davrida madrasalar nafaqat diniy bilim beruvchi muassasa,
balki keng qamrovli ilm-fan markazlari sifatida faoliyat yuritgan. Ushbu
madrasalar o‘z davrining yetuk olimlarini yetishtirib, ilmiy tafakkur
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan. Ulug‘bek madrasasi misolida ko‘rish
mumkinki, madrasalar matematika, astronomiya kabi fanlarni chuqur o‘rgatgan
ilg‘or ta’lim markazlariga aylangan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Temuriylar ilmga sarmoya kiritish orqali
nafaqat o‘z zamonasining madaniy taraqqiyotiga ta’sir o‘tkazgan, balki keyingi
asrlarga ham ilmiy meros qoldirgan. Bugungi kunda bu madrasalarning
arxitektura yodgorliklari va tarixiy ahamiyati o‘rganilmoqda hamda ularning
boy ilmiy tajribasi ta’lim tarixida alohida o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bartold, V. V. (1963). Turkestan v epokhu Timura. Moskva: Nauka.
2. Bobomurodov, U. (2009). Temuriylar davrida ilm-fan va madaniyat. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
61
3. Kocharli, F. (2017). “Ulug‘bek madrasasi va astronomiya maktabi”,
O‘zbekiston tarixi jurnali, №2.
4. Subhonov, B. (2015). Hirot madaniyati va Temuriylar. Samarqand: Afrosiyob
nashriyoti.
5. Allambergenov, I. (2012). “Temuriylar davrida ta’lim tizimi”, Sharq yulduzi,
№3.
6. Khaydarov, A. (2010). Temuriylar madaniy merosi. Toshkent: Fan.
