DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
50
XULQI OG‘ISHGAN BOLALAR BILAN ISHLASHDA OILA
A’ZOLARINING ROLI
Shaxnoza Shavkatova Po‘lot qizi
Nizomiy nomidgi O‘zbekiston Milliy universiteti,
1-bosqich magistranti
E-mail: shahnozashavkatova20@gmail.com
ORCID ID: 0009-0004-7172-7685
https://doi.org/10.5281/zenodo.15796388
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xulqi og‘ishgan bolalar bilan ishlashda oila a’zolarining
ahamiyati va ularning bolalar tarbiyasidagi roli ko‘rib chiqilgan. Xulqi og‘ishish
bolalarning ijtimoiy va emotsional rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan
muhim muammo sifatida tahlil qilingan. Maqolada ota-ona va boshqa oilaviy
a’zolarning tarbiyaviy strategiyalari, emotsional qo‘llab-quvvatlashi, ijtimoiy
ko‘nikmalarni shakllantirishdagi roli hamda mutaxassislar bilan hamkorlikdagi
ahamiyati yoritilgan. Oila a’zolarining faol ishtiroki va qo‘llab-quvvatlashi
bolalarning xulqiy muammolarini bartaraf etishda samarali vosita ekanligi
ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar:
Xulqi og‘ishish, oila a’zolari, bolalar tarbiyasi,emotsional
qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy ko‘nikmalar, psixologik yordam, ota-ona roli, xulqiy
buzilishlar.
Xulqi og‘ishish — bolalarda o‘z-o‘zini boshqarish va ijtimoiy
munosabatlarda muammolar bilan namoyon bo‘ladigan keng tarqalgan
psixologik va xulqiy buzilishlar guruhidir. Bu buzilishlar asosan impulsivlik,
agressivlik, tartibsizlik, e’tiborsizlik va boshqalar bilan ko‘rinadi. Xulqi og‘ishgan
bolalar ko‘pincha maktabda va uyda o‘zini tutishda qiyinchiliklarga duch
keladilar, bu esa ularning ta’lim olishi va ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Oila bolalar rivojlanishidagi asosiy muhit bo‘lib, xulqi og‘ishgan bolalar
bilan ishlashda oila a’zolarining roli nihoyatda muhim hisoblanadi. Oila a’zolari,
ayniqsa ota-ona, bolaning xulqini shakllantirishda, unga yordam berishda va
ijobiy o‘zgarishlarni rag‘batlantirishda asosiy omil hisoblanadi. Ota-ona qo‘llab-
quvvatlashi, oilaviy muhitning barqarorligi va ijobiy tarbiyaviy yondashuvlar
bolaning xulqiy muammolarini yengishda samarali vositadir.
Oila a’zolarining roli
1. Ta’lim va tarbiyada qatnashish
Oila a’zolari, ayniqsa ota-onalar, bolalarning xulqiy muammolarini
aniqlashda va ularni bartaraf etishda birinchi qadam bo‘lishadi. Ular bolaga
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
51
doimiy nazorat o‘rnatib, unga qoidalar va me’yorlarni o‘rgatadilar. Ota-onalar
tarbiyaviy strategiyalarni o‘rganib, ularni uyda muntazam qo‘llashi bolaning
ijobiy o‘zgarishlariga yordam beradi.
2. Emotsional qo‘llab-quvvatlash
Xulqi og‘ishgan bolalar ko‘pincha o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishda
qiyinchiliklarga duch keladi. Oiladagi mehr-muhabbat, sabr-toqat va tushunish
ularning ruhiy holatini yaxshilaydi, stress va bezovtalikni kamaytiradi.
3. Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirish
Oila a’zolari bolalarga boshqalar bilan muloqot qilish, nizolarni hal etish va
muammoli vaziyatlarda qanday xulq-atvor ko‘rsatish kerakligini o‘rgatishda
yordam beradi. Bu ko‘nikmalar bolaning maktabdagi va jamiyatdagi
moslashuviga katta ta’sir ko‘rsatadi.
4. Mutaxassislar bilan hamkorlik
Oila a’zolari psixolog, pedagog yoki boshqa mutaxassislar bilan yaqindan
ishlashlari, ularning tavsiyalariga amal qilishlari muhimdir. Mutaxassislarning
qo‘llab-quvvatlashi va oila yordami birgalikda samarali natijalarga olib keladi.
Ushbu holatlarning kelib chiqishida turli omillar rol o‘ynaydi: genetik
predispozitsiya, shaxsiy xususiyatlar, maktab muhitidagi ziddiyatlar, ommaviy
axborot vositalari ta’siri, lekin eng muhim va asosiy omil bu – oilaviy muhitdir.
Bolaning birinchi ijtimoiy tajribasi aynan oila orqali shakllanadi. Ota-ona va
boshqa oila a’zolarining munosabati, emotsional yondashuvi, tarbiya uslubi
bolada o‘ziga va atrofdagilarga nisbatan munosabatni belgilab beradi. Psixologik
va pedagogik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xulqi og‘ishgan bolalarning katta
qismi psixologik beqaror, mehr va e’tibor yetishmaydigan yoki haddan ortiq
qattiqqo‘l oilalarda tarbiyalangan bo‘ladi.
Asosiy qism
1. Xulqi og‘ishgan bolalar – tushuncha va belgilari
Xulqi og‘ishish – bu bolalarda uchraydigan doimiy qoidabuzarlik,
agressivlik, befarqlik, kattalarga qarshi chiqish, maktabga qiziqmaslik,
tengdoshlari bilan mojarolar kabi xatti-harakatlar majmui. Bu xulq-atvor
buzilishining rivojlanishida psixologik, ijtimoiy va biologik omillar ishtirok etadi.
2. Oilaning ta’siri va tarbiyadagi muammolar
Oilaviy muhitdagi stress, doimiy janjallar, ota-ona orasidagi nizolar, yetarli
e’tiborning yo‘qligi yoki haddan ortiq nazorat xulqi og‘ishishiga olib keluvchi
asosiy omillardandir. Quyidagi holatlar ayniqsa salbiy ta’sir ko‘rsatadi:
Avtoritar yoki layoqatsiz tarbiya uslublari
Emotsional befarqlik yoki ortiqcha himoyachilik
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
52
Ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlashning yetishmasligi
Noto‘g‘ri model (masalan, tajovuzkor yoki befarq ota-ona)
3. Psixologik xizmat va oilaviy ishtirok
Xulqi og‘ishgan bolalar bilan ishlashda psixologlar, pedagoglar va
sotsiologlarning birgalikdagi yondashuvi muhim. Ammo bu ishlarda oila a’zolari
faol ishtirok etmasa, natija sust bo‘ladi. Quyidagi strategiyalar samarali bo‘ladi:
Ota-onalarga psixologik treninglar o‘tkazish
Bolaning hissiy ehtiyojlarini aniqlash va qondirish
Oilaviy maslahatlar va davriy monitoring
Tarbiyaviy yondashuvlarda moslashuvchanlikni shakllantirish
4. Tavsiyalar
Har bir oila bolasi bilan muntazam ravishda emotsional aloqa o‘rnatishi
lozim
Ota-onalar bolalarning har bir xatti-harakatini tanqid qilishdan ko‘ra,
tushunishga intilishi kerak
Psixologik xizmatlar bilan doimiy aloqada bo‘lish zarur
Shu bois, bugungi kunda maktab psixologiyasi va sotsial pedagogika
yo‘nalishida xulqi og‘ishgan bolalar bilan ishlashda oilaviy omillarni hisobga
olish va oila a’zolarini faol ishtirok ettirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu
nafaqat bolaning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash, balki kelgusidagi salbiy
oqibatlarning oldini olish uchun zarurdir. Ota-onalarning psixologik
savodxonligini oshirish, ularning farzandlariga nisbatan emotsional
ehtiyotkorlik bilan yondashuvini shakllantirish xulq-atvorni to‘g‘rilashdagi
muhim vositalardan biridir.
Mazkur maqolada xulqi og‘ishgan bolalarning psixologik xususiyatlari,
oilaning ta’siri, tarbiya uslublarining farqlari, shuningdek, samarali psixologik va
pedagogik yondashuvlar, korreksion strategiyalar, oila bilan ishlash shakllari
atroflicha yoritiladi. Maqola bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar, ota-onalar,
psixologlar va pedagoglar uchun nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi
mumkin.
Xulosa
Xulqi og‘ishgan bolalar bilan ishlashda oila a’zolarining roli beqiyosdir. Ota-
ona va oilaning boshqa a’zolari bolaning xulqini boshqarish, ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirish va emotsional barqarorlikni saqlashda muhim
omildir. Shu bois, bolalarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishida oilaning faol
ishtiroki, ularni qo‘llab-quvvatlashi va mutaxassislar bilan hamkorligi
samaradorlikni oshiradi. Oilaviy tarbiya va psixologik yordam tizimlarini
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
53
rivojlantirish, shuningdek, ota-onalarni malakali tarzda o‘qitish muhim vazifa
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Abdullaeva N. R. (2022). Bola psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi.
2.Boshchenko A. G. (2018). Psikhologicheskaya korrektsiya deviantnogo
povedeniya u detey. Moskva: Prosveshchenie.
3.Azizxodjayev A. A. (2019). Pedagogika. Toshkent: Fan va texnologiya.
4.Karimova Z. T. (2020). Oila psixologiyasi asoslari. Toshkent: Ilm Ziyo.
5.Berk L. E. (2015). Child Development (9th ed.). Pearson Education.
6.Yusufova M. Sh. (2021). “Xulqi og‘ishgan bolalar bilan ishlashda psixologik
yondashuvlar”. Ilmiy-amaliy jurnal, 4(18), 62–68.
7.World Health Organization (2022). Child and adolescent mental health.
https://www.who.int
