DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
41
ТЕЗКОР БЎЛИНМАЛАР ТОМОНИДАН ЕР РЕСУРСЛАРИНИ
ТАЛОН-ТАРОЖ ҚИЛИНИШИГА ҚАРШИ КУРАШИШГА ОИД
АЙРИМ МАСАЛАЛАР
Сатимов Дилшод Худайберганович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси тинглавчиси,майор
https://doi.org/10.5281/zenodo.15788806
Ички ишлар органлари тезкор аппаратларининг ер ресурсларини
талон-тарож қилинишига қарши курашиш фаолиятида
институционал
тузилмаларни кучайтириш
– самарадорликни оширишда асосий
йўналишлардан биридир. Қуйида бу борада амалий ва илмий асосланган
таклифлар
ни келтирамиз. Жумладан ички ишлар органлари тезкор
аппаратларининг ер ресурсларини талон-тарож қилинишига қарши
курашиш фаолиятини такомиллаштириш учун махсус бўлимлар ва
ихтисослашган гуруҳлар тузиш лозим.
Ҳозирги кунда юртимизда амалга оширилаётган ислоҳотлар, хусусан
экология соҳасидаги давлат сиёсатидан келиб чиқиб, ички ишлар
органлари таркибида Ер ресурслари ва экологик ҳуқуқбузарликларга
қарши курашиш бўлими ташкил этиш.
Ҳар бир ҳудудий ИИБ (масалан, туман ИИБ)да “ер-кадастр тезкор
гуруҳи” тузилиб, ер тўғрисидаги низолар, ўзбошимчалик билан эгаллаш,
сохта ҳужжатлар билан боғлиқ жиноятларга доимий равишда
курашадиган ходимлар тайинланиши лозим.
Бугунги кунда умумий жиноятчилик бўйича тезкор бўлинмалар
фаолият юритади. Аммо ер ресурсларига оид ҳуқуқбузарликлар тармоқ
ихтисослигини талаб қилади.
Вилоят даражасида “Ер мониторинги ва профилактика кенгаши”
тузиш. Вилоят ИИБ, Прокуратура, Ер кадастр, Экология қўмитаси ва
маҳаллий ҳокимият вакилларидан иборат секторлараро назорат-
мувофиқлаштирувчи кенгаш ташкил этиш. Бу кенгаш ерга оид низолар ва
ноқонуний бино қурилиш ҳолатларини бошланғич босқичда аниқлаб,
ички ишлар органларини хабардор қилади. Бугунги тизимда идоралар
ўртасида маълумот алмашинув ва тезкор ҳамкорлик етарли эмас.
Интеграцияланган маълумот базасини яратиш (ИИО, кадастр, суд,
прокуратура). ИИО тизимида ер ресурслари билан боғлиқ жиноят ишлари,
текширувлар ва фуқаролик низоларини қамраб олган ягона рақамли база
ишлаб чиқиш. Суд ва кадастр органлари билан интеграция қилинадиган
тизимда реал вақтда маълумотлар янгиланади. Мазкур маълумотлар
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
42
асосида жиноий фаолиятнинг тенденциялари, “хавфли ҳудудлар”,
жиноятчи гуруҳларни таҳлил қилиш мумкин.
Ер ресурслари бўйича малакасини оширувчи академик йўналиш
яратиш. ИИО Академиясида ёки Ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларини
қайта тайёрлаш марказида “ер ресурслари ва кадастр ҳуқуқи” бўйича
махсус курс ташкил этиш. Ихтисослашган ходимлар учун экологик
криминалистика, геоахборот тизимлари (GIS), қонуний эгаллик таҳлили
каби дарслар жорий этилади. Ҳозирги ички ишлар кадрлари ер соҳасига
оид техник, ҳуқуқий билимлардан етарлича хабардор эмас.
Ички назоратни кучайтириш (Compliance monitoring). ИИО тизимида
ер ресурсларига оид коррупцион хавфларни камайтириш мақсадида ички
аудит ва compliance monitoring гуруҳлари ташкил этиш. Ҳар чоракда
коррупцион
хавф
таҳлили,
ички
рецензия
ва
жавобгарлик
механизмларини қайта кўриб чиқиш лозим. Ер ресурсларига оид
жиноятлар кўпинча мансабдорларнинг иштирокисиз амалга ошмайди.
Жамоатчилик иштирокини институционал шаклда йўлга қўйиш.
“Маҳалла назоратчиси” институтидаги шахсларга ердан ноқонуний
фойдаланишни аниқлаш, хабар бериш ваколати ва мотивация тизими
яратиш. Telegram ботлар орқали ИИОга фото/видео далиллар юбориш
имконини берувчи платформа яратиш. Жамоат назорати институционал
даражага чиқса, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш осонлашади.
Институционал тузилмаларни кучайтириш ИИОнинг самарали ва тезкор
ҳаракатини таъминлайди. Юқоридаги таклифлар амалга ошса, ер
ресурсларига доир ҳуқуқбузарликлар:
эрта аниқланади;
кучли кўздан кечириш тизимига тушади;
тезкор жавоб бериш йўлга қўйилади;
мансабдорлар томонидан қиланаётган суиистеъмоллар чекланади.
Ички ишлар органларининг ер ресурсларини талон-тарож
қилинишига қарши курашиш фаолиятини такомиллаштиришда рақамли
ва техник ресурсларни жорий этиш айниқса муҳим. Бу замонавий
ёндашувлар ҳуқуқбузарликларни эрта аниқлаш, таҳлил қилиш ва
самарали жавоб қайтариш имконини беради.
Спутник кузатуви ва дрон технологиялари. Ер майдонларида
ноқонуний қурилиш, экин майдонларининг ўзбошимчалик билан эгаллаб
олиниши ҳолатларини аниқлаш учун дронлар (UAV) ва спутник суратлари
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
43
(remote sensing imagery)дан фойдаланиш. Ҳар бир вилоят ИИБда 2-3 та
дрон харид қилиб, тезкор ер мониторинги гуруҳларига бириктириш.
Асосий афзалликлар: қийин кириладиган ҳудудларда назорат,
рақамли тасвирларни солиштириб, ўзгаришларни аниқлаш, космик
кузатувлардан автоматлаштирилган таҳлил (NDVI, LULC ва GIS орқали)
олиш ва фойдаланиш.
“ЕR-NAZORAT” интеграцияланган геоплатформа яратиш. ИИО, кадастр
хизмати, Прокуратура ва Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва
иқлим ўзгариши вазирлиги ўртасида ягона геоахборот тизими (GIS-
платформа) жорий этиш. Бу платформада: ернинг ҳуқуқий ҳолати (ижара,
мулк, суддаги низо); қурилиш ҳолати (рухсатнома, инспекция);
шаҳарсозлик режалари (Генплан, “қизил чизиқлар”); мурожаатлар тарихи
сақланади.
“E-YER NAZORAT” ва “YERINFO.UZ” тизимларига ИИО кириш
имконияти билан реал вақтда интеграция қилинади.
Аниқлаш
ва
таҳлил
қилишда
сунъий
интеллект
(AI)
технологияларидан фойдаланиш тизимини йўлга қўйиш. Сунъий
интеллект ёрдамида ер юзасидаги ўзгаришларни (қурилиш, ўрмон
камиайиши, экин алмашинуви) автоматик аниқлайдиган машинали
ўрганиш (ML) моделлари ишлаб чиқиш. AI моделлари дрон ва спутник
суратларини таққослаб, ўзгартирилган майдонларни белгилаб беради.
Масалан, Индонезия, Ҳиндистон ва Бразилияда AI + satellite imagery
моделлари билан ноқонуний бино қурилиши камайган.
Маҳаллий аҳоли учун рақамли мурожаат платформасини яратиш ва
фаолиятини йўлга қўйиш. Telegram бот, мобил иловалар ва ижтимоий
тармоқлар орқали аҳоли ерга оид ноқонуний фаолият ҳақида расм, видео
ва геолокация билан мурожаат юбориши мумкин бўлган “ЕР-МУРОЖААТ”
тизими яратиш. Мурожаатлар ИИО назоратида реал вақтда таснифланиб,
тезкор гуруҳларга узатилади. Мурожаатчига статус – қабул қилинди /
текшириляпти / чора кўрилди деб автомат хабар юборилади.
Ер ҳужжатларини рақамлаштириш ва блокчейн технологиясини
яратиш. Ерга оид барча рухсатнома, кадастр маълумотлари, ижара ва
сотиш шартномаларини бир тартибда рақамлаштириб, блокчейн асосида
марказлашмаган ва ўзгармас реестр шакллантириш. Афзалликлар, сохта
ҳужжатлар масаласи бартараф этилади, барча ўзгаришлар қайд этилади ва
“тарихи” сақланади, коррупция хавфи камаяди.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
44
Жиноят таҳлили ва хавфли ҳудудларни аниқлаш (Hotspot mapping)
тизимини йўлга қўйиш. Ер ресурсларига оид жиноятларнинг вақт, жой ва
турлари бўйича таҳлил қилиб, интерактив “жиноий харита” тузиш.
“Hotspot analysis” орқали хавфли ҳудудлар аниқланади ва ИИО фаолияти
шунга қараб тартибланади. Ижобий таъсири: тадбиркорларга хавфсиз
ҳудуд
танлаш,
ҳокимиятга
ресурсларни
тўғри
йўналтириш,
жамоатчиликка шаффофлик орқали ишонч уйғотиш амалга оширилади.
Электрон иш юритиш ва кузатув механизмини жорий этиш. Ер
ресурслари бўйича текширув, ҳужжат йиғиш ва қарор қабул қилиш
жараёнларини электрон иш юритиш орқали рақамлаштириш. Ҳар бир иш
юритувчи шахснинг ҳаракатлари қайд этилиб, кузатув тизимида ёзиб
борилади (traceability). Ҳар бир қарор, ҳаракатнинг шаффофлиги, ички
аудиторлар учун маълумотларга осон етишиш, жавобгар шахсларни
аниқлаш осонлашади.
Йўналиш
Самара
Дрон ва спутник кузатуви
Реал вақтда визуал аниқлаш
Геоплатформалар
Бошқарувда мувофиқлашув
AI ва ML технологиялари
Автоматик таҳлил, эрта огоҳлантириш
Мобил платформалар
Фуқаролар иштирокини кучайтириш
Блокчейн ва рақамли ҳужжатлар Қонунбузарликларни чеклаш
Жиноий харита
Ресурсларни самарали йўналтириш
Электрон иш юритиш
Назорат ва ҳисобдорлик
Ички ишлар органларининг ер ресурсларини талон-тарож
қилинишига қарши курашиш фаолиятида кадрлар салоҳияти ва
малакасини ошириш ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Қуйида ушбу
йўналишнинг илмий асослари, таҳлил, амалиёт ва аниқ таклифлари билан
баён этаман.
Ички ишлар органларининг ер ресурсларига оид ҳуқуқбузарликларга
қарши курашида кадрларнинг ҳуқуқий, техник ва жамоатчилик билан
мулоқот кўникмалари жиҳатидан комплекс тайёргарлиги асосий
аҳамиятга эга. Бунда кадрларнинг малакаси фақат қонунчиликни билиш
билан эмас, балки замонавий технологиялар (GIS, дронлар, спутник
мониторинги), эксперт-криминалистика ва халқаро трендларни тушуниш
билан боғлиқ.
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
ходимларда маҳаллий кадрлардан ташқари, жаҳон майдончасида
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
45
қўлланилаётган метод ва технологияларни ўрганиш ҳам жуда муҳим 3.
Жаҳон банки, FAO, ООН модуллари кадр малакасини оширишга хизмат
қилади ва MDPI тадқиқотларида дронлар + AI асосида назорат жараёнлари
амалиётда ўзингини ўлчаган.
“ИИВ Академияси” ва Ҳуқуқни муҳофаза қилиш академик
муассасаларида жиноятчиликка чора кўриш курслари мавжуд, аммо ер
ресурсларига оид техник ва ҳуқуқий фанлар шаклланмаган. Шунингдек,
кадрларига спутник ҳамда дрон мониторинги, кадастр қонунчилиги
бўйича тайёргарлик йўқлиги иштирок этилган мониторинг тадқиқотлари
(Фарғона, Тошкент ҳудудларида Land monitoring using remote sensing)
асосий кўринишда намоён бўлмоқда.
Ер ресурслари билан боғлиқ жиноятларга қарши курашиш ва
шаффофликни таъминлашда малакали кадрлар тайёрлаш муҳим
аҳамиятга эга. Замонавий таълим дастурларини ишлаб чиқиш илмий-
амалий ёндашувларга таяниб, халқаро стандартлар ва маҳаллий
эҳтиёжларни уйғунлаштиришни талаб қилади. Ушбу мақола таълим
дастурини
шакллантиришда
қўлланиладиган
методологияларни,
шаффофлик ва ҳисобдорликни таъминлашга қаратилган институционал
механизмларни ва Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг
самарадорлигини кўриб чиқади.
Таълим дастурини ишлаб чиқишнинг биринчи босқичи мавжуд
академик курслар ва стажировкаларнинг таркибий таҳлилидан иборат. Бу
жараёнда Ички ишлар вазирлиги (ИИВ) академияси ва бошқа
муассасалардаги таълим дастурларининг мазмуни, уларнинг халқаро
стандартларга мослиги ва амалий қўлланилиш даражаси ўрганилади.
Масалан, Aarhus конвенцияси (1998) экологик маълумотларга эришиш,
жамоатчилик иштироки ва адолатли қарор қабул қилишни таъминлашга
қаратилган бўлиб, ушбу стандартлар таълим дастурларида акс
эттирилиши лозим (UNECE, 1998). Ушбу таҳлил асосида таълим
тизимидаги мавжуд камчиликлар аниқланиб, уларни бартараф этишга
қаратилган таклифлар ишлаб чиқилади.
Таълим дастурининг асосий мақсади замонавий компетенциялар
моделини шакллантиришдир. Бу модел халқаро стандартлар, жумладан,
OSCE Институционал ва инсон ресурсларини ривожлантириш дастурлари
(OSCE ILP) ва пул ювишга қарши курашиш ва терроризмни
молиялаштиришнинг олдини олиш (AML/CFT) тренингларига асосланади.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
46
Ушбу
стандартлар
асосида
ер
ресурслари
ҳуқуқи,
экологик
криминалистика, спутник ва дрон маълумотларини таҳлил қилиш каби
ихтисослашган модуллар ишлаб чиқилади. Масалан, Европа Иттифоқида
AML/CFT тренинглари орқали ходимларнинг профессионал малакаси
оширилган, бу эса коррупцияга қарши курашишда сезиларли натижалар
берган (FATF, 2020).
Таълим дастурининг самарадорлигини текшириш мақсадида Тошкент
вилоятида 6 ойлик пилот лойиҳа ташкил этилади. Ушбу лойиҳа доирасида
ихтисослашган курслар жорий этилиб, уларнинг натижалари амалий
баҳоланади. Пилот лойиҳа натижалари асосида таълим дастури
такомиллаштирилиб, умумий тизимга татбиқ этилади. Пилот лойиҳалар
самарали ислоҳотларни амалга оширишда муҳим аҳамиятга эга, чунки
улар амалий муаммоларни аниқлаш ва уларни бартараф этиш имконини
беради (World Bank, 2018).
Таълим дастурига ер ресурслари ҳуқуқи, дори йўриқнома ва кадастр,
спутник
ва
дрон
маълумотларини
таҳлил
қилиш,
экологик
криминалистика бўйича ихтисослашган модуллар киритилади. Бундан
ташқари, идоралараро стажировкалар ташкил этилиб, ИИВ ходимлари
Қадастр, Экология ва Прокуратура органларида 2–3 ойлик малака ошириш
курсларида иштирок этади. Бу Германия ва Италия тизимларида
муваффақиятли синовдан ўтган амалиётга асосланади. Халқаро курслар,
жумладан, “AML/CFT” ва “Risk-Based Approach” модуллари асосида
тренерлар тайёрланади. 15–20 нафар офицер танланиб, улар тренер-
тренинг агентлари сифатида вилоятларда тренинг марказларини ташкил
этади.
Сертификатлаштириш тизими жорий этилиб, ҳар 3 йилда малака
аттестацияси ўтказилади. Ушбу аттестация тестлар, амалий машғулотлар
ва тренинг натижаларига асосланади. Сертификатга эга бўлмаган
ходимларга лавозимда муайян чекловлар қўйилади. Бу тизим малакали
кадрлар тайёрлашга хизмат қилади ва ҳуқуқий ва техник билимларни
оширишга ёрдам беради.
Шаффофлик ва ҳисобдорлик ер ресурслари билан боғлиқ
жиноятларнинг олдини олишда асосий омилдир. Aarhus конвенцияси
доирасида экологик маълумотларни ошкор қилиш, фуқаролик
иштирокини орттириш ва қабул қилинган қарорлар устидан мониторинг
механизми зарурлиги таъкидланади (UNECE, 1998). “Open Government”
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
47
концепциясига кўра, шаффофлик бюджет, лицензиялар, харидлар ва ер
сотиш каби соҳаларда кенг қамровли бўлиши керак. Ўзбекистонда очиқ
маълумот портали (data.gov.uz), электрон аукционлар (e-auksion.uz) ва
оммавий муҳокама тизимлари (regulation.gov.uz) орқали давлат
харажатлари, лицензиялар ва ер лотлари очиқ ресурс сифатида тақдим
этилмоқда. 2022–2023 йилларда Open Data Inventory ва Corruption
Perception индексида Ўзбекистоннинг рейтинглари сезиларли ўсгани
шаффофлик тизимининг самарадорлигини кўрсатади (Transparency
International, 2023). 2024 йилда жорий этилган Whistleblower Protection
концепцияси
(UNDP
билан
биргаликда)
фуқароларнинг
ҳуқуқбузарликларни ошкор этишига имконият яратди.
Тадқиқот
методологияси
қонунчилик
таҳлили,
статистика,
экспертлар билан суҳбатлар, пилот тадқиқот ва халқаро тажрибага
асосланади. “Open Data”, “Public Procurement” ва “On Openness”
қонунларининг ҳуқуқий асоси таҳлил қилинади. Open Data портали, e-
auksion.uz ва regulation.gov.uz платформаларида ер билан боғлиқ
маълумотларнинг тезлиги, мазмуни ва фуқаролар иштироки баҳоланади.
ИИВ, Прокуратура, Экология ва фуқаролик жамияти ташкилотлари билан
суҳбатлар ташкил этилади. Халқаро тажриба, жумладан, Италия ва
Қозоғистондаги экологик ва ер ресурслари соҳасидаги шаффофлик
механизмлари қиёсий таҳлил қилинади. Самарқанд вилоятида e-auksion ва
Open Data портали орқали ер лотлари тақдимоти ва жамоат назоратини
оператив модел сифатида синовдан ўтказиш режалаштирилган.
Ушбу ёндашувлар натижасида ижтимоий ишонч ошади, чунки
ҳокимият фаолияти жамоат назоратига очиқ бўлади. Коррупция хавфи
камаяди, ярим яширин шартномалар ва ноқонуний лотлар миқдори
қисқаради. Қонун нормаларининг самараси ошади, чунки Open Data ва e-
auksion тизимлари орқали мониторинг ва таҳлил осонлашади. Ўзбекистон
халқаро индексларда (ODI, CPI, WJP) ўсишга эришиб, глобал эътирофга
сазовор бўлади.
Хулоса қилиб айтганда, шаффофлик ва ҳисобдорликни таъминлаш
самарали ҳуқуқни муҳофаза қилишнинг муҳим компонентидир. Open Data,
электрон харидлар, жамоат назорати ва whistleblower тизимлари ИИВга
фуқароларга очиқлигини ошириш имконини беради. Халқаро тажриба,
жумладан, Integrity Pact, e-Land Registers ва Aarhus конвенцияси асосида
фуқаролар иштироки ер ресурсларига муносабатда шаффофлик ва
ҳисобдорликни таъминлайди. Ички ишлар органлари томонидан ер
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
48
ресурсларини талон-тарож қилинишига қарши курашиш борасида ишлаб
чиқилган стратегия ва ислоҳотларнинг самаралилиги уларнинг амалий
татбиқ этилиши ва институционал фаоллашув даражасига боғлиқ. Илмий
асосланган ва амалий ечимларга таянган таълим дастури бугунги кунда
долзарб вазифалардан бири бўлиб, Ўзбекистонда ер ресурслари соҳасида
адолатли
ва
шаффоф
бошқарувни
таъминлашга
хизмат
қилади.Тадқиқотлар шуни кўрсатмоқдаки, жамиятда қабул қилинган
сиёсий ва ҳуқуқий қарорларнинг фақат 40–60%гина амалий натижага
айланади.
Қолган
қисми
етарлича
тақдим
этилмагани,
молиялаштирилмагани ёки ижро тузилмалари томонидан қўллаб-
қувватланмагани сабабли натижасиз қолади (UNDP, 2022; OECD, 2021).
Шу сабабли, амалга оширишга йўналтирилган ечимлар: аниқ амалга
ошириш модели; ресурс таъминоти (молиявий, инсон капитали, техник);
ижтимоий-ҳуқуқий муҳит (ишонч, жамоатчиликни жалб этиш); ва
мониторинг-назорат механизми билан таъминланиши керак.
A) ислоҳотларни расмий тақдим этиш. Ички ишлар органлари
томонидан ишлаб чиқилган дастурлар Вазирлар Маҳкамаси, Парламент
қўмиталари, жамоатчилик кенгашларида тақдимот шаклида тақдим
этилиши керак. “Policy Paper” ва “Executive Summary” каби халқаро
амалиётга мос ҳужжат шакллари жорий этилиши мақсадга мувофиқ;
B) пилот лойиҳалар орқали амалга ошириш. Янги механизмлар
(масалан, дрон орқали мониторинг, GIS тизимлари, шаффоф аукционлар)
дастлабки 2–3 ҳудудда синов тариқасида жорий қилинади. Натижалар
асосида масштаблаш ва таҳрир киритилади. Мисол: Қозоғистон 2018–2020
йилларда кадастр маълумотларини электронлаштиришни 3 вилоятда
пилот шаклида жорий қилиб, кейинчалик умуммиллий тарзда тарқатган;
C) қонунчилик ва меъёрий базани тайёрлаш. Амалга оширилиши
кутилаётган ҳар қандай ташаббус: янги жавобгарлик тури, маълумотлар
очиқлиги, идоралараро ҳамкорлик меъёрий базага асосланиши шарт.
Қонунлар ва қарорлар билан бирга йўриқномалар, техник стандартлар,
регламентлар тайёрланиши керак;
D) бюджет ва ресурс таъминоти. Техник жиҳозлар (дрон, софтуер,
платформа), ходимларни ўқитиш ва мониторинг учун давлат бюджети ва
хорижий донорлар (USAID, GIZ, UNDP) маблағлари жалб қилиниши
мумкин;
E) мутасадди органлар ўртасида ҳамкорлик. ИИО, Ер ресурслари
агентлиги, Прокуратура, Адлия, Экология, Халқ таълими вазирлиги ва
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
49
ННТлар ўртасида йўналтирувчи гуруҳ тузиш керак. Бу гуруҳ режа,
муҳокама, баҳолаш ва ҳисобот вазифаларини биргаликда амалга оширади;
F) мониторинг ва ҳисобот тизими. Амалга оширилаётган чоралар
“Open Reform Dashboard” тизимида кузатилиши; оммавий ахборот
воситалари, парламент ва фуқаролик жамиятига даврий ҳисоботлар
тақдим этилиши керак.
Ер
ресурсларини
ҳимоя
қилиш
ва
ИИО
фаолиятини
такомиллаштириш
соҳасида
ишлаб
чиқилган
ислоҳотлар
ва
стратегияларни тақдим этиш ва амалга ошириш механизмини яратиш —
натижавий давлат бошқарувининг ажралмас қисми ҳисобланади. Бу
жараёнда пилот лойиҳалар, меъёрий базани янгилаш, идоралараро
ҳамкорлик, ресурс таъминоти ва даврий мониторинг асосий ҳал қилувчи
омиллардан саналади.
Адбиётлар:
1.UNECE, 1998 // Электрон манба: https://unece.org/environment-
policy/public-participation/aarhus-convention (мурожаат вақти: 27.03.2025)
2.FATF,
2020
//
Электрон
манба:
https://www.fatf-
gafi.org/publications/mutualevaluations/documents/mer-eu-2020.html
(мурожаат вақти: 27.03.2025)
3.World
Bank,
2018
//
Электрон
манба:
https://www.worldbank.org/en/topic/governance/publication/pilot-projects-
for-effective-reforms (мурожаат вақти: 27.03.2025)
4.UNECE, 1998 // Электрон манба: https://unece.org/environment-
policy/public-participation/aarhus-convention (мурожаат вақти: 27.03.2025)
5.Transparency
International,
2023
//
Электрон
манба:
https://www.transparency.org/en/cpi/2023 (мурожаат вақти: 27.03.2025)
6.UNDP,
2024
//
Электрон
манба:
https://www.undp.org/uzbekistan/whistleblower-protection-2024 (мурожаат
вақти: 27.03.2025)
