DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
5
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARNING BILIMINI
MUSTAHKAMLASH MAQSADIDA EKSKURSIYALAR TASHKIL ETISH
Sheranova Guzal Ravshanovna
Boshlang'ich ta'lim nazariyasi va metodikasi fakulteti magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15760719
Annotatsiya.
Mazkur maqolada boshlang‘ich ta’lim bosqichida
ekskursiyalar tashkil etishning nazariy asoslari, maqsadlari, turlari va ularning
o‘quvchilarning bilimini mustahkamlashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Ekskursiyalar
orqali o‘quvchilarda o‘quv materialini to‘g‘ri anglash, hayot bilan bog‘lash,
kuzatish, taxlil qilish, ijodiy yondashuv va xulosa chiqarish ko‘nikmalari
rivojlanadi. Shuningdek, maqolada ekskursiyalarni samarali tashkil etish
bosqichlari, o‘qituvchining roli, metodik yondashuvlar va natijalarni baholash
mezonlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: boshlang‘ich ta’lim, ekskursiya, ta’lim samaradorligi,
kuzatuvchanlik, amaliy faoliyat, bilimni mustahkamlash, noan’anaviy dars.
Boshlang‘ich ta’lim — inson hayotidagi eng muhim va poydevor bosqich
hisoblanadi. Aynan shu davrda bolaning tafakkuri, bilimga qiziqishi, mustaqil
fikrlash qobiliyati shakllanadi. Dars jarayonining samaradorligi esa ko‘p jihatdan
o‘quvchilarning qiziqishini uyg‘ota olish, ta’lim materialini hayotiy voqelik bilan
bog‘lab tushuntira olishga bog‘liq. Shu nuqtayi nazardan qaraganda,
ekskursiyalarni tashkil etish boshlang‘ich ta’limda ta’lim-tarbiya jarayonining
ajralmas qismi bo‘lib xizmat qiladi.Ekskursiyalar orqali o‘quvchilar real
hayotdagi obyektlar, hodisalar va jarayonlar bilan bevosita tanishish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bunday faoliyat o‘quvchilarda bilimga qiziqish,
kuzatuvchanlik, estetik did, mehnatsevarlik va atrof-muhitga nisbatan
ehtiyotkorlik kabi fazilatlarni shakllantiradi.
Boshlang‘ich ta’limda ekskursiyalar o‘quv dasturidagi mavzularni
o‘zlashtirishni osonlashtirish, mavzuga nisbatan qiziqishni kuchaytirish, amaliy
ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ekskursiyalar quyidagi ta’limiy va
tarbiyaviy vazifalarni bajaradi:
O‘quvchilarda kuzatish, taqqoslash, tahlil qilish va umumlashtirish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi;
Ta’lim materiallarini hayotiy muhitda anglash imkonini yaratadi;
Estetik didni shakllantiradi, tabiat va jamiyatga nisbatan mehr
uyg‘otadi;
Jamoaviy ishlash, o‘z fikrini bildirish va muloqot madaniyatini
rivojlantiradi;
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
6
Mustaqil fikrlash, savol berish va javob topish qobiliyatini
mustahkamlaydi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ekskursiyalar quyidagi yo‘nalishlarda
tashkil etilishi mumkin:
a) Tabiatga ekskursiya
O‘quvchilar maktab yaqinidagi bog‘, o‘rmon, daryo bo‘ylariga olib boriladi.
Bu orqali: O‘simlik va hayvonot dunyosini bevosita kuzatish; Tabiiy jarayonlar
(ob-havo, fasllar o‘zgarishi) haqida tushunchalar mustahkamlanadi; Ekologik
tarbiya asoslari shakllanadi.
b) Tarixiy joylarga ekskursiya
Mahalliy tarixiy yodgorliklar, maqbaralar, me’moriy obidalarni ko‘rish
orqali: O‘quvchilarda milliy g‘urur hissi uyg‘onadi; Tarix darslaridagi mavzular
hayotiy asosda o‘zlashtiriladi.
c) Kutubxonaga ekskursiya
O‘quvchilarga kutubxonadagi kitoblar, qoidalar, axloqiy me’yorlar haqida
ma’lumot beriladi. Bu orqali: Kitobxonlik madaniyati shakllanadi; O‘qish va eslab
qolish qobiliyati mustahkamlanadi.
d) Ishlab chiqarish korxonalariga ekskursiya
Pazandalik, hunarmandchilik yoki kichik sexlarga tashrif orqali: Mehnatga
hurmat, kasb tanlashga qiziqish uyg‘onadi; Amaliy bilimlar (ishlab chiqarish
jarayoni, texnika va texnologiyalar) bilan tanishiladi.
Ekskursiyalarni samarali o‘tkazish uchun quyidagi bosqichlarga amal
qilinishi lozim:
1.Tayyorlov bosqichi:
- Mavzuga mos obyekt tanlash;
- Ekskursiya rejasini tuzish;
- Ota-onalarning roziligini olish;
- Xavfsizlik texnikasi bo‘yicha yo‘riqnoma berish;
- Didaktik topshiriqlar tayyorlash (savol-javob, rasm chizish, mini-
loyihalar).
2. Asosiy bosqich (ekskursiya o‘tkazilishi):
- O‘quvchilarning kuzatish faoliyatini boshqarish;
- Ob'ektlar bo‘yicha tushuntirishlar berish;
- Faol ishtirok va savollarga rag‘batlantirish;
- Amaliy mashg‘ulotlar tashkil qilish (namuna yig‘ish, tasvirga olish, hikoya
yozish uchun material to‘plash).
3. Yakuniy bosqich (refleksiya va baholash):
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
7
- Ekskursiya taassurotlari bo‘yicha suhbat;
- Yozma yoki og‘zaki hisobotlar;
- Rasm va she’rlar ko‘rgazmasi;
- Portfolioga materiallarni joylashtirish;
- Natijalarni pedagogik tahlil qilish.
4. O‘qituvchining roli va metodik yondashuvlar. Ekskursiyalarni
muvaffaqiyatli tashkil etishda o‘qituvchining roli juda muhimdir. U:
- Ekskursiyani mavzu va o‘quv dasturiga mos ravishda rejalashtiradi;
- O‘quvchilarni ijtimoiy-hayotiy jarayonlarga faol jalb etadi;
- Har bir o‘quvchining individual imkoniyatlarini hisobga oladi;
- Baholash mezonlarini aniqlaydi va tahlil asosida yakunlar chiqaradi.
Metodik yondashuv sifatida:
Interaktiv usullar (kuzatish jurnali, fotoreportaj, guruhli tahlil);
Ko‘rgazmali vositalar (rasmlar, xaritalar, diagrammalar);
Refleksiya uslublari (klaster, “Yaxshi – Yana yaxshiroq” kabi
texnikalar) qo‘llaniladi.
Ekskursiyalar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilimini mustahkamlashda,
ularning tafakkurini rivojlantirishda, hayotiy tajriba orttirishida samarali vosita
hisoblanadi. Ular nafaqat o‘qitish, balki tarbiyaviy maqsadlarga ham xizmat
qiladi. Har bir ekskursiya puxta rejalashtirilsa, unga metodik yondashilsa va
natijalari tahlil qilinsa — bu ta’lim jarayonining sifatini oshiradi, o‘quvchilarda
uzluksiz o‘rganish istagini uyg‘otadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Norqulova D. Amaliy mashg‘ulotlarda ekskursiyadan foydalanish metodikasi.
– Samarqand: 2021.
2. Xolboeva R. “Boshlang‘ich ta’limda noan’anaviy usullar”. – Buxoro: 2022.
3. Pedagogika. Darslik. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019.
4. www.ziyonet.uz – O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali.
