DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
5
ЯНГИ ТУЗИЛИШДАГИ ПАЛЬТОБОП ЛАСТИК ТРИКОТАЖ ТЎҚИ
МАЛАРИНИ ОЛИШ ТEХНОЛОГИЯСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
M.M.Sagdiev
N.M.Musayev
G.X.Gulyaeva
M.M.Muqimov
Tashkent Institute of Textile and Light Industry
https://doi.org/10.5281/zenodo.15826410
Annotatsiya:
Трикотаж тўқима ассортиментлари кундан-кунга
кенгайиб бормоқда. Ҳозирги ишлаб чиқариш ва истеъмолчилар
томонидан маҳсулотга қўйилган талаблар жуда юқори. Бу айниқса устки
трикотаж маҳсулотлари учун аҳамиятли омилдир. Трикотаж маҳсулотлари
ҳозирги куннинг энг талабгир тўқимачилик маҳсулотларидан бири
ҳисобланади. Устки трикотаж маҳсулотлари – кундалик ва махсус
шароитларда кийиш учун мўлжалланган. Ушбу маҳсулотлар қулайлиги,
чўзилувчанлиги ва ҳаво ўтказувчанлиги билан ажралиб туради. Мақолада
устки трикотаж ассортиментларини кенгайтириш, ҳом ашё сарфини
тежаш ва энг асосийси сифат кўрсаткичларини яхшилаш мақсадида
пальтобоп
трикотаж
тўқималарини
олиш
технологиясини
такомиллаштириш ҳақида сўз боради. Германия давлатининг STOLL
фирмасида ишлаб чиқарилган CMS 502 Hp Plus Multi Gauge русумли 7 класс
ясси икки игнадонли трикотаж-тўқув машинасида янги тузилишли
трикотаж тўқималарининг 4 та варианти тўқиб олинди. Намуналар
чизиқли зичлиги 56 tex х 3 полиакрилонитриль ипларидан фойдаланиб
ишлаб чиқарилди. Пальтобоп трикотаж тўқималари бир-биридан тўқима
тузилишини ўзгариши билан фарқ қилади.
Аннотаци:
Ассортимент трикотажных полотен расширяется с
каждым днем. Требования, предъявляемые к изделиям современными
производителями и потребителями, очень высоки. Особенно это
актуально для верхней одежды. Трикотажные изделия являются одними
из самых востребованных текстильных изделий на сегодняшний день.
Верхняя одежда предназначена для повседневного ношения и особых
случаев. Эти изделия характеризуются комфортом, эластичностью и
воздухопроницаемостью. В статье рассматривается совершенствование
технологии производства пальтового трикотажа с целью расширения
ассортимента верхнего трикотажа, экономии затрат на сырье и, что самое
главное, улучшения качественных показателей. Четыре варианта
трикотажных полотен с новой структурой были разработаны на
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
6
плосковязальной двухфонтурной машине CMS 502 Hp Plus Multi Gauge
класса 7 производства Немецкой компании STOLL. Образцы изготовлены с
использованием полиакрилонитрильной пряжи линейной плотностью
56текс х 3. Пальтотрикотажные полотна отличаются друг от друга
вариацией структуры переплетения.
Abstract:
The range of knitted fabrics is steadily expanding in modern
textile production. Today, both manufacturers and consumers demand
increasingly high standards for textile products, particularly for outerwear such
as coats and jackets. Knitted outerwear has become one of the most sought-after
categories in the industry due to its versatility and popularity. These garments
are used not only for everyday wear but also for special occasions. Their main
advantages include comfort, elasticity, and breathability, which make them
stand out among other types of clothing. This article explores the improvement
of production technology for knitted coat fabrics. The primary goals of the study
are to broaden the range of outerwear, reduce raw material consumption, and—
most importantly—enhance key quality indicators of the final product. As part
of the research, four innovative variants of knitted fabrics were developed using
a CMS 502 Hp Plus Multi Gauge flat knitting machine (gauge class 7) produced
by the German company STOLL. The samples were manufactured using
polyacrylonitrile yarn with a linear density of 56 tex × 3. The coat-knitted fabrics
differ from each other in the variation of the knitting structure.
Key words:
knitting, product, technology, coat, assortment, textile, fabric,
knitting machine, structure.
Республикамизда тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини қайта
жиҳозлаш, хом ашёларни чуқур қайта ишлаш, сифатли ва рақобатбардош
тайёр устки трикотаж маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш
юзасидан кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян
натижаларга эришилмоқда. “Миллий иқтисодиётни ислоҳ қилиш борасида
ташқи
савдо,
солиқ
ва
молия
сиёсатини
либераллаштириш,
тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ва хусусий мулк дахлсизлигини
кафолатлаш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини чуқур қайта ишлашни
ташкил этиш ҳамда ҳудудларни жадал ривожлантиришни таъминлаш
бўйича таъсирчан чоралар кўриш, ...тўқимачилик саноати маҳсулотлари
ишлаб чиқариш ҳажмини 2 бараварга кўпайтириб, тайёр маҳсулотлар учун
миллий брендларни ривожлантириш ва уларнинг экспортини ошириш,
жумладан миллий ва хорижий бренддаги тайёр маҳсулот экспорти
ҳажмини 2026-йилда 5 млрд АҚШ долларига етказиш...” [1]. бўйича муҳим
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
7
вазифалар белгилаб берилган. Шунингдек, соҳада олиб боорилаётган
ислохотларнинг
хуқуқий
асослари
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг 2023-йил 9-апрелдаги ПҚ-292 “Ўзбекистон
Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан 2023 йилдаги очиқ
мулоқотида белгиланган вазифаларни амалга ошириш чора-тадбирлари
тўғрисида”ги қарори, 2025-йил 16-январдаги ПФ-6-сон “Тўқимачилик ва
тикув-трикотаж саноатида қайта ишлаш занжирини ривожлантириш
бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Фармонлари, ҳамда мазкур
фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар орқали тартибга
солиб келинмоқда. Юқори айтиб ўтилган вазифаларни амалга оширишда
хом ашё сарфи кам ва юқори сифат кўрсаткичларига эга устки трикотаж
гурухга мансуб бўлган янги ассортимент намуналарини ишлаб чиқариш
муҳим аҳамиятга эга.
Назарий тадқиқотлар.
Bu borada respublika hamda chet et olimlari
tomonidan ustki trikotaj guruxiga mansub bo`lgan paltobop to’qimalarini ishlab
chiqarish texnologiyasi ustida bir qancha yo’nalishlarda ilmiy tadqiqot ishlar
olib borilgan [2-6].
К.Г. Гущина ўз ишида [2] трикотаж матоларининг ассортиментини
икки гуруҳга бўлиб ўрганган. Биринчи гуруҳ кам чўзилувчан тўқима
матоларидан, иккинчи гуруҳ классик трикотаж матоларидан ташкил
топган.
Ҳозирги
вақтда
модельерлар
тўпламларида
трикотаж
матоларидан фойдаланиш босқичма-босқич ортиб бормоқда [3]. Бу
ривожланиш
устки
трикотаж
гурух
маҳсулотларига
мансуб
ассортиментларда
кузатилмоқда.
Сўнгги
йилларда
тўқимачилик
махсулотлари учун янги талабларни ишлаб чиқилиши, уларнинг сифат ва
қўлланиш соҳаларига ҳам сезиларли даражада таъсир кўрсатмоқда.
Тадқиқотчи С.В.Чучаев ўзининг илмий тадқиқот [4] ишида тўқимачилик
маҳсулотларини сифатини баҳолашда унинг хавфсизлик кўрсаткичларини
ҳисобга олган ҳолда амалга оширилишини таъкидлаган. Навбатдаги ишда
Санкт-Петербург давлат саноат технологиялари ва дизайн университети
олимлари томонидан олиб борилган [5] икки қатламли матолардан
пальто ва костюм буюмларини тайёрлаш технологиясини ўрганишга
бағишланган. Пальтобоп махсулотлар учун мўлжалланган тўқима
матоларининг шакл беришдан кейинги жараёнда киришувчанлик
кўрсаткичларига таъсир этиши [6] ишда тадқиқ этилган.
Тадқиқот ишлари ва келтирилган маълумотларда асосан тўқима
матолари устида илмий изланишлар олиб борилгани маълум бўлди.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
8
Пальто гуруҳи маҳсулотлари учун трикотаж тўқималарини қўллаш, янги
тузилишларини ишлаб чиқиш, уларни сифат кўрсаткичларини яҳшилаш
масалалари ижобий ечим топмаган ва илмий асосланмаган. Shu maqsadda
yangi тузилишдаги паьлтобоп trikotaj to’qimalarini ishlab chiqarish
технологияси такомиллаштирилди.
Тажрибавий изланишлар.
Трикотаж тўқимасини олишнинг янги
ресурстежамкор
технологиясини
ишлаб
чиқиш
[7-10],
сифат
кўрсаткичларини яхшилаш, маҳсулотлардан мақсадли фойдаланиш,
ассортимент турини кенгайтириш ва трикотаж тўқув машиналарининг
технологик имкониятларини кенгайтириш мақсадида пальтобоп
трикотаж тўқималарининг янги тузилишлари ишлаб чиқарилди.
Унга кўра, юқорида келтириб ўтилган долзарб муоммоларни ҳал
қилиш мақсадида янги тузилишли пальтобоп ластик трикотаж
тўқималарининг олиш технологияси ишлаб чиқилди. Трикотаж
тўқималарининг 4 та варианти Германия давлатининг STOLL фирмасида
ишлаб чиқарилган CMS 502 Hp Plus Multi Gauge русумли 7 класс ясси икки
игнадонли трикотаж-тўқув машиналарида тўқиб олинди [11-14].
Намуналар чизиқли зичлиги 56tex х 3 полиакрилонитриль ипларидан
фойдаланиб ишлаб чиқарилди. Пальтобоп трикотаж тўқималари бир-
биридан тўқима тузилишини ўзгариши билан фарқ қилади. Пальтобоп
трикотаж тўқималарининг графикли ёзуви 1-расмда келтирилган.
Натижалар тахлили.
Пальтобоп ластик трикотаж тўқималари ясси
икки игнадонли трикотаж машинасида қуйидаги кетма-кетликда тўқиб
олинди. Трикотаж машинасида намуналарни ишлаб чиқаришда, олд
игнадон тўқув игналари тоқ, орқа игнадон тўқув игналари эса жуфт
рақамлар [15-18]. билан белгилаб олинди.
Янги тузилишли пальтобоп ластик трикотаж тўқималарининг I
вариантида олд игнадоннинг барча тўқув игналари ҳамда орқа
игнадоннинг барча тўқув игналари ҳалқа ҳосил қилиш жараёнига
кўтарилиб тўқиманинг I қаторини ҳосил қилиш учун биринчи ип берувчи
мослама ёрдамида полиакрилонитриль ипидан икки қаватли бош тўқима
бўлган ластик ҳалқа қаторини шакллантиради. Натижада, олд ва орқа
игнадоннинг ҳалқа ҳосил қилиш жараёнида иштирок этган барча тўқув
игналарида
полиакрилонитриль
ипидан
ластик
тўқимаси
шакллантирилди (1-расм, а). Ластик трикотаж тўқималари эластиклик ва
чўзилиши каби ҳусусиятларга эга. Ластик трикотаж тўқималарида олд ва
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
9
орқа ҳалқа устунчалари ўзаро бир-бири билан боғланганлиги ва
раппортининг ўзгариши унинг чўзилувчанлигига таъсир этади.
Янги тузилишли пальтобоп ластик трикотаж тўқимасининг II
вариантида намуна раппорти 3 қатордан тузилган. Намунанинг I қаторини
тўқиб олишда биринчи ип берувчи мосламага жойлаштирилган
полиакрилонитрил ипидан намуна раппортига мос равишда олд ва орқа
игнадоннинг танланган игналарида кетма-кет ҳалқа ҳосил қилади. Бунда,
олд игнадоннинг 5 ва 11 тўқув игналарида олд ҳалқалар, орқа
игнадоннинг 2, 8 ва 14 тўқув игналарида орқа ҳалқалар шаклланади ва
улар ўзаро бир-бир билан протяжкалар орқали боғланади. Бу жараёнда
олд ва орқа игнадоннинг танланмаган тўқув игналари ҳалқа ҳосил қилиш
жараёнида иштирок этмайди. Натижада трикотаж машинасининг олд ва
орқа игнадонларида иккита игна оралатиб, намунанинг биринчи қаторида
икки қаватли биринчи ластик қатори шакллантирилади (1-расм,б, I-
қатори). Трикотаж тўқимасининг II қаторини тўқиб олишда жараённинг
ўзига хос томони тўқув игналарига ип узатишда битта игна орқага
силжитиб жойлаштирилиши билан аҳамиятлидир. Яъни, олд игнадоннинг
15, 9, 3 тўқув игналарида олд ҳалқалар, орқа игнадоннинг 12, 6 тўқув
игналарида орқа ҳалқалар ўзаро бир-бир билан протяжкалар орқали
боғлаб шаклланади. Намунанинг III қаторини тўқиб олишда раппортга мос
равишда биринчи қаторга нисбатан тўқув игналарига ип узатишда иккита
игна орқага силжитиб жойлаштирилиши билан ажралиб туради. Бунда,
олд игнадоннинг 1, 7, 13 тўқув игналарида олд ҳалқалар, орқа
игнадоннинг 4, 10 тўқув игналарида орқа ҳалқалар ўзаро бир-бир билан
протяжкалар орқали боғлаб ҳосил қилинади. (1-расм,б, III-қатори).
Пальтобоп трикотаж намунаси III вариантининг раппорти 5 қатордан
ташкил топиб, трикотаж тўқимасини ишлаб чиқаришда эни бўйича
умумий 22 та тўқув игнаси иштирок этади. Намунанинг I қаторини тўқиб
олишда трикотаж машина кареткаси чапдан ўнг томонга ҳаракатланиб,
биринчи ип берувчи мослама ёрдамида полиакрилонитрил ипидан тўқима
раппортига мос равишда олд ва орқа игнадоннинг танланган игналарида
ҳалқа ҳосил қилади.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
10
a
б
с
д
1-расм. Янги тузилишли пальтобоп ластик трикотаж тўқималарининг
графикли ёзуви.
Намунани IV қаторини тўқиб олишда биринчи қаторга нисбатан тўқув
игналарига ип узатиш учта игна орқага силжитиб жойлаштирилади ва олд
игнадоннинг 3, 13 тўқув игналарида олд ҳалқалар, орқа игнадоннинг 8, 18
тўқув игналарида орқа ҳалқалар ўзаро бир-бир билан протяжкалар орқали
боғлаб ҳосил қилинади. Бунда олд игнадоннинг 1, 5-11, 15-21 тўқув
игналари ва орқа игнадоннинг 2-6, 10-16, 20, 22 тўқув игналари ҳалқа
ҳосил қилиш жараёнида иштирок этмайди. Натижада трикотаж
машинасининг игнадонларида тўртта игна оралатиб, ип узатишда эса учта
игна орқага силжитиб биринчи, иккинчи ва учинчи қаторларни тўқишда
иштирок этмаган тўқув игналарида намунанинг тўртинчи қатори ишлаб
чиқарилди (1-расм,с, IV-қатори). Намунани V қатори қуйидагича кетма-
кетликда тўқиб олинди. Дастлабки қаторга нисбатан тўқув игналарига ип
узатиш тўртта игна орқага силжитиб жойлаштирилади ва унда олд
игнадоннинг 1, 11, 21 тўқув игналарида олд ҳалқалар, орқа игнадоннинг 6,
16 тўқув игналарида орқа ҳалқалар ўзаро бир-бир билан протяжкалар
орқали боғлаб ҳосил қилинади.
Ҳом ашё сифатида полиакрилонитрил ипидан фойдаланиш, ҳамда
трикотаж машинасининг тўқув игналарини ластик усулида жойлаштириш
ҳисобига
трикотаж
тўқимаси
тузилиши
билан
бир-биридан
фарқланадиган
янги
тузилишли
пальтобоп
ластик
трикотаж
тўқималарини олиш технологияси такомиллаштирилди.
Хулоса.
Трикотаж
тўқимасини
олишнинг
ресурстежамкор
технологиясини ишлаб чиқиш, сифат кўрсаткичларини тадқиқ этиш,
маҳсулотлардан
мақсадли
фойдаланиш,
ассортимент
турини
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
11
кенгайтириш, маҳаллий хомашёларни қўллаш, маҳсулот таннархини
камайтириш, янги тузилишга эга бўлган трикотаж тўқималарини олиш
технологиясини такомиллаштириш, трикотаж тўқув машиналарининг
технологик имкониятларини кенгайтириш ҳисобига янги тузилишли
пальтобоп ластик трикотаж тўқималарини олиш технологияси
такомиллаштирилди ва ишлаб чиқарилган тўқима намуналари эркаклар,
аёллар ва болалар ассортиментдаги устки трикотаж маҳсулотларига
тавсия этилди.
References:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 28.01.2022 yildagi PF-60-son
“2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida” gi Farmoni.
2. Gushina K.G.Eksplutasionnie svoystva materialov dlya odejdi i metodi osenki
ix kachestva. M. legkaya i pishevaya promishlennostь 1984g.
3. Obzor modi v trikotaje 2004g./ Legprombiznes — 2003 №9 strb.
4. Chuchaev C.B. Razrabotka nomenklaturi pokazateley kachestva tekstilьnix
materialov v sootvetstvii s osnovnimi napravleniyami v oblasti zakonodatelьstva
o texnicheskom regulirovanii : Dissertasiya kandidata texnicheskix nauk. - M.;
2004g.
5. Xorxorina K.B., Xromeeva I.A. Texnologicheskie osobennosti izgotovleniya
shveynix izdeliy palьtovo-kostyumnogo assortimenta iz dvuxsloynix materialov.
Vestnik molodix uchenix sankt-peterburgskogo gosudarstvennogo universiteta
texnologii i dizayna. ISSN: 2312-2048 ISSN: 2414-5653. 2018. 78-88 bet.
6. Mezyuxo Ye.A., Azanova A.A., Abutalipova L.N. Issledovanie usadki palьtovix
tkaney v prosesse perevodnoy sublimasionnoy pechati. Novie texnologii i
materiali legkoy promishlennosti. XV Mejdunarodnoy nauchno-prakticheskoy
konferensii s elementami nauchnoy shkoli dlya studentov i molodix uchenix. V
2-x chastyax. 2019. S. 40-42.
7. Musaev N. M., Musaeva M. M., Mukimov M. M. Issledovanie fiziko-
mexanicheskix svoystv novogo risunchatogo xlopko-shelkovogo trikotaja
//Universum: texnicheskie nauki. – 2022. – №. 9-2 (102). – S. 47-50.
8. Musaev N. M., Mukimov M. M. Analiz struktur i sposobov virabotki xlopko-
shelkovogo trikotaja //Problemi tekstilnoy otrasli i puti ix resheniya. – 2021. – S.
154-157.
9. Musayev M.N., Gulyaeva G.X., Mukimov M.M. Yangi assortimentdagi
paxta-ipakli trikotaj to‘qimalari. // “Internauka”. Nauchniy jurnal. №15 (1/44),
Aprel, 2020, Chast-2. -S. 93-94.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
12
10. Musaev N. M., Gulyaeva G. X., Mukimov M. M. Issledovanie svoystv novix
struktur trikotaja //Izvestiya visshix uchebnix zavedeniy. Texnologiya legkoy
promishlennosti. – 2020. – T. 47. – №. 1. – S. 55-58.
11. Sagdiev M.M. i dr. Issledovaniya texnologicheskix parametrov proizvodnix
interlochnix perepleteniy //Universum: texnicheskie nauki. – 2024. – T. 5. – №.
12 (129). – S. 23-28.
12. Sagdiev M. M. i dr. Texnologiya poluchyeniya proizvodnix interlochnix
peryepleteniy //Universum: texnicheskie nauki. – 2024. – T. 5. – №. 12 (129). –
S. 36-40.
13. Sagdiev M. M. i dr. Issledovaniya fiziko-mexanicheskix svoystv proizvodnix
interlochnix perepleteniy //Universum: texnicheskie nauki. – 2024. – T. 5. – №.
12 (129). – S. 29-35.
14. Musaev N. M., Gulyaeva G. X., Mukimov M. M. Issledovanie svoystv novix
struktur trikotaja //Izvestiya visshix uchebnix zavedeniy. Texnologiya legkoy
promishlennosti. – 2020. – T. 47. – №. 1. – S. 55-58.
15. Yegizaryan G.A. Nauchno-texnicheskiy progress i effektivnost proizvodstva.
Moskva. Ekonomika. 1982 g. -S.125-129.
16. Detler Miles. Odejda kotoraya ne paxnet. Leg. Prom. Biznes. 2002 №8. -S.15-
19.
17. Komatzu Seiren. Seidenpuder fur mehr comfort. Berleidung Wear. 2002.54.
№7, -S.31.
18. Musaev N. et al. Research of pattern cotton-silk knitting fabrics //AIP
Conference Proceedings. – AIP Publishing, 2024. – T. 3045. – №. 1, 030079.
