DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
47
DAVLAT AKTIVLARINI XUSUSIYLASHTIRISHNING IQTISODIY
MOHIYATI
D.Jabborov
Jizzax politexnika instituti
Iqtisodiyot va menejment kafedrasi o‘qituvchisi
S.Maxkamova
Kibersport fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16081941
Annotatsiya.
Maqolada davlat aktivlarini xususiylashtirishning iqtisodiy
mohiyati, uning asosiy shakllari va samaradorlik ko‘rsatkichlari tahlil qilingan.
Xususan, O‘zbekistonda olib borilgan xususiylashtirish islohotlari, mavjud
muammolar va taklif etilayotgan yechimlar ko‘rib chiqilgan. Bozor iqtisodiyotini
shakllantirishda xususiylashtirishning tutgan o‘rni alohida yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
xususiylashtirish, davlat aktivlari, mulk shakli, iqtisodiy
samaradorlik, investitsiya, raqobat, bozor iqtisodiyoti.
Annotation.
This article explores the economic essence of privatization of
state assets, its main forms, and effectiveness indicators. In particular, it
examines the privatization reforms implemented in Uzbekistan, identifies
existing issues, and suggests solutions. The importance of privatization in
establishing a market economy is specially highlighted.
Key words:
privatization, state assets, ownership structure, economic
efficiency, investment, competition, market economy.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida davlat mulkini isloh qilish va
xususiylashtirish muhim iqtisodiy islohotlar sirasiga kiradi. Davlat aktivlarini
xususiylashtirish – bu davlat tasarrufidagi korxona, bino-inshootlar, yer, mulkiy
huquqlar, aksiyalar va boshqa aktivlarni xususiy sektor egaligiga berish
jarayonidir. Mazkur jarayon iqtisodiyotni liberallashtirish, bozor mexanizmlarini
keng joriy etish, raqobatbardosh muhit yaratish, davlat byudjetiga tushumlarni
oshirish kabi ko‘plab ijobiy ta’sirlar bilan tavsiflanadi.
Xususiylashtirish nazariyasi asosan klassik iqtisodiy maktablar va
institutsional nazariyalarda keng o‘rganilgan. Klassik nazariyaga ko‘ra, xususiy
mulk samaradorlikni oshiradi, resurslardan foydalanishda tejamlilikni
ta’minlaydi va bozorni yanada erkinlashtiradi. Institutsional yondashuv esa
xususiylashtirishni mulkiy huquqlarni mustahkamlash, xo‘jalik yurituvchi
subyektlarning javobgarligini kuchaytirish bilan izohlaydi.
Xususiylashtirish quyidagi asosiy shakllarda amalga oshiriladi:
Auksion orqali sotish
– eng oshirilgan narxga erishish yo‘li bilan;
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
48
Korporativlashtirish va aksiyalarni sotish
– korxonani AJga aylantirib,
uning aksiyalarini ommaga taqdim etish;
Leasing asosida berish
– mulkning egalik huquqini emas, lekin
foydalanish huquqini xususiy sektorga topshirish;
Investitsion majburiyatlar evaziga xususiylashtirish
– investor
muayyan investitsiya majburiyatlarini bajargan holda mulkka egalik qiladi.
Davlat aktivlarini xususiylashtirish quyidagi iqtisodiy natijalarga olib
keladi:
Moliyaviy barqarorlik
: byudjet taqchilligini qisqartirish va davlat
xarajatlarini kamaytirish imkoniyati.
Ishlab chiqarish samaradorligi
: menejment sifatining yaxshilanishi va
texnologik modernizatsiya.
Raqobat muhitining kengayishi
: xususiy sektor faolligi ortadi, bu esa
narxlarning pasayishi va xizmat sifati yaxshilanishiga olib keladi.
Investitsiyalarni jalb qilish
: xorijiy va mahalliy investorlar uchun
jozibadorlik ortadi.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, 1990-yillarning
boshlarida xususiylashtirish dasturlarini amalga oshirdi. Avvalambor, kichik va
o‘rta korxonalar xususiylashtirildi, so‘ngra yirik sanoat tarmoqlaridagi davlat
ulushlari pasaytirildi. So‘nggi yillarda, ayniqsa “2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan
Yangi
O‘zbekiston
taraqqiyot
strategiyasi”
doirasida
xususiylashtirish jarayonlari yanada jadallashdi. 2023-yil holatiga ko‘ra, 1 000
dan ortiq davlat aktivlari xususiy sektorga o‘tkazilgan.
Jarayonda bir qator muammolar ham kuzatiladi:
Mulkning past bahoda sotilishi;
Noaniq investitsion shartnomalar;
Ish o‘rinlarining qisqarishi va ijtimoiy muammolar.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagilar muhim:
Ochiqlik va shaffoflikni ta’minlash;
Xalqaro baholash standartlarini joriy etish;
Xususiylashtirishdan
tushgan
mablag‘larni
ijtimoiy
ehtiyojlarga
yo‘naltirish.
Xulosa.
Davlat aktivlarini xususiylashtirish – bu iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantiruvchi,
bozor
mexanizmlarini
kuchaytiruvchi
va
davlat
boshqaruvidagi samarasizliklarni bartaraf etuvchi vositadir. Ammo bu jarayon
chuqur islohot, tizimli yondashuv va ijtimoiy muvozanatni ta’minlovchi
choralarni talab etadi. Shunday ekan, O‘zbekistonda xususiylashtirish
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
49
strategiyasi ehtiyotkorlik bilan, aholining manfaatlarini e’tiborga olgan holda
amalga oshirilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yхati:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi "2022–2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida"gi PF–
60-son Farmoni. – www.lex.uz
2.Axmedova M.U., Yuldoshev E.U. Bozor iqtisodiyoti asoslari. – T.: Iqtisodiyot,
2021. – 328 b.
3.G‘ulomov S.S., Abduraxmanov Q.X., Mamatqulov R.X. Makroiqtisodiyot. – T.:
"Iqtisodiyot", 2020. – 400 b.
4.O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi rasmiy
axborotlari – www.mf.uz va www.uzsama.uz saytlari.
5.Williamson, O. The Economic Institutions of Capitalism. – New York: Free
Press, 1985.
