DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
10
МЕВА-САБЗАВОТ КОРХОНАЛАРИ ФАОЛИЯТИНИ БОШҚАРИШ
СТРАТЕГИЯСИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Миножидинов Абдилвосид
докторант, ФарДУ,
https://doi.org/10.5281/zenodo.14349947
Аннотация
Мева-сабзавот корхоналари мамлакатнинг агросаноат комплексида
муҳим аҳамиятга эга. Уларнинг самарали фаолияти нафақат ички бозорни
сифатли озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш, балки экспорт
ҳажмини ошириш ва валюта тушумларини кўпайтириш учун ҳам
муҳимдир. Мазкур мақола мева-сабзавот корхоналари фаолиятини
бошқариш стратегиясини такомиллаштириш масалаларига бағишланган.
Унда замонавий бозор шароитида ишлаб чиқариш жараёнини
оптималлаштириш, инновацион технологияларни жорий этиш, кластер
усулини ривожлантириш ва халқаро кооперацияни йўлга қўйиш бўйича
тавсиялар келтирилган.
Калит сўзлар:
мева-сабзавот маҳсулотлари, экспорт, бозор,
инновацион
технологиялар,
агросаноат
комплекс,
бошыарув,
самарадорлик, рақобатбардошлик, маркетинг
Мева-сабзавот маҳсулотлари ишлаб чиқариш ва уларни қайта ишлаш
ҳозирги кунда жаҳон ва маҳаллий иқтисодиётнинг энг муҳим
тармоқларидан бири ҳисобланади. Бу соҳадаги корхоналар нафақат
аҳолини сифатли ва арзон озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминлаш,
балки мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигини мустаҳкамлашда ҳам
катта аҳамият касб этади. Шунингдек, мева-сабзавот маҳсулотлари ишлаб
чиқариш ҳажмини ошириш ва уларни жаҳон бозорига етказиб бериш
мамлакатнинг ташқи иқтисодий фаолиятида стратегик йўналишлардан
биридир.
Айниқса, ресурсларни тежаш, маҳсулот сифатини ошириш, экологик
тоза технологияларни қўллаш ва инновацион ёндашувларни жорий этиш
каби долзарб масалалар бу соҳада катта аҳамиятга эга бўлиб қолмоқда.
Ҳозирги глобаллашув шароитида мева-сабзавот маҳсулотлари жаҳон
бозорида рақобатбардош бўлиши учун уларнинг сифатини халқаро
стандартларга мувофиқ равишда такомиллаштириш ва ишлаб чиқариш
жараёнларини самарали бошқариш зарур.
Жаҳон тажрибасига мурожаат қилсак, БМТ Озиқ-овқат ва қишлоқ
хўжалиги ташкилоти (FAO) маълумотларига кўра, 2023 йилда жаҳон
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
11
бўйича мева ва сабзавот ишлаб чиқариш ҳажми 10 миллиард тоннага етиб,
уларнинг 22% экспорт қилинган. Бу рақамлар шуни кўрсатадики, ишлаб
чиқариш жараёнининг самарадорлиги, қайта ишлаш технологиялари ва
маркетинг стратегиялари жаҳон бозоридаги рақобатда ҳал қилувчи
аҳамият касб этади.
Ўзбекистонда ҳам мева-сабзавот маҳсулотлари ишлаб чиқариш
иқтисодиётнинг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. 2023 йилда
мамлакатимизда ушбу маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳажми 19,8 миллион
тоннани ташкил этган бўлиб, уларнинг 20% экспорт қилинган. Мамлакат
маҳсулотлари асосан Россия, Хитой ва Европа Иттифоқи бозорларига
етказиб берилмоқда. Ушбу кўрсаткичлар Ўзбекистоннинг мева-сабзавот
тармоғини ривожлантириш салоҳияти юқори эканлигини кўрсатади.
Бироқ, ишлаб чиқариш жараёнларининг самарадорлигини ошириш, қайта
ишлашнинг замонавий усулларини жорий этиш ва халқаро талабларга мос
маҳсулот ишлаб чиқариш бу соҳанинг келажакдаги асосий вазифаларидан
бири сифатида намоён бўлмоқда (жадвал-1).
Жадвал-1
Мева-сабзавот корхоналари фаолияти
Кўрсаткичлар
Жаҳон кўрсаткичлари
(2023)
Ўзбекистон
кўрсаткичлари (2023)
Мева-сабзавот
ишлаб чиқариш
ҳажми
10 миллиард тонна
19,8 миллион тонна
Экспорт қилинган
маҳсулот ҳажми
22%
20%
Асосий экспорт
йўналишлари
Жаҳон бозори (турли
мамлакатлар)
Россия, Хитой, Европа
Иттифоқи
Долзарб вазифалар
Ресурсларни тежаш,
сифатни ошириш, жаҳон
бозорида иштирок
Маҳсулот сифати ва
ҳажмини ошириш,
экспортни кенгайтириш
Жадвалдан кўриниб турибдики, Ўзбекистон жаҳон тажрибасига
асосланган
ҳолда
мева-сабзавот
корхоналари
фаолиятини
такомиллаштириш ва бозорда рақобатбардош бўлиш учун кўпроқ
ишларни
амалга
ошириши
лозим.
Хусусан,
ресурс тежамкор
технологияларни жорий этиш ва экспорт ҳажмини ошириш муҳим
аҳамият касб этади.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
12
Шунинг учун, ушбу мақолада мева-сабзавот корхоналарида ишлаб
чиқариш жараёнларини самарали бошқариш, замонавий технологияларни
жорий қилиш, кластерлар ташкил этиш ва жаҳон бозорида рақобатбардош
маҳсулотлар етказиб бериш масалалари муҳокама қилинади.
Таҳлил
Мева-сабзавот корхоналари фаолиятидаги ушбу муаммоларни таҳлил
қилиш натижасида уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва оқибатларини
чуқурроқ тушуниш мумкин. Буларга қуйидагиларни айтиб ўтишимиз
мумкин ишлаб чиқариш жараёнини рақамлаштиришнинг етарли
эмаслиги, қайта ишлаш жараёнларида замонавий технологияларнинг
қўлланилмаслиги, маркетинг стратегияларининг самарасизлиги ва ушбу
натижадан юқори самарали ёндашувга олиб келиш оқибатида мева-
сабзавот корхоналарининг рақобатбардошлигини ошириш, маҳсулот
сифатини яхшилаш ва бозордаги улушини кенгайтиришга хизмат қилади.
Ишлаб чиқариш жараёнини рақамлаштиришнинг етарли эмаслиги
асосий сабаблари рақамли технологияларни жорий қилиш учун етарли
молиявий
ресурсларнинг
мавжуд
эмаслиги,
корхоналарда
рақамлаштириш жараёнининг афзалликлари бўйича билим ва малака
етишмовчилиги, замонавий рақамли инфратузилманинг мавжуд эмаслиги
ёки етарли даражада ривожланмаганлиги.
Қайта
ишлаш
жараёнларида
замонавий
технологияларнинг
қўлланилмаслиги сабаблари замонавий технологияларни харид қилиш
учун
етарли
сармоя
йўқлиги,
қайта
ишлаш
жараёнларида
технологиялардан
фойдаланиш
бўйича
кадрларнинг
малака
даражасининг пастлиги, корхоналарнинг технологик модернизацияга
бўлган талабни етарли даражада тушунмаслиги.
Маркетинг стратегияларининг самарасизлиги сабаблари маркетинг
соҳасида профессионал кадрларнинг етишмаслиги, маҳсулотни бозорга
чиқаришда илмий тадқиқотларга асосланган ёндашувнинг мавжуд
эмаслиги,
замонавий
маркетинг
воситалари, айниқса
рақамли
платформалардан фойдаланмаслик (жадвал-2).
жадвал-2
Мева-сабзавот корхоналаридаги муаммоларини оқибатлари ва
ечимлари
Т/р
Муаммо
Оқибатлар
Ечимлар
1
Ишлаб чиқариш
жараёнини
- Маҳсулот сифатини
назорат қилиш
- Рақамлаштиришга
қаратилган давлат
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
13
Т/р
Муаммо
Оқибатлар
Ечимлар
рақамлаштиришнинг
етарли эмаслиги
жараёнини
автоматлаштиришнинг
имконсизлиги.
- Ишлаб чиқариш
самарадорлигининг
пастлиги.
- Рақобатбардошликнинг
камайиши.
дастурларини қўллаб-
қувватлаш.
- Корхоналар учун
махсус таълим
дастурлари.
- Рақамли маълумот
таҳлил тизимини
жорий этиш.
2
Қайта ишлаш
жараёнларида
замонавий
технологияларнинг
қўлланилмаслиги
- Қайта ишланган
маҳсулот ҳажмининг
камайиши.
- Халқаро стандартларга
жавоб берадиган
маҳсулот ишлаб
чиқаришнинг
имконсизлиги.
- Бозордаги рақобат
позициясини йўқотиш.
- Технологик
инноватсия
дастурларини
ривожлантириш.
- Хорижий
инвестицияларни
жалб қилиш.
- Қайта ишлаш
жараёнларини
автоматлаштиришни
кенгайтириш.
3
Маркетинг
стратегияларининг
самарасизлиги
- Маҳсулотнинг бозор
талабини қондира
олмаслиги.
- Бренд имиджининг
пастлиги. - Экспорт
ҳажмининг камайиши.
- Профессионал
маркетинг
агентликлари билан
ҳамкорлик қилиш.
- Рақамли маркетинг
платформаларида
маҳсулотларни
илгари суриш.
- Ҳудудий ва халқаро
кўргазмаларда
иштирок.
Ушбу жадвал мева-сабзавот корхоналари фаолиятидаги асосий
муаммолар ва уларни ҳал қилиш бўйича аниқ чора-тадбирларни таҳлил
қилишда қўлланилиши мумкин.
Хулоса
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
14
Мева-сабзавот корхоналари қишлоқ хўжалиги секторидаги стратегик
тармоқлардан бири бўлиб, улар мамлакатнинг озиқ-овқат хавфсизлигини
таъминлашда, аҳолини сифатли маҳсулотлар билан таъминлашда, экспорт
ҳажмини ошириш ва валюта тушумларини кўпайтиришда муҳим ўрин
тутади. Бугунги куннинг асосий талаби мева-сабзавот корхоналарида
ишлаб
чиқариш
жараёнларини
рақамлаштириш,
технологик
модернизация қилиш ва самарали маркетинг стратегияларини қўллаш
орқали уларнинг самарадорлигини оширишдан иборат.
Аммо ушбу соҳада кўплаб муаммолар мавжуд: рақамлаштиришнинг
етарли даражада эмаслиги, замонавий технологияларни қўллашнинг
пастлиги
ва
маркетинг
стратегияларининг
самарасизлиги.
Бу
муаммоларни ҳал этиш учун молиявий ресурслар етишмовчилиги,
кадрларнинг малакасизлиги ва инфратузилманинг ривожланмаганлиги
каби омилларни бартараф этиш зарур.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Салимов Б.Т., Юсупов М.С., Юсупов А.С. Жаҳон аграр ва озиқ-овқат
бозорларига
интеграциялашув
шароитида
мева-сабзавот
маҳсулотларининг рақобатбардошлигини ошириш. Монография .- Т.:
Iqtisodiyot,2014. – 14 б.
2.
Зиядуллаев У. С., Симонова Ю. С. Стратегическое развитие экономики
республики Узбекистан //Мир перемен. – 2018. – №. 4. – С. 185-189.
3.
Ўзбекистон
Республикаси
Давлат
статистика
Қўмитаси
маълумотлари.
4.
Тешабаева, О. Н., & Ташматова, Н. Х. (2023). Ўзбекистон
республикасида аграр секторда тадбиркорлик ривожланишининг ўзига
ҳос жиҳатлари. Academic research in educational sciences, 4(1), 22-30.
5.
Teshabaeva, O. N. (2023). Analysis of industrial policy and investment
processes in the production and enterprises of innovative products in the
economy of Uzbekistan. Modern Scientific Research International Scientific
Journal, 1(3), 48-58.
