DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
45
ULUG`BEK MADRASASINING TA`LIM VA TAHSIL TARIXI
Sharipova Nargiza
Djabbarova Farangiz
Sirocheva Gulshoda
ansambl Registon gid ekskursovodlari
https://doi.org/10.5281/zenodo.13827227
Annotatsiya.
Ushbu Maqolada Temuriylarning Mashhur Vakili Hukm-
Dor, Matematik, Astronom Olim Mirzo Ulug‘Bekning Ilmiy Faoliyati,
Madrasalari, Rasadxonasi, Faoliyat Ko‘Rsatgan Olimlar Ilmiy Merosini Ijtimoiy-
Falsafiy Tahlil Etish, Markaziy Osiyo Xalqlarining Xv–Xvi Asrlardagi Ijtimoiy-
Siyosiy, Madaniy Va Falsafiy Tafakkur Rivoji- Ning O‘Ziga Xos Jihatlari,
Evolyusiyasi, Tarixiy-Falsafiy Negizlari Haqida Fikr Yuritiladi.
Kalit So‘Zlar:
Madrasayi Oliya, Rasadxona, Madrasa, Allomalar, Mirzo
Ulug‘Bek, Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy, Ali Qushchi
Ma’naviy Merosini, Shuningdek, Diniy-Irfoniy, Tasavvufiy Ta’limotlari Tadqiqiga Alohida
E’ti- Bor Qaratilmoqda. “Biz Ajdodlarimizning Donishmandlik An’analariga Amal Qilib,
Ularning G‘Oyalarini Teran Anglagan Holda, Qat’iy Islohotlarni Amalga Oshirmoqdamiz,
Adabiyotlar Sharhi
Xiii Asrga Yeelib, Mo‘G‘Ul Istilosi Tufayli Markaziy Osiyoda Ilm-Fan Va
Madaniyat Tushkunlikka Yuz Tutdi, Ammo Bir Yarim Asrdan So‘Ng Amir Temur
Ushbu Jarayonlarga Chek Ko‘Ydi. Ma’lumki, Amir Temur Markazlashgan
Davlatga Asos Solganidan So‘Ng, Movarounnahrda Ilm-Fan Madaniyat,
Bunyodkorlik Mislsiz Darajada Rivojlandi. Amir Temur Harbiy Yurishlari Tufayli
Boshqa Mamlakat- Lardan Turli Xil Kasbdagi Kishilarni, Jumladan, Olim-U
Fuzalolar, Quruvchilar, Hunarmand, Usta, Xattot, Tabiblarni Samarqandga Olib
Keldi. O‘Z Navbatida, Amir Temur Ilm-Fanga Juda Qiziqar Edi Va Olimlar Ijod
Qilishi Uchun Sharoit Yaratish Maqsadida Mamlakatning Turli Xududlarida
Madrasalar Bunyod Etgan. Uning Bu Ishlarini Avlodlari Shohrux Mirzo, Mirzo
Ulug‘Bek, Sulton Husayn Boyqarolar Davom Ettirdi.
Tadqiqot Metodologiyasi Va Empirik Tahlil
Temuriylar Davrining Mashhur Vakili Mirzo Ulug‘Bek Hukmdor Bo‘Lishiga
Qaramasdan, Ilm-Fan Va San’atga Mehr Qo‘Ygan Edi. Jumladan, Hukmdor
Bo‘Lish Barobarida Astronom, Matematik, Tarixchi, Faylasuf, Musiqachi, Shoir
Kabi Buyuk Iqtidor Sohibi Edi. Mirzo Ulug‘Bek 1394-Yilda Sultoniya (Hozirgi
Eron Hududi) Shahrida, Amir Temurning Besh Yillik Harbiy Yurishlari Davrida
Tug‘Ildi. Mirzo Ulug‘Bek Shohrux Mirzoning O‘G‘Li Bo‘Lib, Dastlab Muhammad
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
46
Tarag‘Ay Ismi Berilgan Va Keyinchalik Ulug‘Bek Deb Atalgan. Amir Temur
Vafotidan So‘Ng O‘Zaro Kurashlarda Temurning Kenja O‘G‘Li Shohrux Mirzo
Hokimiyatni Qo‘Lga Olib, Xuroson, Iroqi Ajam,Eron, Movarounnahr Va
Turkistonning Hukmdori Bo‘Ladi. Shohrux Davrida Asosiy Poytaxt Hirot Edi,
Samarqand Ikkinchi Darajali Poytaxt Bo‘Lib, O‘G‘Li Mirzo Ulug‘Bek Boshqarardi.
Ammo Bu Davrda Faqat Samarqandda Ilm-Fan Rivojlangan, Degan Fikrdan
Kelishimiz Noto‘G‘Ri Bo‘Ladi. Chunki Ushbu Davrda Hirot Ham Ilm-Fan,
Madaniyat Rivojlangan Shaharga Aylangan. Mirzo Ulug‘Bekning Otasi Shohrux
Hirotda O‘Z Atrofiga Ruhoniylarni To‘Plab Olgan Bir Paytda, O‘G‘Li Mirzo
Ulug‘Bekning Davlat Boshqaruvi, Hokimiyatga Qaraganda Ko‘Proq Ilm-Fanga
Ishtiyoqi Kuchli Edi. Mirzo Ulug‘Bekning Boshlang‘Ich Ta’limi Va Ustozlari
Haqida Aniq Ma’lumotlar Saqlanmagan. Ulug‘Bek Dastlab Buvisi Saroymulk
Xonim Qo‘Lida, Keyinchalik Otaliq Amir Shoh Malik Qo‘Lida Tarbiyalangan.
Taniqli Matematik Va Tarixchi Olim A.Ahmedov Fikriga Ko‘Ra, Amir Temurning
Saroyidagi Eng Yirik Olimlardan Biri Mavlono Ahmad Ulug‘Bekka Dastlabki
Astronomiyaga Oid Bilimlarni Bergan Bo‘Lishi Mumkin [4. B. 28]. Ammo Mirzo
Ulug‘Bekning O‘Zining “Zij” Asarida Qozizoda Rumiyni “Ustozim” Deb Ataydi.
Ulug‘Bek Yoshligidanoq Mavlono Ahmad Va Qozizoda Rumiy Kabi Astronom Va
Matematiklar Ta’sirida O‘Z Davrining Yirik Olimlaridan Biriga Aylandi. Mirzo
Ulug‘Bekning Nafaqat Samarqandda, Balki Butun Movarounnahrda Ilm-Fanning
Rivojlanishi Uchun Ulkan Tashabbusi Va Sa’yi-Harakatlari Tufayli 1417-Yil
Buxoroda, 1420-Yilda Samarqandda, 1433-Yilda G‘Ijduvonda Madrasalar
Bunyod Etildi [5. B. 24]. Buxoro Madrasasi (Me’mori Ismoil Ibn Tohir Ibn
Mahmud Isfahoniydir) Qurilishi Tarixi Va Uslubi Bo‘Yicha Olimlardan G.A.
Pugachenkova, A. Jumanazar, B. Valixo‘Jaevlar Tadqiqotlar Olib Borgan [6].
Mirzo Ulug‘Bek Ilm-Fan Va Ta’lim, Madrasalarga Alohida E’tibor Qaratganligini
Buxoro Madrasasi Peshtoqiga “Bilim Olish Har Bir Muslim Va Muslima Uchun
Farzdir” Hadisini Va Darvoza Halqasiga “Kitobiy Bilimga Intiluvchilar Uchun
Alloh Marhamatining Eshigi Hamisha Ochiqdir” Jumlalarining Keltirganligi
Alohida E’tirofga Sazavordir. Bilim Va Ilm Egallashga Targ‘Ib Etuvchi Ushbu
Hadislar, Akademik V.V.Bartol’d Ta’kidlashiga Ko‘Ra, Turkistondagi Ahmad
Yassaviy Maqbarasida Ham Mavjud .
Mirzo Ulug‘Bek Oliy Maktabida O‘Z Zamonasining Ilg‘Or Olimlarini Madrasaga
Jalb Qilgan, Jumladan, Mavlono Muhammad Havofiy, Salohiddin Muso Qozizoda Rumiy,
G‘Iyosiddin Jamshid Koshiy, Abduali Ibn Muhammad Birjandiy, Ali Qushchi, Mavlono
Isomiddin, Fazlulloh Abulaysiy, Shoir Abdurahmon Jomiy Kabi Olimlar Ma’ruzalar
O‘Qiganlar Va Mirzo Ulug‘Bek Rahbarligi Falakiyotshunoslik Sohasida Ilmiy-Amaliy
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
47
Tadqiqot Ishlari- Ni Olib Borgan. Masalan, 1436-Yilda Samarqandga Kelgan
Abdurahmon Jomiydan Qozizoda Rumiy Boshchiligidagi Olimlar Imtihon Qabul Qilgan
Va Keyinchalik Ulardan Bilim Olib, Bir Qatorda Faoliyat Ko‘Rsatgan. O‘Sha Davrda
Samarqand Madrasasining Ko‘Zga Ko‘Ringan Yirik Namoyandalaridan Biri
G‘Iyosiddin Koshiy Bo‘Lib, Shohruh Mirzoga Atab “Ziji Xoqoni Dar Takmili “Ziji Elxoni”
(Ya’ni“Ziji Elxoniy”Ni Takomillashtirishda Xon Ziji”) Nomli Asar Yozgan. 1416-Yilda
G‘Iyosiddin Koshiy Mirzo Ulug‘Bekning Taklifiga Binoan Samarqandga Kelib, Qozizoda
Rumiy Bilan Birgalikda Mirzo Ulug‘Bek Madrasasi Va Rasad- Xonasini Bunyod Etishda
Qatnashadi. Qozizoda Rumiy Ulug‘Bekning Ustozi Va O‘Z Davrining Yirik Olimi,
Tadqiqotchisi Sifatida Madrasada Dars Berishdan Tashqari Ilmiy Tadqiqot Bilan, Ish
Bilan Shug‘Ullanib, Rasadxonada Astronomik Kuzatishlarini Olib Borgan.
Xulosa Va Munozara
Xulosa Qilib Aytganimizda, Jamiyatda Ilm-Fan, Ta’lim-Tarbiya Temuriylar
Davrida Madrasalar Orqali Rivojlantirilganligiga Guvoh Bo‘Lamiz. Temuriylar
Butun Movarounnahr, Xuroson Va Hududlarda Madrasalar Qurilishiga Katta E’ti-
Bor Berib, Borlarini Ta’mirlashga Katta E’tibor Qaratgan. Madrasalarda Zamona-
Sining Eng Yaxshi Mutaxassislari Dars Berishgan Va Yangi Mudarrislar,
Qobiliyatli Yoshlar Ilmiy Tadqiqot Uchun Tanlab Olingan Va Bu Holat Ilm-Fan
Rivojlanishiga Olib Kelgan. Qayd Etish Kerakki, Mirzo Ulug‘Bek Madrasalarida
Yaxshi Bilim Berilganligi Uchun O‘Z Davrining Mashhur Olimlari, Mutafakkirlari
Yetishib Chiqdi Va Ilm-Fan Sohasida Yuksak Muvaffaqiyatlarga Erishdi.
Adabiyotlar ro`yxati:
1.
Mirziyoev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng
oliy bahodir. – Toshkent: O‘zbekiston, 2018. – B. 244.
2.
Valixo‘jaev B. Xoja Axror Vali. – B. 52–57.
3.
Valixo‘jaev B. Mirzo Ulug‘bek davri madrasalari. – Samarqand, 2001. – B.
23.
4.
Ashraf Ahmedov. Ulug‘bek Muhammad Tarag‘ay. – Toshkent: O‘zbekiston,
2011. – B 28.
5.
Abdurrazzoq Samarqandiy. Matlai sa’dayn va majmai bahrayn. II-j., 1-q.
Fors-tojik tilidan tarjima, kirish so‘z va izohli lug‘atlar muallifi A. O‘rinboev. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 277.
6.
Kattaev K. Samarqand madrasalari va ilmu – fan rivoji. – Samarqand;
“Zarafshon”. 2003. – B. 152.
