DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
41
BUGUNGI KUNDA QASHQADARYODA CHORVACHILIK OLDIDA
TURGAN ASOSIY MUAMMOLAR
Xursanov Abdulvohid Aliqul o’g’li
“Golden Sensible mind” NTM rahbari
abdulvohidxursanov@gmail.com
+998939308010
https://doi.org/10.5281/zenodo.13822136
Anotatsiya.
Ushbu maqolada chorvachilikning bugungi kunda Qashqadaryo
vohasidagi ahamiyati va uning bugungi kundagi muammolari haqida muhokama
qilinadi. Shuningdek, unda iqtisodiy, madaniy va iqlim omillarining chorvachilik
jarayonlariga ta’sirini tahlil qiladi. Shu bilan bir qatorda, bugungi bozor
iqtisodiyotida global hayotda chorvachilikning qishloq xo’jaligidagi beqiyos o’rni
va takomili haqida ham so’z yuritiladi
.
Annotation.
This article discusses the importance of animal husbandry in
the Kashkadarya oasis today and its problems today. It also analyzes the
influence of economic, cultural and climatic factors on animal husbandry
processes. In addition, in today's market economy, there is talk about the
incomparable role and improvement of animal husbandry in agriculture in
global life.
Аннотация
.
В
данной
статье
рассматривается
значение
животноводства в Кашкадарьинском оазисе сегодня и его проблемы
сегодня. Также анализируется влияние экономических, культурных и
климатических факторов на процессы животноводства. Кроме того, в
условиях современной рыночной экономики говорят о несравненной роли
и совершенствовании животноводства в сельском хозяйстве в глобальной
жизни.
Kalit so’zlar:
qoramollar importi,
iqtisodiy sharoitlar, ishlab chiqarishning
parchalanishi, bozor dinamikasi
,
ijtimoiy tuzilma, madaniy amaliyotlar, fermer
xo’jaliklarida ixtisoslashuv
Key words:
cattle imports, economic conditions, fragmentation of
production, market dynamics, social structure, cultural practices, specialization
in farms
Ключевые слова:
импорт крупного рогатого скота, экономические
условия, фрагментация производства, динамика рынка, социальная
структура, культурные практики, специализация на фермах
O‘zbekiston iqtisodiyoti jadal sur’atlar bilan o‘sib, aholining xarid qobiliyati,
chorvachilik mahsulotlari iste’moli ortib bormoqda. O'sib borayotgan talab
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
42
Yevropadan sut va go'sht uchun ko'proq mahsuldor hisoblangan qoramollar
importini kuchaytirmoqda. Ammo shuni tan olish kerakki bu talablarni
bajarishda o’lka aholisi bir qancha muammolarga duch kelmoqda. Quyida shu
qiyinchiliklar haqida so’z yuritamiz.
O‘zbekiston janubi-sharqidagi qurg‘oqchil Qashqadaryo viloyatida yo‘llar
bo‘ylab sigir va qo‘ylarini o‘tlab yurgan chorvadorlarni uchratish ham kam
uchraydi. Dehqonlar deb ataladigan mayda fermerlar o'z uylariga tutashgan
yarim gektar yer uchastkasida hayvonlarini boqish uchun yetarli joyga ega
emaslar.
Kichik fermerlar kredit olishda qiynalmoqda, chunki ular ko'pincha
banklar tomonidan kredit olish uchun zarur bo'lgan kafolatlarga ega emaslar va
moliyalashtirmasdan ular o'z bizneslarini investitsiyalash va rivojlantirish
deyarli mumkin emas. Bu ularning moliyaviy beqarorligini davom ettiradi.
20-asrda chorvachilikni rivojlantirish uchun yetarli ozuqa zahirasi bilan
taʼminlash masalalari mavjud edi. Masalan, 1989 yilda Machay sovxozi 100 bosh
qoramol boqish uchun bor-yoʻgʻi 80 gektar sugʻoriladigan yerga ega boʻlib,
sigirlar yomon ahvolga tushib qolgan edi.
1
Ishlab chiqarish yerga, oilaviy fermer xo'jaliklariga va yirik, lekin ko'pincha
samarasiz korxonalarga ega bo'lmagan ko'plab kichik uy ishlab chiqaruvchilari
o'rtasida taqsimlangan. Ushbu parchalanish bozor rivojlanishiga to'sqinlik
qiladi, hayvonlarning katta qismi kichik ishlab chiqaruvchilarga tegishli
hisoblanadi. Qattiq iqlim va yaroqsiz hayvonlar yem-xashak import qilinadigan
zotlarga ta'sir ko'rsatdi, natijada ularning potentsialiga nisbatan mahsulot
hosildorligi past bo'ldi.
2
Qashqadaryoda xomashyo ta’minotiga e’tibor
qaratilishidan raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishga o‘tuvchi iqtisodiy
tizim tubdan o‘zgardi. Ushbu siljish mahsuldorlikni oshirish va bozor talablarini
qondirish uchun chorvachilik amaliyotini takomillashtirishni talab qiladi.
Mintaqaning chorvachilik tarmog'i mahalliy iste'mol va iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlash uchun zarur bo'lgan sut, go'sht va tuxum kabi oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Suv va yaylov kabi
tabiiy resurslarning mavjudligi chorvachilikka bevosita ta'sir qiladi. Bu
resurslardan yetarlicha foydalana olmaslik chorvachilik mahsuldorligini
cheklashi mumkin. Masalan, aholining faqat bir qismi sog'lom chorva mollarini
1
Kovalevskiy A.P.Axmedi ibn Fadlanning 921-922 yillarda Volga bo'ylab qilgan sayohati haqidagi kitobi
Xarkov, 1956 yil – 130-bet.
2
“
O‘zbekistonda yanada yashil va mustahkam chorvachilik sohasini rivojlantirish” 2022 yil 25 martda nashr
etilgan
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
43
saqlash uchun juda muhim bo'lgan ichimlik suvidan markazlashtirilgan holda
foydalanish imkoniyatiga ega.
3
Bundan tashqari, yem-xashakning sifati va
mavjudligi chorva salomatligi va mahsuldorligi uchun muhim ahamiyatga ega,
ammo yomon boshqaruv amaliyoti va infratuzilma muammolari tufayli
ko'pincha yetarli emas.
Chorvachilik mahsulotlari bozoriga urbanizatsiya va iste'molchilarning
xohish-istaklarining o'zgarishi kabi ijtimoiy-iqtisodiy omillar ta'sir ko'rsatadi.
Shahar aholisi daromadlarining oshishi go‘sht va sut mahsulotlariga talabning
oshishiga olib keldi, chorvachilik tarmog‘ining o‘sishi uchun imkoniyatlar
yaratdi. Biroq, tashkillashtirilgan marketing kanallarining yo'qligi kichik ishlab
chiqaruvchilarning ushbu imkoniyatlardan to'liq foydalanishiga to'sqinlik qilishi
mumkin. Chorvachilikda madaniy amaliyotlar va ijtimoiy tuzilmalar ham muhim
rol o'ynaydi. An'anaga ko'ra, erkaklar ko'proq chorvachilik bilan
shug'ullanadilar, ayollar esa parranda yoki kichikroq hayvonlarni boshqaradi.
Ushbu gender bo'linishi, agar maqsadli tadbirlar amalga oshirilmasa, ayollarning
ko'proq daromadli chorvachilik tarmoqlarida ishtirokini cheklashi mumkin.
4
Bundan tashqari, turli etnik guruhlar o'rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlar
butun mintaqada chorvachilikda turli xil amaliyot va natijalarga olib kelishi
mumkin.
Bu vazifalarni hal etish uchun hukumat ijtimoiy infratuzilmani yaxshilash,
sanoat va qishloq xo‘jaligi, jumladan, chorvachilik loyihalariga sarmoya jalb etish
uchun qo‘shimcha mablag‘lar ajratmoqda. Tomorqa yerlari, chorvachilik va
ferula yetishtirish loyihalarini qo‘llab-quvvatlash choralari ko‘rilmoqda.
O‘zbekiston tadbirkorlikni rivojlantirish jamg‘armasi bilan hamkorlik
fermerlarning kredit olish uchun banklarga kafolat berishdagi qiyinchiliklarini
qoplaydi.
Ko'pincha o'zgaruvchan qishloq xo'jaligi sohasida bunday hamkorlikni
yo'lga qo'yish dehqonlarga ko'proq himoya va ko'proq daromad barqarorligini
ta'minlaydi. Kichik fermerlarning barqarorligini kuchaytirish orqali ushbu
loyiha O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotida tarkibiy o‘zgarishlarga hissa
qo‘shadi.
Ixtisoslashuv fermer xo‘jaliklariga o‘z resurslarini chorva mollari yoki
mahsulotning muayyan turlariga jamlash imkonini beradi, bu esa xo‘jalik
yuritish usullarini takomillashtirish va yuqori mahsuldorlikka olib keladi.
Muayyan zotlarga yoki chorvachilik turlariga e'tibor qaratish orqali fermerlar
3
Karmisheva B.X. Dehqonchilikning turlari Oʻzbekiston va Tojikistonning janubiy viloyatlari (XIX asr
oxiri - XX asrlar) SE. 1969 yil № 3, -P. 44-50.
4
An'anaviy millatlararo jarayonlar O‘zbekiston hududi.– Toshkent: 2011. –B. 39.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
44
o'sha hayvonlarning ehtiyojlariga moslashtirilgan oziqlantirish, ko'paytirish va
sog'liqni saqlashni boshqarish usullarini optimallashtirishi mumkin. Ushbu
maqsadli yondashuv ko'pincha yaxshi hosil va mahsulot sifatiga olib keladi.
Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy sharoit, resurslardan foydalanish, ishlab
chiqarishning parchalanishi, bozor dinamikasi va ijtimoiy tuzilmalar kabi
ijtimoiy-iqtisodiy omillar birgalikda Qashqadaryo chorvachiligi landshaftini
shakllantiradi. Ushbu muammolarni maqsadli siyosat va investitsiyalar orqali
hal qilish sektorning hayotiyligi va barqarorligini oshirish uchun muhim
ahamiyatga ega. Fermer xo'jaliklarining ixtisoslashuvi Qashqadaryoda
chorvachilik samaradorligini oshirish, resurslarni taqsimlash, bozorga javob
berish va miqyosda iqtisodga erishish orqali mahsuldorlikni sezilarli darajada
oshiradi. Biroq, ishlab chiqaruvchilar yo'naltirilgan ishlab chiqarish tizimlari
bilan bog'liq potentsial zaifliklarni yumshatish uchun ixtisoslashuvni xavflarni
boshqarish strategiyalari bilan muvozanatlashi juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“O‘zbekistonda yanada yashil va mustahkam chorvachilik sohasini
rivojlantirish” 2022 yil 25 martda nashr etilgan
2.
An'anaviy millatlararo jarayonlar O‘zbekiston hududi.– Toshkent: 2011. –
B. 39.
3.
Karmisheva B.X. Dehqonchilikning turlari Oʻzbekiston va Tojikistonning
janubiy viloyatlari (XIX asr oxiri - XX asrlar) SE. 1969 yil № 3, -P. 44-50.
4.
Kovalevskiy A.P.Axmedi ibn Fadlanning 921-922 yillarda Volga bo'ylab
qilgan sayohati haqidagi kitobi Xarkov, 1956 yil – 130-bet.
5.
Skyler Evgeniy. Turkiston: Rossiya Turkiston, Qoʻqon, Bukhoro va Guljaga
sayohat qaydlari. Toshkent: “Oʻzbekiston”, NMIU, 2019 y.
