TEXNIKA YO’NALISHLARI UCHUN ZAMONAVIY KREDIT TIZIMI SHAROITIDA "ROBOTOTEXNIKA TEXNALOGIYALARI"GA OID MAVZULARDA TALABALARNING MUSTAQIL ISHLARINI TASHKIL QILISH TAHLILARI

DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE

International scientific-online conference

124

TEXNIKA YO’NALISHLARI UCHUN ZAMONAVIY KREDIT TIZIMI

SHAROITIDA "ROBOTOTEXNIKA TEXNALOGIYALARI"GA OID

MAVZULARDA TALABALARNING MUSTAQIL ISHLARINI TASHKIL

QILISH TAHLILARI

O.S.Rayimjonova

Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Farg’ona filiali, Telekommunikatsiya injiniringi kafedrasi mudiri, dotsent, PhD.

U.U.Iskandarov.

Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Farg’ona filiali, Telekommunikatsiya injiniringi kafedrasi dotsenti v,v,b

M.X.Ro’zaliyev

Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot

texnologiyalari Farg’ona filiali universiteti talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.11350213

Annotatsiya.

Ushbu ilmiy maqolada texnika yo’nalishlari uchun

zamonaviy kredit tizimi sharoitida "Robototexnika texnalogiyalari"ga oid
mavzularda talabalarning mustaqil ishlarini tashkil qilish tahlil etilgan hamda
ilmiy o’rganilgan. Shuningdek, robototexnikaga oid urilmalar “Arduiono UNO”
platformasi asosida tahlil qilinib, talabalarda mustaqil ishlashdagi muammolar
hamda ushbu qurilmalarda ishlashda ko’nikmalarini, mahoratlarini yanada
rivojlantirish, oshirish bo'yicha fikr va mulohazalar keltirilgan. Shu junladan
nazariy bilimlarga asoslangan tadqiqodlarni amaliy natijalarini talqinlari ko’rib
childi.

Kalit so'zlar

: kredit tizimi, robototexnika, mikrokontroller, Arduino,

mustaqil ish. ko'p funksiyali, jarayon, aqilli mashina, robot, avtomat, nano, mega.

Bugungi kunda axborot texnologiyalari hayotimizning barcha sohalariga

kirib borib, uning ajralmas qismiga aylanib ulgurdi. Ayniqsa, zamonaviy axborot
texnologiyalarining talim sohasiga kirib kelishi talim usullari va o'qitish
jarayonini yangicha yondashuvlar asosida tashkil etish imkonini bermoqda. Bu
bilan talim olish jarayoni tezlashib, yanada sifatli bo'lib bormoqda. Axborot
texnologiyalari bu turli texnik va dasturiy qurilmalar orqali axborotga ishlov
berish usullaridir. Axborot texnologiyasi haqida so'z ketar ekan, robototexnika
tushunchasiga to'xtalmaslikning iloji yo'q. Robototexnika odamzod tomonidan
shu davrgacha yaratilgan eng kuchli va ko'p funksiyali sohadir. [4,8,11,13,16]
Borgan sari robototexnika qurilmalari ko'rsatadigan xizmatlar ko'payib,
bajaradigan ishlarimiz osonlashib bormoqda . Robototexnika sohasi kundan
kunga rivojlanib barcha sohalarga kirib kelmoqda. Mazkur ilmiy maqolada
robototexnika sohasini zamonaviy yutuqlaridan foydalangan xolda ushbu
qurilmalardan talabalarga bilim berish jarayonida qoʻllash , mustaqil ta'lim olish

DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE

International scientific-online conference

125

jarayonlarida robototexnika bilimlarini o'zlashtirish Arduino qurilmasi
yordamida o'rganilgan. Zotan bo'lajak kadrlarni tayorlashda mustaqqil ta'limni
ham o'rni beqiyos . 1999 yilda 29 ta davlat tomonidan Bolonyada yagona ta'lim
muhitini yaratish jarayonida ishtirok etish haqidagi “Deklaratsiya” imzolandi.
Uning maqsadi taqqoslanadigan darajalar tizimini qabul qilish, akademik va
kasbiy tan olishni yengillashtirish va bitiruvchilarning ishga joylashish
imkoniyatlarini ta'minlashga qaratildi. Bolonya jarayoni barcha davlatlar uchun
ochiq bo'lib, bugungi kunga kelib ishtirokchi davlatlar soni 50 ga yaqinlashib
qoldi. Bolonya deklaratsiyasini imzolagan barcha davlatlar oliy ta'limning ikki
bosqichli (bakalavriat 3-4 yil, magistratura 1-2 yil) tizimiga o'tishgan. Oliy
ta'limdan keyin doktor (3-4 yil) darajasini olislıga imkon yaratiladi. [1-20]
Kredit-modul tizimi, bugungi kunda ta'lim dasturlarini amalga oshirish uchun
dunyo tajribasida kredit tizimi deb nomlangan. amaliyotdan keng
foydalaniladigan tizimni nazarda tutadi. Kredit tizimi o'z ichiga ta'limning besh
turini va uning uchun sarflanadigan umumiy mehnatni, xarajatlarini miqdorini
qamrab oladi. Jahon amaliyotida Amerika Qo'shma Shtatlari kredit tizimi (USCS),
Kreditlarning to'plash va o'tkazishning Britaniya tizim (SATS), Yevropa kredit
tizimi (ECTS), Universitet kreditlarini o'tkazishning Osiyo - tinch okeani tizimi
(UCTS) eng keng tarqalgan tizimlar hisoblanadi. "Kredit soat" tushunchasi
dastlab AQShda paydo bo'lgan va takomillashib kelmoqda. [1,2,4,5,6,7]
Hozirgi kungacha deyarli barcha Yevropa davlatlari o'z milliy oliy ta'lim
tizimlarida islohotlar o'tkazishdi, kredit ta'lim tizimini joriy qilishdi. Biroq, ular
milliy ijtimoiy-iqtisodiy masalalar yechimiga qaratilganligi sababli o'zaro jiddiy
farq qilishadi. Har bir davlat o'zining noyob ta'lim tizimini, milliy, tarixiy va
madaniy an'analarini saqlab qolishga harakat qilgan. [2-15]
Insoniyat azaldan doim kundalik hayot va mehnatni yengillashtirish uchun
iloji boricha ko'proq harakat qiladi va bu rivojlanish jarayonida mashinalar sinfi
robotlar paydo bo'lishiga olib keldi. Bu bir butun yo'nalish robototexnika fani
edi. Ushbu fan eng faol rivojlangan davlatlar bular asosan Yaponiya davlatlari,
Yaponiya, Amerika.
Ommaviy axborotlarda yilliklarda qayd etilishicha, odamlarga ulardan telefon,
smartfon, televizor kabilardan foydalangan kabi tez tanishib o'lishadi deb umid
qilishmoqda. [2,4,6,8,10,12,14]

Usullar.

Robototexnika fanida asosan elektronika, shuningdek mexanika va

dasturlash asoslari avtomatlashtirilgan texnik tizimlar, kabi yana bir qator fanlar
robotlarning rivojlanishini, jarayonlarini, tuzilishlari, asoslarini o'rganadi.
Robotlar, avtomatlar, electron uskunalar ishlab zamonaviy sanoatning eng

DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE

International scientific-online conference

126

rivojlangan ishlab chiqarish sohalarida keng qo’llanilmoqda. Tasavvur
qilinishicha hozirgi paytda zovodlar, fabrikalar, og’ir va engil hamda turli sanoat
korxonalarida minglab robotlar odamlar mehnatining o'rniga ishlamoqda. [1-
25] Arduino bu eng yaxshi muvaffaqiyatga erishgan va dunyodagi yeng katta
tasir kuchiga ega bepul dasturiy taminot va apparat uchun loyihalar yoki
platformalardan biridir. Hamjamiyat mikrokontrollerini dasturlash uchun ham
ochiq kodli dasturiy taminotni, hamda ular bilan ishlash uchun bepul bo'lgan
turli xil apparat platalarini yaratdi. Hammasi GNU GPL litsenziyasi asosida
litsenziyalanadi, shunda ko'p sonli qo'shimchalar va ularning hosilalari ham
yaratilishi mumkin. Arduino UNO, Nano, Mega platformalari o'rnatilgan tizimlar
asosidagi

elektron

jamlamalar,

to'plamlardir.

Arduino

avtonom

avtomatlashtirish obektlarini yaratish uchun ham, standart simli va simsiz
interfeyslar orqali kompyuterdagi dasturlarga ulanish uchun ham juda qulay va
arzon, nisbatan soda va fizik sathga yaqin ekanligini takidlash joiz [13,15].

Natijalar va erishilgan ishlar.

Amalda kafedrada bu borada bir necha loyiha

ishlab chiqildi. T

exnika yo’nalishlari uchun zamonaviy kredit tizimi

sharoitida "Robototexnika texnalogiyalari"ga oid mavzularda

talabalarni

aynan Arduino platformasidan foydalanishi tajribada qator qulaylik hamda
afzalliklarini ko’rsatdi. Birinchidan uskunaning rekonstruktivlilik imkoni,
tannarxi, mustaqqil egalik imkoniyti, mobilliligi, sensorlar xilma-xilligi,
dastrlashning qulayligi va hokozolar. Buning sabablari: Arduino kontrollerlari
boshqa shu turdagi qurilmalardan ancha arzonligi, ko'p funksiyalarga egaligi,
oʻrganishga qulayligi, yangi qurilmalar yaratish imkoniyat, ixchamligi, foydali
jihatlarini va boshqalar. Tadqiq etilgan usullardan birini natijasini ko’rish
mumkin[1-20]. Sxema va tasvirlarga e’tibor qaratilsa uskunani kompleks tizim
deb qarash mumkin.(1-rasm)

1-rasm. Aqilli uskunalarni amaliy bajarish stendi va unga atrof sensor ulash.
Aqilli uskunalarni amaliy bajarish stendi yaratishda bir qator
muammolarga duch kelindi, shunga qaramay bir qanch sensor va uskunalar

DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE

International scientific-online conference

127

jamlamaga o’rnatilishda robototexnikaga oid amaliy ishlarni bajarish imkonini
berdi. Uskunalar stendda tadqiq etilish hamda keying qadamlard robot yoki
avtomatlarga ornatish ishlar tajribda, amalda samara berdi. Amaliy uskunalar
ham maruza va amaliy ishlar hamda laboratoriya ishlarda ko’rgazmali qurol yoki
yangi texnologiya sifatida faydalanish imkonini berdi[1-9] Shunday ishlar
mustaqqil ta’lim sifatida berilishi bir qadar samara keltirilishi amalda korinarli
natija berdi. Bunda kichik (mini) uskunalar qo’llanishi yanada yuqori ko’rsatgich
keltirdi. Talbalar hamda ghjfessor o’qituvchilar o’rtasida juda yaqin munosabat
o’rnatdi hamda uskunalar, qurilmalar yaratilishiga asos bo’ldi. Bi uskuna (2-
rasm) asosida ham qator ishlanmalar bajarildi hamda robotni loyihalash
rejalaridagi uskunalar qatoridan joy oldi.

1-rasm. Aqilli uskunalarni amaliy bajarishda Nano uskunasi va bredboardi.
Ilmiy nazariy-amaliy tadqiqodlar bu ishlar bilan cegaralanmagan undah
tashqari PIR datchiklarni tadqiq etiliib qator natijalar kuzatilgan. Alohida
kuzatilgan tadqiqodlarda ko’prikli datchiklar plata tarkibiga datchik sifatida
kiritildi[1-16].

Xulosalar.

Texnika sohalarining turli yo’nalishlarida avtomatik boshqaruv
uskunalarini yaratish, loyihalash masalalari juda dolzarb masalalrdir. Bunday
hollarda EHM va o’rnatilgan tizimlarsiz bu ishlarni amalga oshirish muammosi
turadi. Shu o’rinda taklif etilgan uskunalar qo’l keladi, Kredit tizimlarda esa
talabalarning bunday amaliytlarni baholash va boholash birliklarida bu biliimlar
o’z aksini topish kerak bo’ladi. Kredit tizimi bu masalalarni qamrab olish bilan
birga zamonaviy talimni electron boshqaruv tizimlaridan ham foydalanish bilan
uyg’unlashadi[1,3,5,7,9,11].

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Tojiyev M. Mamadaliyev K. Xurramov A. Rivojlangan xorijiy mamalakatlar

oliy ta'lim tizimi rivojlanishida kredit sisitemasining o'rni va ahamiyati. Oliy
ta'lim taraqqiyoti istiqbollari: to'plam №3. Toshkent 2015. 52-b.
2.

Nazarov X.N. Robot tizimlarining aqlli ko'p koordinatali mexatronik

modullari. Toshkent. TDTU, 2019 yil, 131 b.

DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE

International scientific-online conference

128

3.

Umarovich, I. U., Mukhammadyunusovich, K. M., Rustambekovich, D. L., &

O'G'Li, N. RM (2020). Methods of reducing the probability of signal loss on
optical fiber communication lines. Science, technology and education,(6 (70)),
27-31.
4.

Iskandarov, U. U. (2022). The Aspects of Solar and Geothermal Energy

Conversion. Eurasian Research Bulletin, 15, 185-189.
5.

Жураев, Н. М. Искандаров Усмонали Умарович, Жураева Гулноза

Фазлитдиновна, & Юлдашев Ахрорбек Дилшоджон угли.(2022). Аспекты
проектa внедрения и применения токового трансформатора с платформой
arduino uno для энергоснабжения дистанционных станционарных
объектов телекоммуникаций солничными панелями. European Journal of
Interdisciplinary Research and Development, 10, 329-334.
6.

U.U. Iskandarov. (2023). ANALYSIS OF THE THEORETICAL APPROACH TO

THE EXTENDED RANGE OF THE OPTICAL FIBRE WITH THE REDUCTION OF
“WATER PEAK”. International Journal of Advance Scientific Research, 3(10),
270–277. https://doi.org/10.37547/ijasr-03-10-42
7.

. Iskandarov, U. U., & Abduqodirov , A. A. o‘g‘li. (2023). MASOFAVIY

LAZERLI AKKUSTIK MIKROFONLARINING POTENSIAL SEZGIRLIGI VA QABUL
QILISH MASOFALARI TAHLILI. Educational Research in Universal Sciences,
2(11),

344–347.

Retrieved

from

http://erus.uz/index.php/er/article/view/3984
8.

Juraev N.M., Iskandarov U.U., & Juraeva G.F. (2022). ASPECTS OF IMPUCT

OF TERITORIAL CONDITIONS TO THE SOLAR PANEL POWER EFFECIENCY FOR
PROJECTING REMOTE STATIONAR TELECOMMUNICATION OBJECTS. Теория и
практика современной науки, (3 (81)), 18-24.
9.

JURAEV, N., ISKANDAROV, U., & JURAEVA, G. ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА

СОВРЕМЕННОЙ НАУКИ. ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА СОВРЕМЕННОЙ НАУКИ
Учредители: ООО" Институт управления и социально-экономического
развития", (3), 18-24.
10.

Искандаров , У. (2023). AN INNOVATIVE LABORATORY STAND FOR

SELF-REGULATION IN THE DEVELOPMENT OF THE PROSPECTS OF SOLAR
COLLECTORS. Conference on Digital Innovation : "Modern Problems and
Solutions".

извлечено

от

https://fer-

teach.uz/index.php/codimpas/article/view/1843
11.

Искандаров , У. (2023). РАЗРАБОТКА МЕТОДОВ СТАБИЛИЗАЦИИ

ПАРАМЕТРОВ СВЕТОДИОДОВ СРЕДНЕЙ ИК – ОБЛАСТИ. Conference on

DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE

International scientific-online conference

129

Digital Innovation : "Modern Problems and Solutions". извлечено от
https://fer-teach.uz/index.php/codimpas/article/view/1858
12.

Г.Ф.Жўраева.

(2023).

ИССЛЕДОВАНИЕ

ЭФФЕКТИВНОСТИ

ИСПОЛЬЗОВАНИЯ МНОГОКАСКАДНОГО УСИЛИТЕЛЯ НИЗКОЙ ЧАСТОТЫ В
ДИСТАНЦИОННОМ ЛАЗЕРНОМ МИКРОФОНЕ. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 31(3), 33–36. Retrieved from
https://newjournal.org/index.php/01/article/view/9083
13.

Umarovich, I. U. (2023). COMARASION APPROACH TO THE SEVERAL

PROTOCOLS OF RADIO INTERFACES OF LTE TECHNOLOGY. International
Journal of Advance Scientific Research, 3(10), 117-124.
14.

Umarovich, I. U. (2023). COMARASION APPROACH TO THE SEVERAL

PROTOCOLS OF RADIO INTERFACES OF LTE TECHNOLOGY. International
Journal of Advance Scientific Research, 3(10), 117-124.
15.

Mamatovich, J. N., Umarovich, I. U., & Fazlitdinovna, J. G. Yuldashev

Axrorbek Dilshodjon ugli.(2022). Аспекты проектa внедрения и применения
токового

трансформатора

с

платформой

ARDUINO

UNO

для

энергоснабжения

дистанционных

станционарных

объектов

телекоммуникаций солничными панелями. European Journal of
Interdisciplinary Research and Development, 10, 329-334.
16.

Iskandarov, U. U. (2022). The Aspects of Solar and Geothermal Energy

Conversion. Eurasian Research Bulletin, 15, 185–189.