DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
104
ТЕМИР ЙЎЛ ВА ХАВО ТРАНСПОРТИДА ХАВФСИЗЛИКНИ
ТАЪМИНЛАШНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЙЎЛЛАРИ
Хайтбаев Элёрбек Зафар ўғли
Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги
Академияси, тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.11242997
Мамлакатимиздаги бугунги ижтимоий-иқтисодий вазиятга баҳо
берадиган бўлсак, сўнги етти йил ичида ҳуқуқий тартибга солиш ва ҳимоя
қилишни талаб қилувчи ижтимоий муносабатлар, жумладан, ички ишлар
органлари соҳаси ҳам тубдан ўзгарганига гувоҳ бўлиб турибмиз. Бу даврда
давлат фаолиятининг кўплаб соҳаларини монополиядан чиқариш, эркин
бозор муносабатларига ўтиш, суд-ҳуқуқ, маъмурий ислоҳотлар ва бошқа
ўзгаришлар жараёнлари ижобий ютуқларга эришилмоқда. Албатта,
ҳуқуқий муносабатларнинг тубдан ўзгариши уларнинг иштирокчилари, шу
жумладан
ҳуқуқни
муҳофаза
қилиш
органларининг
ҳуқуқий
позициясининг ўзгаришига олиб келди.
Ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий ўзгаришлар ички ишлар органларига
ҳам жиддий таъсир кўрсатди. Бундай шароитда уларнинг норматив-
ҳуқуқий базаси ҳуқуқни муҳофаза қилиш соҳасида самарали бошқарув
воситаси бўлиб хизмат қила олмас эди. Шу вақт ичида Ўзбекистон
Республикасининг 2016 йил 16 сентябрдаги "Ички ишлар органлари
тўғрисидаги"ги қонуни қабул қилинди.
Транспорт халқ хўжалигининг муҳим тармоқларидан бири бўлиб,
бугунги кунда уни мамлакатнинг ҳақиқий «ҳаёт томири» га қиёслаш
мумкин. Мамлакатимизда темир йўл ва ҳаво транспортларининг
фаолиятини ташкил этишни такомиллаштиришга Давлат сиёсатининг
устувор йўналишларидан бири сифатида қараб келинмоқда. Темир йўл ва
ҳаво транспортида яратилган имкониятлардан фуқароларнинг тўлиқ
фойдаланишлари ҳамда уларнинг ўз манзилларига тез ва хавф-хатарсиз
етиб боришлари, барча турдаги юкларнинг белгиланган манзилларига
хавф-хатарсиз етказиб берилишида ички ишлар органлари, хусусан унинг
транспортда хавфсизликни таъминлаш бўлинмаларининг ўрни беқиёс.
Темир йўл ва ҳаво транспорти объектлари ва ҳудудларида
фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини,
жисмоний ва юридик шахсларнинг мулкини, конституциявий тузумни
ҳимоя қилиш, қонун устуворлигини, шахс, жамият ва давлатнинг
хавфсизлигини, шунингдек ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва
профилактикаси таъминлаш каби асосий вазифалар Ўзбекистон
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
105
Республикаси ИИВ Транспорт ва туризм объектларида хавфсизликни
таъминлаш департаменти ҳамда унинг ҳудудий бўлинмалари томонидан
амалга оширилиб келинмоқда. Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда
таъкидлаш лозимки Транспорт ва туризм объектларида хавфсизликни
таъминлаш бўлинмаларининг зиммасидаги вазифаларини тўлақонли
бажармоқда десак муболаға бўлмайди.
Ўтган йиллар давомида бошқарув назарияси соҳасидаги олимлар ва
мутахассислар
ички
ишлар
органларининг
ҳуқуқий
мақомини
оптималлаштириш бўйича фаол ҳаракатларни амалга оширдилар. Шу
мақсадда “Ички ишлар органлари тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ишлаб
чиқилди ҳамда қонун қабул қлинди. Ушбу қонуннинг қабул қилиниши
билан ички ишдар органлари соҳасидаги барча муаммолар тўлиқ
баратараф этилгани йўқ. Кўплаб муаммолар ички ишлар органларининг
энг муҳим қуйи тизимларидан бири бўлган транспортдаги ички ишлар
органларининг ҳуқуқий ҳолатига таъсир қилмоқда.
Транспортдаги ички ишлар органлари тизими анча аниқ ташкилий
тузилмага эга, аммо уларнинг вазифалари, функциялари, ваколатлари, шу
жумладан юрисдикция соҳалари ва ваколатлари (ҳуқуқлари ва
мажбуриятлари) тубдан ўзгарган ҳолда, темир йўл, ҳаво ва сув
транспортида жамоатчилик билан алоқалар бошқарув объектига
мослаштирилмаганлигини кўришимимз мумкин.
Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, бугунги кунда темир йўл
транспорти объектларига таҳдид ва тажовузлар қуйидагиларда намоён
бўлмоқда: а) хавфсизлик қоидаларига риоя этмаслик; б) техник-технологик
талабларнинг бузилиши; в) бошқарув жараёнида назоратнинг етарли
эмаслиги; г) шахсга, мулкка, жамоат хавфсизлигига қарши қаратилган
ва бошқа ҳуқуқбузарликлар; д) рухсат этилмаган намойиш, митинг ва
оммавий нарозиликлар; е) табиий ва техноген ҳолатлар. Бошқарув
назарияси ва амалиёти талаб ҳамда эҳтиёжлари бугунги кунда ички ишлар
органларининг темир йўл транспорти объектларида хавфсизлигини
таъминлашнинг устунлари ҳисобланган: ҳуқуқий, ташкилий-тактик,
услубий, кадрларга оид, моддий-техник асосларини такомиллаштириш
ҳамда соҳани рақамлаштиришни тақозо этмоқда.
“Транспорт тўғрисида”ги қонунга мувофиқ “транспорт хавфсизлиги—
транспорт мажмуининг қонунга хилоф аралашувдан ҳимояланганлик
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
106
ҳолати ҳамда унинг одатдаги режимда ва фавқулодда вазиятли
ҳолатларда барқарор ишлашининг таъминланганлиги”
1
.
Юқоридагиларни ҳисобга олиб темир йўл транспорти объектларида
жамоат хавфсизлигини таъминлашнинг бугунги аҳволини таҳлил қилиш,
муаммоларни аниқлаш, уларни ҳал этиш бўйича чора-тадбирларни
ишлаб чиқиш ва бу соҳада фаолиятни такомиллаштириш
йўналишларини белгилаш мақсадида тадқиқотлар ўтказилди. Мазкур
тадқиқот жараёнида аниқланган муаммолар ва уларни ҳал этиш бўйича
чора-тадбирлар таҳлилидан келиб чиққан ҳолда темир йўл транспорти
объектларида хавфсизликни таъминлашни такомиллаштиришнинг
йўналишларини белгилашга ҳаракат қилинди.
Транспортдаги ички ишлар органларининг ҳуқуқий мақомини
оптималлаштириш зарурати, бу органларга ўзлари хизмат кўрсатаётган
объектларда ҳуқуқ-тартиботни таъминлаш бўйича ўз зиммаларига
юкланган вазифаларни самарали амалга ошириш имкониятини бермоқда.
Ушбу соҳа вакилларининг ҳуқуқий мақомини белгилаш ва унга
эришиш учун қуйидаги таклифларни беришни жоиз топдик:
темир йўл, сув ва ҳаво транспортида ички ишлар органларининг
юрисдикцияси ва ваколатларини таҳлил қилиш, шунингдек, уларнинг
ваколатларини оптималлаштириш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш;
ҳудудий ички ишлар органлари, шунингдек ҳуқуқни муҳофаза қилиш
фаолиятининг бошқа субъектлари ўртасидаги ваколатларни ҳуқуқий
чегаралаш муаммосини ўрганиш; уни ҳал қилиш бўйича аниқ тавсиялар
бериш;
транспортда ички ишлар органларининг ҳуқуқий мақомини ҳуқуқий
ва ташкилий йўллар билан оптималлаштириш бўйича таклифлар ишлаб
чиқиш.
Хулоса қилиб айтганда, транспортдаги ички ишлар органларининг
ҳуқуқий ҳолатини таҳлил қилишнинг асосий натижалари ва уни
оптималлаштириш йўналишларига қисқача тўхталиб ўтишни лозим деб
топдик.
Транспортдаги ички ишлар органларининг ҳуқуқий мақоми бутун
фаолияти давомида эволютсияга учради. Бу муаммо сўнгги йилларда
айниқса долзарб бўлиб қолмоқда. Бундай шароитда транспортдаги ички
ишлар органларининг ишларнинг ҳақиқий ҳолатига мос келмайдиган
1
Ўзбекистон Республикасининг 2021 йил 9августдаги “Транспорт тўғрисида”ги Қонуни.
https://lex.uz/docs/5563039
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
107
норматив-ҳуқуқий базаси жиддий ўзгартиришлар киритишни талаб
қилади.
Ҳар қандай давлат органи ёки мансабдор шахс учун ҳуқуқий мақом
ўзига хос ташриф қоғози, унинг давлат аппаратидаги ҳуқуқий ҳолати ва
давлат бошқаруви соҳасидаги реал имкониятларини тасдиқловчи
ҳужжатдир. Шу ма'нода, транспортдаги ички ишлар органлари ҳам бундан
мустасно эмас, улар Ички ишлар вазирлигининг жуда ўзига хос ва адолатли
автоном тизимини ифодалайди.
Транспортда ички ишлар органларининг ҳуқуқий мақомини
белгиловчи норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштиришга қуйидаги
ёндашувларни таклиф этишимиз мумкин.
Биринчидан, бу юқорида муҳокама қилинган Департамент ҳуқуқий
мақомининг турли таркибий қисмларини белгилайдиган меёрий-ҳуқуқий
ҳужжатларга мақсадли ўзгартиришлар киритиш билан боғлиқ "тўсиқли
ёндашув" деб аталади.
Иккинчидан, кўриб чиқилаётган соҳалар табиий равишда, у ёки бу
даражада мақомини белгиловчи нормаларни ўз ичига олган ҳуқуқий
ҳужжатларнинг ҳуқуқий манбалари иерархиясидаги юридик кучи ва
даражасига
қараб
ажратилади.
Биз
Ўзбекистон
Республикаси
Конституциясидан бошлаб ва идоравий норматив ҳужжатларга қадар
бизни қизиқтирадиган ҳуқуқий манбаларга эътибор беришимиз лозим.
Учинчидан, Департаментнинг турли тузилмавий бўлинмаларининг
умумий иерархиясида ҳолатини тартибга солувчи қонунчилик базасини
такомиллаштириш.
Тўртинчидан, ушбу фаолият ички ишлар органлари тезкор ва хизмат
фаолиятининг асосий йўналишлари асосида қурилиши мумкин: транспорт
объектларида жамоат тартибини ва жамоат хавфсизлигини таъминлаш,
маъмурий ва судлов фаолияти, оддий жиноятлар ва жиноий ҳаракатларга
қарши курашиш. иқтисодий соҳа, ҳуқуқбузарликлар ва маъмурий
ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, хаво транспорти хавфсизлигини
таъминлаш ва бошқалар.
