DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
25
INGLIZ TILIDAGI UNDOSH BIRIKMALARNING FONOSEMANTIK
XUSUSIYATLARI
Isroilova Dilnavoz O’ktam qizi
Navoiy davlat pedagogika instituti
Chet tillar fakulteti
Ingliz tili va adabiyoti yo’nalishi magistratura talabasi
D.X.Kosheva
Ilmiy rahbar: dotsent, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.11143739
Annotatsiya
. Ushbu maqolada ingliz tilidagi ayrim undosh tovushlarning
fonosemantik xususiyatlari, shuningdek, ba’zi tovushlarning inson ong ostida
turli hissiyotlar uyg’otishi haqida so’z boradi.
Kalit so’zlar:
Fonosemantika, reflektiv, kommunikativ funksiyalar,
Agraval, fonosemantika nazariyasi, fonema klasterlari, undosh birikmalar,
ma’no, fonema, leksik birlik.
Abstract.
This article talks about the phonosemantic features of some
consonant sounds in English, as well as the fact that some sounds evoke
different emotions in the human mind.
Key words:
Phonosemantics, reflective, communicative functions,
Agrawal, theory of phonosemantics, phoneme clusters, consonant combinations,
meaning, phoneme, lexical unit.
Har qanday zamonaviy til belgilar va usullarning murakkab iyerarxik
tizimidir.
1
Tirik mavjudot kabi har qanday til doimiy ravishda rivojlanib,
takomillashib boradi. Tilshunoslar har doim tillarning bunday xilma-xilligi
qachon va qayerda paydo bo’lgan degan savolga qiziqib kelishgan.
Fonosemantika shunday gipotezaki, bunda koinotda mavjud har bir
tovushda tabiat tomonidan berilgan o’ziga xos ma’no borligi tushuntirilgan.
2
Bu
gipoteza zamirida shu mazmun yotadiki, biz har qanday tovushni hosil
qilganimizda yoki tinglaganimizda, shu tovushlarga mos keluvchi o’ziga xos
tuyg’uni his qilamiz.
Bu olamdagi barcha tillar tovush va ma’no o’rtasidagi ana shu
munosabat tufayli rivojlangan.
3
Ushbu qarash falsafiy jihatdan har tomonlama
qo’llab quvvatlanishiga qaramay, zamonaviy tilshunoslar bu fikrga
qo’shilmaydilar.
1
Allwood J. 2017. From Language as a System of Signs to Language Use. The Routledge Handbook of
Language and Dialogue, 9.
2
Magnus M. 2000. What's in a Word? Evidence for Phonosemantics (Doctoral dissertation, Norwegian University of Science
and Technology).
3
SHestakova O. – Bolshakova N. 2016. Phonosemantics Principles of Description Onomatopoeias in the Dictionary of New Type.
The Social Sciences, vol. 11, n. 21, pp. 5178-5183.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
26
O’ylashimizcha, ular obyektni tuzilishiga qarab nomlashga harakat
qilishadi.
Haqiqat shundaki, tabiat hech qachon biron bir obyektga shunchaki nom
bermaydi. Tilshunos olimlardan biri Jespersen o’z ehtiyojlari va imkoniyatlariga
ko’ra obyektni kuzatadi va kuzatishlari davomida obyektning tuzilishiga alohida
e’tibor qaratadi.
Til belgisining g’ayriixtiyoriy, motivli tabiati zamonaviy tildagi barcha
so’zlarni motivatsiyali deb hisoblash mumkin degan ma’noni anglatmaydi. Til
doimo rivojlanib boradi, yangi so’zlar va yangi ma’nolar paydo bo’ladi, chunki
so’zning o’zi ikki funksiyani bajaradi: reflektiv va kommunikativ funksiyalar.
4
So’zning shakli va uning maʼnosi o’rtasida muntazam bog’liqlik borligi
munozarali, degan tushunchani qayd etish mumkin. Ko’pgina tilshunoslar
tovushlar va ular bildiradigan narsalar o’rtasidagi munosabat ixtiyoriy ekanligini
ta’kidlaydilar.
Tovushning o’zi universal ma’noga ega emasligini inkor etish qiyin, lekin
har bir tilda u nisbiy qiymatga ega. Buni turli tillarda olib borilgan bir qancha
tadqiqotlar tasdiqladi.
5
So’zlar odatda bir nechta ma’noga ega bo’lishiga qaramay, umumiy,
o’ziga xos va izchil semantik sohani topish mumkin. Olimlar o’z tadqiqotlarida
so’zlardagi tovush va ma’no o’rtasidagi muvofiqlikni ko’rsatishga muvaffaq
bo’lishdi va fonosemantika o’zaro bog’liqliklarini tasavvur qilish mumkin bo’lgan
va umuman taxmin qilinganidan ko’ra kengroq va kattaroq soha ekanligini
ko’rsatdi.
Qanday bo’lmasin, fonosemantikani o’z-o’zidan "fanlararo fan" deb
hisoblash mumkin va shuning uchun fanlararo muammolarni hal qilishda uning
g’oyalarini amalga oshirish juda samarali ko’rinadi.
6
Ayrim vokal tovushlarning ma’noga ega ekanligi haqidagi g’oya avvaldan
mavjud bo’lgan. Olimlar doimo nima uchun u yoki bu alohida so’z bu obyektni
bildirishiga yoki nima uchun bu harf o’sha tovushga mos kelishiga qiziqib
kelishgan.
Qadim zamonlardan beri tilshunos olimlar fonemaning ma’lum bir
ma’noga ega ekanligi haqida bahslashib kelishgan.
Shunday qilib, S.V.Voronin 2006-yilga kelib, fonosemantikani lingvistik
xususiyatga ega bo’lgan mustaqil fan sifatida ajratib ko’rsatadi. U F.de
4
Bervik R.C. – Xomskiy N. 2015. Why only us: Language and evolution. MIT press.
5
Grosvald.M. – Korina.D. 2012. The production and perception of subphonemic vowel contrasts and the role of the listener in
sound change. The initiation of sound change: Perception, production, and social factors, vol. 323, pp. 77-87.
6
Butler.R. A. 2017. Cross-Linguistic Phonosemantics
.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
27
Sossyurning “ixtiyoriylik tamoyili”ni til belgisi tabiatining qo’shaloq
“ixtiyoriylik/gʻayriixtiyoriylik prinsipi”ga qarshi qo’ydi va uni asoslab berdi.
Kattalar va bolalar nutqida uchraydigan undosh tovushlar
birikmalarining chalkashliklarini solishtirishga urinishlar ham bo’lgan. Natijalar
shuni tasdiqladiki, bolalar bir vaqtning o’zida barcha fonetik xususiyatlarni
anglab olish qobiliyatiga ega emas. Shu sababli, yosh bolalar nutqini idrok etish
ko’rsatkichlarini izohlashda biroz ehtiyot bo’lish kerak.
7
Ayrim olimlar monogenez nazariyasiga amal qilib, barcha tillar bir
proto-tildan kelib chiqqan va umumiy ildizlarga ega deb hisoblashsa, boshqalar
poligenez kontseptsiyasiga tayanadinva dastlab til paydo bo’lishining bir nechta
mustaqil manbalari mavjud deb hisoblashadi.
8
Biroq bu g’oya haqiqat ekanligi
hali isbotlanmagan.
Umuman jamiyatda muvaffaqiyatga erishish uchun keng ko’lamli
matnlarni yuqori saviyada idrok etish kabi yaxshi rivojlangan savodxonlik
ko’nikmalari zarurligini ta’kidlash o’rinlidir. Fonemik va fonologik xabardorlik
bilan bog’liq ko’nikmalar muvaffaqiyatli o’qishni tushunish qobiliyatlariga hissa
qo’shishi ko’rsatilgan. Bu da’vo ham bir tilli talabalarga, ham ingliz tilini
o’rganuvchilarga tegishli.
Undosh tovushlarni ishlab chiqarish ingliz tinglovchilariga yunon tilida
so’zlashuvchilar tomonidan ishlab chiqarilgan ingliz undoshlarini aniqlash orqali
ham tahlil qilindi.
Ingliz tilidagi maxsus undoshlari bilan bog’liq bo’lgan muammolar har
doim ham bir xil bo’lmagan; ba’zi undosh tovushlarni aniqlash oson, lekin hosil
qilish va o’zgartirish qiyin bo’lgan va aksincha.
9
Mashhur tilshunos olimlardan biri P.Agraval o’zining “Fonosemantika
nazariyasi” asarida fonosemantikaning asosiy nazariyasi haqida so’z yuritib, \B\,
\P\, \T\ fonemalari bilan bog’liq bo’lgan turli fonema klasterlari va \SN\, \SL\,
\SW\, \GL\, \ST\, \BB\, \NV\, \RL\, \ML\ kabi toʻqqiz undosh birikmalariga
asoslangan turli fonema klasterlari, shuningdek, mahalliy va mahalliy boʻlmagan
tinglovchilarning ingliz undosh birikmalariga alohida to’xtalib o’tgan.
Fonemalarning umumiy ma’nosini va ularning birikmalarini tushunish
noma’lum so’zlarning ma’nosini intuitiv ravishda taxmin qilishga yordam beradi.
Assotsiativ xotira yoqiladi va u yangi so’zlarni eslab qolishga yordam beradi.
7
Rogerson-Revell, P. 2017. English vowels and consonants. In The Routledge handbook of contemporary English
pronunciation (pp. 111-139). Routledge.
8
Nikols.J. 2011. Monogenesis or polygenesis: a single ancestral language for all humanity?. In The Oxford handbook of language
evolution.
9
Bekker.A. 2017. Introduction to English linguistics, vol. 2752. UTB.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
28
Bunday tajriba dastlab Plexanov nomidagi Rossiya universitetida
o’tkazildi: Iqtisodiyot. (Moskva, Rossiya Federatsiyasi). Ikki guruh talabalarga
(n=108, 18-20 yosh) lug’at bilan ishlash va ma’lum fonema birikmalariga ega
so’zlarni o’rganish taklif qilindi. Tadqiqot 2016-yil martidan 2017-yil
yanvarigacha o’tkazildi.
Jami 39,8% erkaklar (43talaba) va 60,2% qizlar (65 talaba) edi.
Ishtirokchilarning asosiy qismini (74,1%) 1-kurs talabalari tashkil etdi.
Mahalliy bo’lmagan talabalar quyidagi mezonlarga ko’ra tanlandi: o’rta
yosh, normal eshitish va o’tkazilgan test natijalariga ko’ra kamida 85% to’g’ri
ball to’plagan talabalar.
So’rov o’tkazish va uning natijalarini tahlil qilish uchun respondentlardan
shaxsiy ma’lumotlaridan foydalanishga yozma ruxsatnomalar olindi. Barcha
ishtirokchilarga tadqiqotning maqsadi va mazmuni haqida ma’lumot berildi.
Natijalarga ko’ra shuni anglash mumkinki, yozma variantlarda unli
tovushlari kam bo’lgan oromiy tilning bir qismi bo’lgan ibroniy tilida yozilgan
ba’zi matnlarning tarjimasi vaqt o’tishi bilan boshqa ma’noni anglata boshlagan.
Har bir tarjimon foydalangan unli tovushlarga qarab so’zlarning ma’nolari
o’zgarishi mumkin, bu esa yangi talqinlarga va ba’zan yangi din yo’nalishlariga
olib keladi. Shunga qaramay, asosiy g’oya saqlanib qoldi. Bu asosiy semantik
ma’noni egallagan undosh ekanligini isbotlaydi. Ushbu hodisani ko’rsatish uchun
biz barcha unlilarni iboradan mahrum qiladigan oddiy misoldan foydalanishimiz
mumkin:
"Gv m sm cff pls!"
Bir qarashda bu iborani o’qib bo’lmaydi. Biroq, tovushlarni talaffuz qilsak,
nima yozilganligini tushunishimiz mumkin. Demak, undoshlar har qanday
tilning semantik asosini hosil qiladi.
Shuni ham tan olishimiz kerakki, ba’zi unlilar ko’p tillarda bir biriga o’xshash
ma’noni anglatadi. Masalan:
oh! - hayrat;
a-a-a! - og’riq yoki xavf haqida hayqiriq
u-u-u - umidsizlik
Tovush simvolizmi tadqiqotlarining gullab-yashnashi XX asrning so’nggi o’n
yilligiga to’g’ri keldi. Ushbu fanga qiziqishning kuchayishi fonemalarning
ma’nosini aniqlash bilan bog’liq bir qator qiziqarli asarlarning paydo bo’lishiga
olib keldi. Hatto bir qancha tillar, jumladan, proto-tilning qiyosiy tahlili paydo
bo’ldi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
29
Shuni ta’kidlash kerakki, til ramziy va motivli kelib chiqish tarixiga ega va
filogenezning dastlabki bosqichidagi lisoniy belgi motivli, ramziy belgi
hisoblanadi. Dastlab motivli va ramziy hodisa sifatida paydo boʻlgan til belgisi
yaxlit til kabi oʻz evolyutsiyasining birlamchi – “tabiiy” bosqichida maʼlum bir
sifat doirasida rivojlanib bordi.
Alohida fonemalar o’ziga xos semantikaga ega bo’lib, u yoki bu fonemani o’z
ichiga olgan so’zlarni aniqlash mumkin. Fonemalar klasterlarni hosil qiladi, ular
o’z navbatida sinflar va yuqori sinflarni tashkil qiladi.
Masalan, B fonemasi (1-jadvalga qarang).
1-jadval. B fonemasiga aloqador leksik birliklar.
To be
bo’lmoq
beginning
boshlanish
birth
tug’ilish
building
bino
base
asos
boom
baland ovoz chiqarmoq
bloom
gullamoq
bud
g’uncha
blow
zarba
blast
portlash
bit
burda
burst
yorilmoq
Ma’nolarning o’zaro bog’liqligi tushunarsiz bo’lib tuyulishi mumkin, ammo
ular har xil ko’rinishga ega bo’lishiga qaramay, barcha so’zlar ongsiz ravishda
kuzatiladi. Ushbu semantik domen ko’payish, portlash, gullash kabi ma’nolar
bilan tavsiflanishi mumkin.
B va P fonemalarining semantikasini solishtiradigan bo’lsak, shuni
anglaymizki, B fonemasi ishtirokida hosil bo’lgan leksik birliklar asosan
ko’payish, portlash (boom - uzun va baland ovoz chiqarmoq; bang –
dang’illatmoq, taraqlatmoq, urmoq; break – sindirmoq) ma’nolarni anglatadi. P
fonemasi ishtirokida hosil bo’lgan leksik birliklar esa asosan biror joyda erkin
harakat qilish imkoniyatining mavjud emasligini, biror bir harakatning cheklab
qo’yilganligini anglatadi. (pierce – teshmoq; prick - sanchiq, o’tkir og’riq,
sanchmoq; pin – erkin harakat qilish imkoniyatini cheklab qo’ymoq; puncture –
sanchib teshmoq, sanchib teshilgan joy).
2-jadval. P fonemasiga bog`langan leksik birliklar.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
30
place
joy
point
tomon, taraf
position
joy, makon
pacific
tinch, sokin
passage
yo’lak
paradise
jannat, jannatmakon joy
particularity
o’ziga xos xususiyat
peace
tinchlik, osoyishtalik
patience
sabr, qanoat
P fonemasi ishtirokida hosil bo’lgan so’zlarning semantikasiga e’tibor
beradigan bo’lsak, bu fonema asosan o’rin-joy, aniqlik, to’g’rilik, sabrlilik
ma’nolarini ifodalaydi.
T fonemasi ishtirokidagi so’zlar esa ko’pincha yo’nalish ma’nosini o’z
ichiga oladi: tendency - intilish, mayl, moyillik; to - ga; towards - tomon, sari;
tele-, trans -. T fonemasi yordamida hosil bo’lgan so’zlar qayer? (qayerga?
qayerda? qayerdan?) so’rog’iga javob bo’luvchi so’zlarni hosil qiladi va asosan
yo’nalish ma’nosini anglatadi. Shuningdek, bu fonema ishtirokidagi so’zlar sayr,
sayohat, yo’lak, burilish (travelling – sayohat; trip – sayohat; track – yo’lak; turn
– burilish) ma’nolarini anglatadi. Ta’lim bermoq - teach va shug’ullanmoq,
o’rganmoq – train so’zlari ham T fonemasi ishtirokida shakllangan.
Noma’lum so’zlarni uning ba’zi undoshlar birikmalarining ma’nosiga
bog’lab tushunish mumkinligini ko’rsatish oson. Misol uchun, agar so’z SN
birikmasi bilan boshlangan bo’lsa, u yoqimsiz narsa va harakatlarni bildiradi:
baqirmoq, o’shqirmoq, ilon, aksirish, chayqalish, siqmoq va hokazo. (snap –
qarsillab sinmoq, baqirmoq, o’shqirmoq; snake – ilon; sneeze – aksirmoq;
snudge – siqmoq) Agar so’z SL kombinatsiyasi bilan boshlansa, uni asosan
quyidagi ikkita soha bo’yicha o’rganish mumkin.
Jadval 3. SL kombinatsiyasi bilan bog’liq semantik domenlar.
SL
SL kombinatsiyasi ishtirokidagi
so’zlar qiyalik, pastlik va quyiga
harakat kabi ma’nolarni anglatadi.
SL kombinatsiyasi ishtirokidagi
so’zlar salbiy ma’no anglatuvchi
so’zlar hosil qiladi.
Slack - sust
Slam - qarsillatib yopmoq
Slalom - slalom (chang’ida tepalikdan
tushish sporti)
Slander - tuhmat, bo’hton, tuhmat
qilmoq
Slant - egmoq, engashtirmoq
Slang - jargon
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
31
Slice - tilim-tilim qilib kesmoq,
karchlamoq
Slap - tarsaki, shapaloq, tarsaki
tashlamoq, uloqtirmoq
Slide - sirg’anmoq, sirpanmoq
Sleazy - xarabaga aylangan, abgor
(makonga nisbatan)
Slope - qiya, qiyalik
Slime - shilimshiq, shilliq
Slow - sekin, sust, sekinlashmoq
Slink - sekingina sezdirmay ketib
qolmoq
Slot - ichiga o’rnatmoq, joylashtirmoq Slop - toshmoq, to’kilmoq (suyuqlikka
nisbatan)
Slouch - bukilmoq, egilmoq
Slob - befarosat odam
Slump – pasayib ketmoq, tushmoq,
kamaymoq (savdo, narx)
Sludge - loy, balchiq
-url, -irl, -erl
harflarida ishtirok etgan [3:] fonemasi aylana, yumaloq
shakllarga ega bo’lgan narsalar bilan bog’liq. Curl - jingalak; furl - mo’yna;
swirl - gir-gir aylanmoq; twirl - gir aylanmoq, aylantirmoq (raqsda);
whirl - chirpirak bo’lib aylanmoq.
GL
kombinatsiyasi asosan yorqin, nurli, munavvar, tiniq kabi ma’nolarni
anglatuvchi so’zlarda uchraydi. Glimpse - (to’satdan) ko’zi tushmoq, ko’rib
qolmoq; glisten - (nam yerlarga nisbatan qo’llaniladi) yaltiramoq; glitter -
charaqlamoq, yarqiramoq; glass - shisha, shisha idish, stakan;
So’z boshida keluvchi
ST
fonemalari kombinatsiyasiga e’tibor beradigan
bo’lsak, ushbu fonema asosan ishongan, suyangan kishi (mainstay), turg’unlik,
barqarorlik (stability), kuch, quvvat, mador (strenght), to’xtamoq (stop),
qarshilik ko’rsatish (resistance) kabi ma’nolarni anglatishiga amin bo’lamiz.
Quyidagi jadvalda esa ST kombinatsiyasining ma’nolari misollar yordamida
yaqqol ko’rsatib berilgan.
Jadval 4. ST birikmasi bilan bog’liq leksik birliklar.
ST
Stable
Barqaror, turg’un
Stack
Taxlamoq, uymoq, g’aramlamoq
Staff
Xodim, xodimlar bilan ta’minlamoq
Stage
Sahnalashtirmoq, bosqich
Stagnant
Turg’un,
oqmaydigan
(suvga
nisbatan)
Stand
Tik vaziyatda bo’lmoq, tikka turmoq
Steady
Turg’un, barqaror, surunkali, muttasil
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
32
Stick
Yopishtirmoq, yopishmoq
Stop
To’xtamoq
Stout
Sog’lom, baquvvat, irodali, sabotli
Stubborn
Qaysar, o’jar
Stunning
Chiroyli, go’zal, jozibali, yoqimli
Stunt
To’xtatmoq, to’xtatib turmoq
Shunisi qiziqki, ST fonemalar unli tovushlar bilan ajratilganda ham ma’no
saqlanib qoladi: set - joylashtirmoq, o’rnatmoq; settlement - kelishuv, rozilik;
site - o’rin, joy, makon; sate - to’ydirmoq, to’yg’izmoq; satisfaction - mamnun
bo’lish, lazzatlanish, qoniqish;
Tilshunos olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki,
unli tovush bilan ajratilgan undoshlar kombinatsiyasi ham o’ziga xos ma’noga
ega bo’lishi mumkin. Turli unlilar bilan ajratilgan BB fonemalari birikmasi
ma’nosi salbiy ma’no anglatuvchi so’zlarni hosil qiladi: babble - ming’illamoq,
g’uldiramoq; bob - pastga-tepaga tez-tez tushib chiqmoq, to’lqinlanmoq;
bobbery - shovqin, qiy-chuv; bibulous - piyonista;
So’z boshida NV undosh birikmasidan oldin unli tovush kelsa, bu qolipdagi
so’zlar asosan zaruriyat, chigallik, jalb qilinish, ichki, maxfiy, ichki tomon kabi
ma’nolardagi so’zlarni hosil qiladi.
Xulosa.
Bu tovushlarning fonosemantik xususiyatlari tilning ramziy tuzilishini
va odamlarning tovushlarga qanday ma’no berishini tushunish uchun muhim
maslahatlar beradi. Bunday fonosemantik xususiyatlarni o’rganish orqali
tilshunoslar tilning emotsional va ramziy tomonlarini yaxshiroq tushunishga
intiladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Allwood J. 2017. From Language as a System of Signs to Language Use.
The Routledge Handbook of Language and Dialogue, 9.
2.
Magnus M. 2000. What’s in a Word? Evidence for Phonosemantics
(Doctoral dissertation, Norwegian University of Science and Technology).
3.
Shestakova O. – Bolshakova N. 2016. Phonosemantics Principles of
Description Onomatopoeias in the Dictionary of New Type. The Social Sciences,
vol. 11, n. 21, pp. 5178-5183.
4.
Bervik R.C. – Xomskiy N. 2015. Why only us: Language and volution. MIT
press.
5.
Grosvald.M. – Korina.D. 2012. The production and perception of
subphonemic vowel contrasts and the role of the listener in sound change. The
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
33
initiation of sound change: Perception, production, and social factors, vol. 323,
pp. 77-87.
6.
Butler.R. A. 2017. Cross-Linguistic Phonosemantics.
7.
Rogerson-Revell, P. 2017. English vowels and consonants. In The
Routledge handbook of contemporary English pronunciation (pp. 111-139).
Routledge.
8.
Nikols.J. 2011. Monogenesis or polygenesis: a single ancestral language for
all humanity? In The Oxford handbook of language evolution.
9.
Bekker.A. 2017. Introduction to English linguistics, vol. 2752. UTB.
