DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
21
SANOAT CHIQINDILARI VA HAVO IFLOSLANISHINING OLDINI
OLISHDA MULTISIKLON QURILMALARINING QO‘LLANILISHI
HAMDA MUQOBIL TEXNOLOGIYALAR BILAN TAQQOSLASH
Djurayev Sherzod Sobirjonovich
Sharibayev Nosir Yusubjanovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039699
Zamonaviy sanoat ishlab chiqarish jarayonlarida atmosfera ifloslanishi va
chiqindilar hajmining ortishi ekologik muammolarning keskinlashuviga sabab
bo‘lib kelmoqda. Xususan, ko‘mir, neft, gaz va boshqa yoqilg‘i turlaridan
foydalanishda, metallurgiya va kimyo sanoatida, qurilish materiallari ishlab
chiqarishda (sement, g‘isht, ohak va boshqalar) havo tarkibiga turli zararli
aralashmalar, qattiq zarrachalar hamda is gazi, azot oksidlari, oltingugurt
birikmalari singari moddalar chiqib ketadi. Ushbu ifloslantiruvchi moddalar
inson salomatligiga, ekotizimlarga hamda iqlimga sezilarli zarar yetkazishi
mumkin.
Mazkur tezisda, sanoat chiqindilari va havo ifloslanishining oldini olishda
multisiklon qurilmalarining tutgan o‘rni hamda ularning muqobil texnologiyalar
bilan solishtirilishi haqida so‘z yuritiladi. Ushbu tahlil orqali sanoat
korxonalarida eng maqbul va tejamli usullarni aniqlash, ekologik va iqtisodiy
jihatdan ijobiy natijalarga erishish masalalari ko‘rib chiqiladi.
Zamonaviy sanoatda ishlab chiqarish jarayonlarining kengayishi bilan
atmosfera havosiga chiqariladigan chang, turli kimyoviy aralashmalar, toksik
moddalar hamda issiqxona gazlari hajmi ortib bormoqda. Dunyo bo‘yicha
amalga oshirilayotgan ekologik siyosat va qonunchilik me’yorlari korxonalar
zimmasiga chiqindi gazlarni pasaytirish, ishlatiladigan yoqilg‘ilarning energetik
samaradorligini oshirish, havo tozalash uskunalarini modernizatsiya qilish kabi
majburiyatlarni yuklamoqda.
Shunday sharoitda tizimli havo filtrlash usullari sifatida siklon, multisiklon,
elektrofiltr, bag-filler va boshqa zamonaviy texnologiyalarni ishga solish orqali
chiqindilar miqdorini pasaytirish dolzarb yo‘nalishlardan hisoblanadi.
Multisiklon qurilmalar bir nechta kichik siklon elementini yagona
konstruksiyaga birlashtirish orqali gaz oqimidan zarrachalarni ajratib olish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Ularning ishlash prinsipi an’anaviy
siklonlarga o‘xshash bo‘lsada, bir qator muhim afzalliklarga ega:
Chang ajratish samaradorligi
: Bir nechta siklon elementining parallel
ishlashi tufayli umumiy filtrlash samaradorligi ortadi. Xususan, an’anaviy bitta
siklonda o‘rtacha 80–90% gacha samaradorlik mavjud bo‘lsa, multisiklonlarda
bu raqam 95–98% gacha yetishi mumkin.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
22
Mayda zarrachalarni ushlash xususiyati
: Mayda o‘lchamdagi (1–5
mikron atrofidagi) zarrachalarni an’anaviy siklonlar ushlab qolishi qiyin bo‘ladi.
Multisiklon elementlarining kichik diametrga ega bo‘lishi aylanma oqim tezligini
kuchaytirib, mayda zarrachalarni ham samarali ushlash imkonini beradi.
Modulli konstruksiya
: Multisiklon konstruktsiyasi modulli bo‘lgani bois,
texnik xizmat ko‘rsatish vaqtida ayrim elementlarni o‘chirib, tozalash yoki
almashtirish, ish jarayonini to‘liq to‘xtatmasdan olib borish osonlashadi.
Energiya iste’molining maqbulligi
: Multisiklonlar konstruktsiyadagi oqim
yo‘llari va siklon elementlarini optimallashtirish yordamida nisbatan barqaror
bosim yo‘qotilishini ta’minlaydi. Natijada birlamchi energiya sarfi kamayishi,
zavod yoki fabrika miqyosida esa umumiy xarajatlarning pasayishiga olib kelishi
mumkin.
Qo‘shimcha jihozlar bilan integratsiya
: Multisiklonlar keyingi bosqichda
qo‘llaniladigan bag-filler yoki elektrofiltr bilan kombinatsiyalash uchun qulay.
Bunda birinchi bosqichda yirik va o‘rta zarrachalar tozalanib, keyingi bosqichda
mayda zarrachalar yoki gaz ifloslantiruvchi moddalar ajratib olinadi.
Barcha ushbu jihatlar sanoat korxonalarida multisiklonlardan keng
foydalanishga bo‘lgan qiziqishni oshiradi. Shu bilan birga, mazkur uskunalarning
texnik parametrlarini o‘z vaqtida sozlash, ekspluatatsiya jarayonlarida nazorat
o‘tkazish juda muhim.
Multisiklonlar bilan raqobatda bo‘lgan yoki ularning o‘rnini bosadigan bir
qator muqobil texnologiyalar mavjud. Ular orasidan eng ko‘p qo‘llaniladigani –
elektrofiltrlar va matofilter (bag-filler) tizimlaridir.
Elektrofiltr (elektrostatik cho‘ktirgich) – gaz oqimida mavjud bo‘lgan
zarrachalarni yuqori kuchlanishdagi elektrodlar orqali ionlashtirish va qarama-
qarshi zaryadlangan elektrodlar sirti yoki kollektorga cho‘ktirish prinsipi
asosida ishlaydi.
Bag-filler yoki matofilter – to‘qimachilik materialidan tikilgan qoplar
ichidan gaz oqimini o‘tkazib, chang zarrachalarini ushlab qolish prinsipida
ishlaydi. Bu jarayon mexanik filtratsiya hisoblanadi.
Siklon va multisiklon qurilmalar – elektrofiltr hamda bag-fillerga nisbatan
konstruktsion jihatdan soddaroq va arzonroq texnologiya. Shu bilan birga, chang
ushlash samaradorligi u qadar yuqori emasligi sababli, ba’zan ular
soddalashtirilgan birlamchi yoki oraliq tozalash bosqichi sifatida qo‘llaniladi.
Soddalik
: Montaj, ekspluatatsiya va xizmat ko‘rsatish jihatdan qulay.
Barqarorlik
: Katta harorat, kimyoviy tarkib yoki boshqa ekstremal
sharoitlarda ham nisbatan barqaror ishlay oladi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
23
Chiqarish xarajatlari
: Konstruktsiya nisbatan arzon, shu bois ko‘plab
ishlab chiqarish korxonalarida joriy etish qulay.
Samaradorlik bo‘yicha cheklov
: Mayda zarrachalar bor jarayonlarda
siklonning samaradorligi ancha pasayadi. Ammo multisiklon bu kamchilikni
qisman bartaraf etadi.
Yuqoridagi xususiyatlardan ko‘rinib turibdiki, each texnologiyaning o‘ziga
xos qulaylik va cheklovlari mavjud. Multisiklon o‘rta harorat, changning turli
fraksiyalaridan iborat bo‘lgan sanoat chiqindilarini tozalash uchun maqbul
variant sanaladi. Ammo juda mayda zarrachalar hamda yuqori tozalash darajasi
talab etilsa, bag-filler yoki elektrofiltr bilan kombinatsiya qilish tavsiya etiladi.
Sanoat korxonalarida multisiklon qurilmasini joriy etish quyidagi jihatlar
bo‘yicha ijobiy natijalar berishi mumkin:
Atrof-muhit holatini yaxshilash
: Multisiklon chiqindi gazlar tarkibida
mavjud chang va zarrachalarni 90% dan yuqori darajada ajratishi tufayli,
atmosfera ifloslanishi sezilarli darajada kamayadi. Jamoat salomatligi, atrofdagi
o‘simlik va hayvonot dunyosiga salbiy ta’sir pasayadi.
Energiyani tejash
: Multisiklonlar bosim yo‘qotilishini minimal darajada
ushlab turgan taqdirda, aspiratsiya yoki ventilyatsiya tizimlarining elektr sarfi
kamayadi. Shu bilan birga, qo‘shimcha filtr materiallari (masalan, bag-filler
matosi) yoki kimyoviy reaktivlardan foydalanish zarurati ham pasayadi.
Ishlab chiqarish chiqimlarini kamaytirish
: Agar korxona har doim
filtrlash materiallariga mablag‘ sarf qilib kelsa, multisiklon texnologiyasiga o‘tish
yoki uni kombinatsiyalash orqali ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish
mumkin. Matolarni almashtirish, elektrofiltrlarning muntazam texnik xizmat
ko‘rsatish sarfi yoki kimyoviy reaktivlar xarajati ba’zan juda yuqori bo‘ladi.
Multisiklon esa mexanik konstruksiya bo‘lib, asosan metall konus va silindrdan
iboratligi uchun bunday qo‘shimcha sarflar minimal.
Investitsiyalar
va
qayta
tiklanish
muddatlari
:
Multisiklon
qurilmalarining dastlabki investitsion qiymati elektrofiltr yoki yirik bag-filler
tizimlariga nisbatan pastroq. Shu bois kichik va o‘rta korxonalar, byudjeti
cheklangan loyihalar uchun ayniqsa mos kelishi mumkin. Biroq tozalash darajasi
bo‘yicha talab yuqori bo‘lganda, multisiklonni to‘liq yechim sifatida emas, balki
oraliq bosqich sifatida ko‘rish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Ekologik me’yor va standartlarga moslashish
: Joriy etilayotgan ko‘plab
xalqaro ISO standartlari, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risidagi
qarorlar, shuningdek, mahalliy qonunchilik talablari sanoat korxonalarini
chiqindilar miqdorini doimiy ravishda monitoring qilishga undamoqda.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
24
Multisiklonlar bu borada ishonchli va stabil ishlashga qodir bo‘lgan
qurilmalardan biridir.
Sanoat chiqindilari va havo ifloslanishini kamaytirish masalasida har bir
sanoat korxonasi o‘ziga xos sharoitga ega bo‘lib, eng maqbul texnologik
yechimni tanlashda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim: ishlab chiqarish
jarayonining tabiati, harorat va kimyoviy tarkib, zarracha o‘lchamining
taqsimoti, tozalash darajasi bo‘yicha belgilangan ekologik talablar, iqtisodiy
imkoniyatlar va texnik xizmat ko‘rsatish infrastrukturasi.
Multisiklon qurilmalari texnologik soddaligi, qurilma narxining nisbatan
arzonligi va barqaror filtrlash samaradorligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa,
jarayondagi turli o‘lchamdagi va katta hajmdagi changlarni kamaytirish talabi
bo‘lganda, ularning qo‘llanilishi yuqori samara beradi. Biroq, changning juda
mayda fraksiyalarini ushlab qolish yoki zararli gaz aralashmalarini yo‘q qilish
maqsadida, multisiklon ko‘pincha bag-filler, elektrofiltr yoki boshqa kimyoviy
tozalash bosqichlari bilan birgalikda ishlatiladi.
Muqobil texnologiyalar (elektrofiltr, bag-filler) har biri o‘ziga xos afzallik va
chekliklarga ega. Shuning uchun ko‘plab yirik sanoat obyektlari ishlab chiqarish
jarayonini samarali optimallashtirish uchun har xil filtrlash bosqichlarini
kombine tarzda qo‘llamoqda. Xususan, avval multisiklon yordamida yirik va
o‘rta zarrachalar ushlab qolinadi, keyingi bosqichda esa elektrofiltr yoki bag-
filler orqali mayda zarrachalar ajratiladi. Shu bilan birga, kimyoviy filtrlar yoki
skraberlar bilan gazning zararli tarkibi yo‘q qilinishi ham amaliyotda keng
uchramoqda.
Bunday kompleks yondashuv sanoat chiqindilariga qarshi kurashda eng
yuqori samaradorlikni ta’minlaydi. Kelajakda ekologik normalar yanada
qat’iylashib borar ekan, sanoatdagi filtrlash texnologiyalari ham takomillashib,
“aqlli” boshqaruv tizimlari, real vaqt rejimidagi nazorat sensorlari va energiya
tejamkorlik uslublari bilan uyg‘unlashtirilishi kutiladi. Bunda multisiklon
qurilmalarining o‘rni ham sezilarli darajada mustahkamlanishi ehtimoli yuqori.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Metcalf & Eddy. Wastewater Engineering: Treatment and Resource
Recovery. 5-nashr, McGraw-Hill Education, 2013.
2.
Miller, S. A., Moore, F. C. “Industrial Air Pollution Control: Comparative
Analysis of Filter Technologies.” Environmental Progress & Sustainable Energy,
2020, vol. 39(4), b. 1297–1306.
3.
Yusupov, A. “Chang-gaz aralashmalarini tozalashning aerodinamik
usullari.” O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi To‘plami, 2019, №3, b. 45–54.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
25
4.
Turobov, E. “Multisiklon qurilmalarida chiqindi gazlarni tozalash
samaradorligi va uni oshirish usullari.” Texnika fanlari jurnali, 2021, №4, b. 60–
65.
5.
Feinberg, A. Industrial Ventilation Design Guidebook. Elsevier, 2018.
