DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
53
KEKSALAR SALOMATLIGI VA YASHASH SHAROITI O‘RTASIDAGI
GIGIYENIK BOG‘LIQLIK: ANDIJON VILOYATIDA TADQIQOT
Saxibova Go‘zaloy Alisher qizi
Andijon davlat tibbiyot instituti, Ijtimoiy gigiyena va sog‘liqni saqlashni
boshqarish kafedrasi assistenti
Umurzakova Muattar Rustamjonovna
Andijon davlat tibbiyot instituti, Ijtimoiy gigiyena va sog‘liqni saqlashni
boshqarish kafedrasi assistenti
Hasanova Shoiraxon Abdujabborovna
Andijon davlat tibbiyot instituti, Ijtimoiy gigiyena va sog‘liqni saqlashni
boshqarish kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15153385
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Andijon viloyatining tumanlari misolida
keksa aholining salomatligi va yashash sharoitlari o‘rtasidagi gigiyenik bog‘liqlik
chuqur ilmiy tahlil qilindi. Tadqiqotda turmush sharoitlari (ichimlik suvi,
chiqindi chiqarish, uy-joy sanitariyasi, yoritish va shamollatish tizimi) va
keksalar sog‘liq holati (surunkali kasalliklar, dispanser nazorati, psixososial
barqarorlik) o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar statistik va GIS tahlil asosida o‘rganildi.
Natijalarda gigiyenik infratuzilma yomon bo‘lgan hududlarda yurak-qon tomir,
nafas yo‘llari, oshqozon-ichak va psixologik muammolar yuqoriligi aniqlandi.
So‘rovnoma va fazoviy xaritalash asosida yuqori xavfli zonalar belgilanib,
manzilli sog‘liq siyosatini shakllantirishga oid takliflar ishlab chiqildi. Mazkur
maqola
sog‘liqni
saqlash
tizimining
ijtimoiy-gigiyenik
omillarni
integratsiyalashgan yondashuv asosida boshqarishga doir ilmiy asoslangan
qarashlarni taklif etadi.
Kalit so‘zlar:
Keksalar sog‘lig‘i, gigiyenik sharoit, uy-joy sanitariyasi,
Andijon viloyati, GIS tahlil, turmush sifati, sanitariya xizmatlari, surunkali
kasalliklar, mahalla salomatligi, ijtimoiy xizmatlar.
XXI asrda demografik o‘zgarishlar tufayli aholining keksayib borishi dunyo
miqyosida dolzarb muammolardan biriga aylanmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkilotining prognozlariga ko‘ra, 2050-yilga kelib Yer yuzida har to‘rtinchi
inson 60 yoshdan oshgan bo‘ladi. Ayni tendensiya O‘zbekiston uchun ham xos
bo‘lib, mamlakatimizda pensiya yoshidagi fuqarolar soni yil sayin ortmoqda. Bu
esa, o‘z navbatida, sog‘liqni saqlash tizimi oldiga yangi muammolarni
qo‘ymoqda: keksalar salomatligini saqlash, ularning hayot sifatini ta’minlash,
ijtimoiy va tibbiy yordamni optimallashtirish, ularning yashash sharoitlari bilan
sog‘lig‘i o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur ilmiy tahlil qilish zaruratini tug‘diradi.
Ayniqsa, gigiyenik jihatdan qulay bo‘lmagan yashash muhiti keksalar
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
54
sog‘lig‘ining yomonlashuviga, mavjud surunkali kasalliklarning kuchayishiga va
umumiy hayot sifati pasayishiga olib kelmoqda. Bu esa ijtimoiy himoya, mahalliy
infratuzilma, ekologik xavfsizlik va gigiyena xizmatlari bilan bevosita bog‘liq
kompleks muammo sifatida qaralishi kerak.
Keksalar salomatligi faqat tibbiy xizmatlar sifati bilan emas, balki ularning
kundalik hayot tarzini tashkil etuvchi asosiy gigiyenik omillar — toza ichimlik
suvi, chiqindilarni chiqarish tizimi, xona harorati va yoritilishi, gigiyenik
vositalarga kirish imkoniyati, uy-joy sanitariyasi va jismoniy faoliyat sharoitlari
bilan chambarchas bog‘liq. Mahalliy va xalqaro tadqiqotlar keksalar uchun
haroratning pasayib ketishi, havoning namligi, noto‘g‘ri ovqatlanish, va tozalikka
rioya qilinmasligi yurak-qon tomir, nafas yo‘llari va bo‘g‘im kasalliklarining
kuchayishiga olib kelishini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, yolg‘iz yashovchi keksalar
guruhida bu omillar xavf darajasini sezilarli oshiradi. Ularning salomatligi
nafaqat sog‘liqni saqlash tizimi, balki uy-joy infratuzilmasi, kommunal xizmatlar
sifati, mahalla va oilaviy ijtimoiy qo‘llab-quvvatlov darajasi bilan belgilanadi.
Demak, sog‘liq — bu shunchaki klinik holat emas, balki turmush muhiti bilan
shakllanuvchi ijtimoiy-kasbiy, gigiyenik holatdir.
Yuqorida qayd etilgan holatlar va ilmiy kuzatuvlar keksalar salomatligi va
ularning yashash sharoitlari o‘rtasida gigiyenik bog‘liqlik mavjudligini
chuqurroq o‘rganish zarurligini ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston sharoitida, ayniqsa
Andijon viloyati misolida bu bog‘liqlikni hududlar kesimida tahlil qilish, sog‘liqni
saqlash siyosatini mahalliylashtirish va aniq profilaktik strategiyalar ishlab
chiqish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Chunki viloyat tumanlari turli
ijtimoiy-demografik, infratuzilmaviy va ekologik sharoitlarga ega bo‘lib, keksalar
yashash muhiti ham bir xilda emas. Ba’zi hududlarda sanitariya xizmatlari
yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa, ayrim chekka qishloqlarda esa chiqindi chiqarish
tizimi mavjud emas, suv quvurlari eskirgan, havoning tozaligi me’yor
darajasidan past. Ushbu nomutanosibliklar esa, tabiiy ravishda, aholi sog‘lig‘ida
hududiy tafovutlarni keltirib chiqaradi.
Shu nuqtai nazardan ushbu tadqiqotning
maqsadi
— Andijon viloyati
tumanlarida yashovchi keksa aholi salomatligi va ularning turmush sharoitlari
o‘rtasidagi gigiyenik bog‘liqlikni ilmiy asosda aniqlashdan iborat.
Tadqiqot
obyekti
— Andijon viloyatining 60 yoshdan oshgan aholisi,
predmeti
esa —
ularning yashash sharoitlari (uy-joy sanitariyasi, ichimlik suvi sifati, isitish
tizimi, chiqindi chiqarish holati, yoritish va havolantirish vositalari) va sog‘liq
holati (surunkali kasalliklar, immunitet, ijtimoiy faollik, dispanser ro‘yxatdagi
holatlar). Tadqiqotda so‘rovnoma asosidagi ijtimoiy-gigiyenik baholash, statistik
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
55
tahlil, GIS xaritalash va sog‘liq ko‘rsatkichlari bo‘yicha tumanlararo solishtirma
metodlar qo‘llaniladi. Ilmiy yangilik shundaki, keksalar sog‘lig‘i masalasi
ko‘pincha klinik doirada o‘rganilgan bo‘lsa, ushbu maqolada u gigiyenik
infratuzilma bilan tizimli bog‘liq holda, hududiy yondashuvda o‘rganiladi. Bu esa,
tibbiyotning profilaktika yo‘nalishiga mos ravishda, sog‘liqni boshqarish
siyosatini samaraliroq shakllantirishga xizmat qiladi.
Metodologiya va adabiyotlar tahlili
Ushbu tadqiqotda keksalar salomatligiga turmush sharoitlar va gigiyenik
infratuzilmaning ta’sirini aniqlash maqsadida bir nechta zamonaviy ilmiy usullar
uyg‘un holda qo‘llanildi. Tadqiqot metodologiyasi sifatida kompleks
epidemiologik monitoring, statistik tahlil, so‘rovnoma asosida ma’lumot to‘plash,
geografik axborot tizimlari (GIS) yordamida fazoviy tahlil, hamda adabiyotlar
tahlili asosida kontseptual asoslar shakllantirildi. Bu yondashuv nafaqat
salomatlik va yashash sharoitlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniq ko‘rsatishga,
balki gigiyenik xavflar manbalarini aniqlash, tumanlar kesimida ustuvor
muammolarni saralash va sog‘liqni saqlash resurslarini to‘g‘ri yo‘naltirish
imkonini berdi. Tadqiqot Andijon viloyatining ijtimoiy-demografik va
infratuzilmaviy jihatdan farqli tumanlarida — Asaka, Shahrixon, Buloqboshi,
Jalaquduq va Andijon shahrida amalga oshirildi. Bu tanlov hududiy tafovutlar
orqali keksalar yashash muhitini taqqoslash imkonini berdi.
Metod sifatida 60 yoshdan oshgan aholining 600 nafardan ortiq vakillari
orasida yarim strukturali
so‘rovnomalar
o‘tkazildi. So‘rovnoma modullari
quyidagilarni o‘z ichiga oldi: uy-joy sanitariyasi (xona harorati, yoritish,
shamollatish), ichimlik suvi va isitish tizimi, gigiyenik vositalarga kirish
imkoniyati, shaxsiy tozalik uchun sharoitlar mavjudligi, tibbiy xizmatga yaqinlik
va foydalanish chastotasi. Shuningdek, respondentlarning surunkali kasalliklar,
dispanser ro‘yxatdagi holati, psixo-emotsional holati va hayot sifati bo‘yicha
ma’lumotlar yig‘ildi. Statistik tahlilda SPSS 26.0 dasturidan foydalanildi;
o‘rganilayotgan o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi korrelyatsiya darajasi, regressiya
tahlillari va gigiyenik sharoitlar asosida salomatlikka ta’sir qiluvchi omillar
aniqlab chiqildi. GIS orqali esa keksalar salomatligi xavfi bo‘yicha hududiy
farqlar vizuallashtirildi.
Adabiyotlar tahlili metodologiyaning nazariy poydevorini mustahkamladi.
Jumladan, Xalqaro sog‘liqni saqlash tashkilotlari tomonidan ishlab chiqilgan
"Ageing and Health" (JSST, 2018) konsepsiyasi asosida salomatlik — bu faqat
kasallikning yo‘qligi emas, balki insonning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy farovonlik
holati ekanligi e’tirof etildi [1]. Mazkur konsepsiyada yashash muhiti, iqtisodiy
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
56
sharoit, ijtimoiy aloqalar va tibbiy xizmatga kirish imkoniyati keksalar
sog‘lig‘ining asosiy determinantlari sifatida ko‘rsatilgan. Mahalliy manbalardan
esa D. Karimovning "Qariyalar salomatligini ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlari" nomli ishida ayni masalaning O‘zbekiston sharoitidagi real
jihatlari yoritilgan bo‘lib, ijtimoiy-iqtisodiy tengsizlik va uy-joy infratuzilmasi
sog‘liqka ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri sifatida baholangan [2].
Shuningdek, R. Yaxshiboyev va A. Asqarovlarning "Gigiyena infratuzilmasi va
surunkali kasalliklar: hududiy tahlil" nomli ishlari gigiyenik sharoitlar va yurak-
qon tomir, nafas yo‘llari kasalliklari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlagan [3].
Tadqiqotda qo‘llanilgan metodologiyaning asosiy afzalligi — sog‘liq va
yashash sharoitlarini faqat izolyatsiyada emas, balki
kompleks tizim sifatida
o‘rganish imkonini berishidadir. Ayniqsa,
so‘rovnomali yondashuv
orqali aholi
vakillarining subyektiv fikrlari, sharoitlar haqidagi o‘z baholari va sog‘liq
holatiga oid subyektiv ko‘rsatkichlar aniqlanishi bu tadqiqotga kengroq ijtimoiy-
gigiyenik nuqtai nazardan qarash imkonini berdi. Masalan, sovuq xonada
yashaydigan yoki sanitariya vositalari yetishmaydigan keksa insonlar nafaqat
jismoniy, balki ruhiy va ijtimoiy izolyatsiyaga ham duchor bo‘lishlari aniqlangan.
Bu esa sog‘liqni faqat kasallik mavjudligi bilan emas, balki
hayot sifatining
umumiy darajasi bilan
bog‘lab o‘rganishni taqozo etadi.
GIS texnologiyasining tadqiqotda qo‘llanilishi, xususan, sog‘liq bilan bog‘liq
xavf zonalarini aniqlash
,
hududiy resurslar yetishmovchiligini xaritada
ifodalash
, har bir tuman yoki mahallaning gigiyenik portretini yaratishda yangi
imkoniyatlar ochdi. Bu yondashuv nafaqat statistik ko‘rsatkichlar asosida
baholash, balki vizual va fazoviy taqqoslash orqali sog‘liq siyosatini aniq
hududiy strategiyalar asosida shakllantirish imkonini yaratadi. Xalqaro
adabiyotlarda GIS asosidagi sog‘liq monitoringi — "spatial epidemiology" deb
yuritiladi va bu uslub ayniqsa rivojlanayotgan davlatlarda resurslarni maqbul
taqsimlashda samarali vosita sifatida qaraladi [4]. Bizning tadqiqotda ham
aynan tumanlar kesimida keksalar yashovchi hududlarning gigiyenik resurslari
bilan kasalliklar intensivligi o‘rtasidagi fazoviy bog‘liqlik ko‘rsatildi.
Tadqiqotda foydalanilgan statistik tahlil usullari (korrelyatsiya, logistika
regressiyasi, normalizatsiya) orqali sog‘liq holati va yashash muhiti o‘rtasidagi
asosiy determinantlar ajratib ko‘rsatildi. Ayniqsa, ichimlik suvining sifati,
sanitariya vositalarining mavjudligi, chiqindi chiqarish tizimi va xona harorati
keksalar sog‘lig‘iga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatayotgani aniqlangan. Ushbu
parametrlarning yuqori yoki past bo‘lishi bevosita yurak-qon tomir,
osteoxondroz, nafas yo‘llari, buyrak va jigar faoliyatidagi buzilishlar sonining
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
57
oshishi bilan bog‘liq. Bunday ilmiy asoslangan bog‘liqlikni aniqlash sog‘liqni
saqlash strategiyasini sog‘lomlashtirishga qaratilgan
oldindan baholash
(predictive health)
vositalaridan biri sifatida xizmat qiladi.
Metodologiyaning muhim jihatlaridan yana biri — mahalliy sharoitga
moslashganligidir. Ya’ni, xalqaro nazariyalar (JSSTning "healthy ageing", WHO’s
urban health equity assessment) bilan uyg‘un holda, O‘zbekistonning ijtimoiy-
iqtisodiy sharoitlari, mahalla tizimi, sanitariya xizmatlari tuzilmasi, ijtimoiy
qatlamlar o‘rtasidagi farqlar hisobga olingan. Shuningdek,
tadqiqotning ilmiy
yangilik jihati
— bu mavzuni bevosita
hududiy kesimda
, ya’ni tumanlar
darajasida GIS asosida o‘rganilishi va keksalar salomatligi masalasiga birinchi
navbatda
gigiyenik infratuzilma
kontekstida yondashilishidir. Ilgari keksalar
salomatligi ko‘proq surunkali kasalliklar yoki gerontologik xizmatlar sifati bilan
bog‘liq tarzda tahlil qilingan bo‘lsa, bu tadqiqot ushbu muammoni kengroq
ijtimoiy-gigiyenik maydonga olib chiqadi.
Natijalar va muhokama
Tadqiqot davomida Andijon viloyatining Asaka, Shahrixon, Buloqboshi,
Jalaquduq tumanlari hamda Andijon shahri misolida 60 yoshdan oshgan
aholining salomatligi va yashash sharoitlari o‘rtasidagi gigiyenik bog‘liqliklar
tahlil qilindi. So‘rovnomalarda qatnashgan 600 nafar keksaning yashash muhiti,
uy-joy holati, suv ta’minoti, sanitariya va gigiyena sharoitlari, issiqlik va
yoritilish darajasi, hamda umumiy sog‘lig‘i haqida ma’lumotlar yig‘ildi. Tahlillar
shuni ko‘rsatdiki, uy sharoitidagi gigiyenik infratuzilma va sog‘liq holati
o‘rtasida bevosita va barqaror bog‘liqlik mavjud. Jumladan, chiqindi chiqarish
tizimi muntazam ishlamaydigan va suv quvurlari eskirgan mahallalarda
yashovchi keksalar orasida oshqozon-ichak infeksiyalari, yurak-qon tomir
kasalliklari, surunkali bronxit, teri allergiyalari va buyrak faoliyati bilan bog‘liq
muammolar ancha yuqori darajada qayd etilgan.
Masalan, Jalaquduq tumanining chekka mahallalarida yashovchi keksa
respondentlarning 63 foizi ichimlik suvi sifatining pastligi, 47 foizi esa uyda
tozalikka rioya qilish uchun zarur shart-sharoitlar mavjud emasligini bildirgan.
Bu hududda bolalar va keksalar orasida kasalliklarning yuqoriligi JSST sog‘lom
yashash sharoitlariga oid minimum standartlariga javob bermasligini
ko‘rsatmoqda. Aynan shu tumanda gepatit A, surunkali ichak kasalliklari va teri
bilan bog‘liq infeksiyalar keksalar orasida yuqoriligini tasdiqlovchi dispanser
ro‘yxat ko‘rsatkichlari ham yig‘ildi. Asaka tumanida esa, tibbiy xizmat
muassasalariga yiroq yashovchi keksalar orasida gipertoniya va yurak ishemik
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
58
kasalliklarining tarqalganligi 1000 kishiga nisbatan 132 ta holat bilan qayd
etilgan bo‘lib, bu Andijon shahri ko‘rsatkichidan ikki baravar yuqori.
Uy-joy gigiyenasi (xona yoritilishi, shamollatish darajasi, harorat
barqarorligi) bo‘yicha olingan natijalar kutilganidek sog‘liq bilan kuchli
aloqadorlikni ko‘rsatdi. Buloqboshi tumanida o‘tkazilgan tahlilga ko‘ra, xonasi
doimiy namlikda bo‘lgan yoki yoritilishi past bo‘lgan xonadonlarda yashovchi
keksa ayollar orasida revmatizm va o‘pka kasalliklari 39 foiz hollarda
uchrayotgani aniqlangan. Havo aylanishining cheklanganligi, chang va kimyoviy
moddalarning to‘planishi, sovuq va xira yoritilgan muhit surunkali kasalliklar
uchun qulay sharoit yaratadi. Aynan bu muhitlarda salomatlik holatining
pasayishiga olib keluvchi gigiyenik faktorlardan biri sifatida xona harorati va
havoning sifat darajasi ajratib ko‘rsatildi.
Tadqiqot doirasida o‘rganilgan yana bir muhim jihat — bu keksalarning o‘z
sog‘lig‘iga bo‘lgan yondashuvi va yashash sharoitlariga subyektiv bahosi bo‘ldi.
So‘rovnomada qatnashganlarning 52 foizi sanitariya sharoitlari yaxshi
emasligini, 49 foizi uy-joy sovuqligidan aziyat chekishini, 64 foizi esa gigiyena
vositalariga (maxsus hojatxona, dush, yuvinish qulayligi) cheklangan kirish
mavjudligini tan oldi. Shu bilan birga, aynan sanitariya sharoitlari yaxshi bo‘lgan
xonadonlarda yashovchi keksalarning dispanser nazoratidagi sog‘liq
ko‘rsatkichlari barqaror, psixo-emotsional holati esa nisbatan ijobiyroq ekanligi
qayd etildi.
Shuningdek, GIS xaritalar orqali tahlil qilingan ma’lumotlar natijasida
gigiyenik xavf darajasi yuqori bo‘lgan hududlar vizual tarzda ajratildi. Bu
hududlarda sog‘liq muammolari ham geografik tarzda yuqoriligini isbotlovchi
model yaratildi. Statistik jihatdan, sanitariya va ichimlik suvi tizimi past bo‘lgan
mahallalarda surunkali kasalliklar tarqalish koeffitsienti 1,8–2,4 baravar yuqori
bo‘lgan.
Olingan natijalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatmoqdaki, keksalar salomatligi
bevosita ularning yashash muhiti sifatiga bog‘liq bo‘lib, ayniqsa gigiyenik
infratuzilma sifati past bo‘lgan tumanlarda kasalliklarning yuqoriligi
kuzatilmoqda. Yuqorida qayd etilganidek, sanitariya holati yaxshi bo‘lmagan, uy-
joylarda yoritish va shamollatish tizimlari yo‘q yoki nosoz bo‘lgan, chiqindi olib
chiqish tizimi ishlamayotgan hududlarda keksa insonlar orasida yurak-qon
tomir, nafas yo‘llari, buyrak, jigar va ortopedik kasalliklar holatlari o‘rtacha 1,8–
2 baravar yuqori bo‘ldi. Bu holatlar xalqaro tajriba bilan solishtirilganda,
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xos muammo ekanligi aniqlanadi. JSST
tomonidan olib borilgan “Global report on age-friendly cities” nomli tadqiqotda
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
59
ham aynan sanitariya xizmatlari va kommunal qulayliklar yetishmovchiligi
keksalarning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir etuvchi yetakchi omillardan biri sifatida
qayd etilgan [1].
Bizning tadqiqotda aniqlangan gigiyenik muhit va sog‘liq holati o‘rtasidagi
bog‘liqliklar JSSTning “Healthy Ageing” konsepsiyasi bilan to‘liq uyg‘un bo‘lib,
bunda sog‘lom qarilik faqat tibbiy xizmat emas, balki yashash muhiti, psixologik
holat, ijtimoiy faollik va gigiyena infratuzilmasi bilan belgilanishi ta’kidlangan
[2]. Andijon viloyatida o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, gigiyenik muhitni
yaxshilashga yo‘naltirilgan har bir kichik o‘zgarish (masalan, issiq suv tizimining
joriy etilishi yoki chiqindi tashish xizmatining muntazamlashtirilishi)
keksalarning sog‘liq holatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu ijobiy tendensiya
sog‘liqni saqlash siyosatida infratuzilmaviy muammolarni tibbiy xizmatlar bilan
bir qatorda qarab chiqish zarurligini yana bir bor asoslab beradi.
Shuningdek, tahlillarda keksalarning sog‘lig‘i nafaqat yashash sharoitlari,
balki ularning psixososial holatiga ham bog‘liq ekani kuzatildi. Uyda yolg‘iz
yashovchi, gigiyena sharoitlari past bo‘lgan shaxslar orasida depressiya,
uyqusizlik, ijtimoiy izolyatsiya va stress bilan bog‘liq holatlar soni yuqori
bo‘lgan. Bu esa, sog‘liqni saqlash xizmatlari gigiyenik muhitni baholash bilan bir
qatorda, ijtimoiy xizmatlar bilan ham integratsiyalashuvi zarurligini ko‘rsatadi.
Masalan, Germaniyada “Hausbesuch” (uyda tibbiy xizmat ko‘rsatish) tizimi
orqali keksa aholiga uyning o‘zida sog‘liqni baholash, gigiyena holatini nazorat
qilish va psixologik yordam ko‘rsatish yo‘lga qo‘yilgan. O‘zbekistonda esa
mahalla va oilani qo‘llab-quvvatlash xizmatlari bilan sanitariya xizmati va
tibbiyot muassasalari o‘rtasidagi uzviy hamkorlik hali yetarli emas.
Tadqiqotning amaliy qiymati shundaki, u tumanlar kesimida sog‘liq xavf
darajalarini aniqlash va sog‘lom qarilik siyosatini hududiy kontekstdan kelib
chiqib shakllantirish imkonini beradi. Andijon shahri va Asaka tumanida
gigiyenik xizmatlar nisbatan yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lsa-da, chekka
tumanlarda bu ko‘rsatkichlar keskin past. Bu esa sog‘liqni saqlash siyosatini “bir
xillik” asosida emas, balki
differensial yondashuv
asosida shakllantirish
zarurligini taqozo etadi. Resurslar manzilli ajratilishi, gigiyenik xizmatlar
rekonstruksiyasi va mahalliy monitoring tizimi bu boradagi muhim strategik
choralar sifatida tavsiya etiladi.
Xulosa va takliflar
Olib borilgan chuqur ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatdiki, keksalar sog‘lig‘i
ularning yashash sharoitlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, ayniqsa gigiyenik
infratuzilmaning sifati past bo‘lgan hududlarda surunkali kasalliklar, psixososial
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
60
muammolar va hayot sifati pasayishi hollari yuqoriligicha qolmoqda. Tumanlar
kesimida kuzatilgan farqlar shuni isbotladiki, sanitariya xizmatlarining holati,
ichimlik suvi sifati, chiqindi chiqarish tizimining mavjudligi, uy-joylar yoritilishi
va shamollatilishi darajasi keksalar sog‘lig‘iga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
Jalaquduq, Buloqboshi va Shahrixon tumanlaridagi chekka hududlarda gigiyenik
sharoitlarning yomonligi keksa aholining nafaqat jismoniy, balki ruhiy sog‘lig‘iga
ham salbiy ta’sir qilayotganini ko‘rsatdi.
Shuningdek, tadqiqot davomida gigiyenik omillarning tibbiy xizmatlardan
ham ko‘proq ahamiyatga ega bo‘lishi mumkinligi isbotlandi. Bu degani, sog‘liqni
saqlash tizimi faqat shifoxona va davolash bilan cheklanib qolmasligi, balki
sog‘liqni saqlash siyosati — yashash muhiti, hayot sifati, ijtimoiy xavfsizlik va
gigiyenik ta’minot bilan ham chambarchas bog‘liq bo‘lishi kerak. Ayniqsa, yolg‘iz
yashovchi keksalar uchun gigiyenik shart-sharoitlar yuqori xavfli zonaga
aylanishi mumkin. Bunday holatlarda keksalar uylarida chiqindining yig‘ilib
qolishi, gigiyena vositalarining yetishmasligi, xonada sovuqlik, tozalikning
buzilishi kasalliklarning kuchayishiga olib keladi. Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki,
bunday gigiyenik muammolar mavjud hududlarda keksa insonlar orasida
gipertoniya, yurak ishemiyasi, surunkali bronxit, depressiya va uyqusizlik kabi
holatlar ko‘proq uchraydi.
Olingan ilmiy natijalar asosida quyidagi amaliy takliflarni ilgari surish
mumkin:
1.
Tumanlar kesimida gigiyenik infratuzilma holatini baholovchi
muntazam monitoring tizimini joriy etish
. Har bir mahallaning sanitariya,
ichimlik suvi, chiqindi chiqarish, yoritish va havolantirish tizimi holati har
chorakda maxsus mezonlar asosida baholanib, bu ko‘rsatkichlar asosida
“gigiyenik xavf xaritasi” tuzilishi kerak. Bu xarita orqali sog‘liqni saqlash
resurslarini manzilli ajratish mumkin bo‘ladi.
2.
Keksalar uchun maxsus sanitariya-mahalla xizmatlarini yo‘lga
qo‘yish
. Bu xizmatlar keksa aholiga uydan chiqmagan holda gigiyenik
maslahatlar berish, yuvinish va tozalik vositalarini yetkazib berish, uy sharoitida
sanitariya nazoratini amalga oshirishga yo‘naltiriladi. Bu xizmatlar mahalla,
sanitariya epidemiologiya xizmatlari va ijtimoiy xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar
hamkorligida ishlashi kerak.
3.
Uy-joy sharoitlarini baholash asosida xavf guruhidagi keksa
insonlar uchun ijtimoiy yordam paketlarini joriy etish
. Bu paketlar
doirasida isitish vositalari, yoritish vositalari, toza suv idishlari, gigiyenik
vositalar, hamda zaruratga ko‘ra reabilitatsiya xizmatlari bepul taqdim etilishi
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
61
tavsiya etiladi. Ayniqsa, yolg‘iz yashovchi, nogironligi bo‘lgan yoki tibbiy
ko‘rikdan o‘tmagan keksa insonlar uchun manzilli yordam mexanizmi
shakllantiriladi.
4.
Keksalar salomatligini monitoring qilishda GIS texnologiyalarni
majburiy integratsiya qilish
. GIS xaritalar yordamida keksa aholining yashash
joyi, xizmat ko‘rsatish nuqtalariga masofasi, havoning sifati va sanitariya
infratuzilmasi kabi ma’lumotlar yig‘iladi va raqamlashtiriladi. Bu orqali har bir
tuman sog‘liq xavfi bo‘yicha reytingga ega bo‘ladi va u asosida tibbiy brigadalar
yo‘naltiriladi.
5.
Tibbiy xizmatlar bilan ijtimoiy xizmatlar o‘rtasidagi
koordinatsiyani kuchaytirish
. Sog‘liqni saqlash tizimi faqat davolovchi emas,
balki ijtimoiy va gigiyenik profilaktik funksiyalarni ham bajarishi kerak. Mahalla
fuqarolar yig‘inlari, tibbiy muassasalar, xususiy sektor va nodavlat tashkilotlar
hamkorligida keksalarga yo‘naltirilgan gigiyenik savodxonlik kampaniyalari olib
borilishi zarur.
Mahalliy
sog‘liq
siyosatini
differensial
yondashuv
asosida
shakllantirish
. Har bir tumanning gigiyenik holati, infratuzilma darajasi va
keksalar sog‘lig‘i bo‘yicha statistik ko‘rsatkichlari inobatga olingan holda alohida
sog‘liqni saqlash strategiyalari ishlab chiqilishi kerak. Resurslar "bir xillik"
asosida emas, balki ehtiyojga mos taqsimlanishi sog‘liqni boshqarishda
samaradorlikni oshiradi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
World Health Organization. “Global report on age-friendly cities.” Geneva,
2007.
2.
WHO. “Decade of Healthy Ageing 2020–2030.” Geneva: WHO Press, 2020.
3.
Karimov D. “Qariyalar salomatligini ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlari.” ResearchGate, 2022.
4.
Yaxshiboyev R., Asqarov A. “Gigiyena infratuzilmasi va surunkali
kasalliklar: hududiy tahlil.” ResearchGate, 2023.
5.
WHO. “Ageing and health.” https://www.who.int/news-room/fact-
sheets/detail/ageing-and-health
6.
Sog‘liqni saqlash vazirligi. “O‘zbekiston sog‘liq siyosati 2023–2027:
Strategik yo‘nalishlar.” Toshkent, 2023.
7.
UNICEF & WHO. “Progress on household drinking water, sanitation and
hygiene.” 2021.
8.
UNFPA Uzbekistan. “Population Ageing in Uzbekistan: Challenges and
Opportunities.” Toshkent, 2022.
9.
European Commission. “Green Paper on Ageing.” Brussels, 2021.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
62
10.
WHO. “Urban Health Equity Assessment and Response Tool.” Geneva,
2020.
11.
Muminova, N., Qodirova, G., Tillaboyeva, F., Abdullayeva, N., &
Turaxodjayeva, M. (2025). RUS TILI DARSLARINI TASHKIL ETISHDAGI
MUAMMO VA KAMCHILIKLAR: SAMARALI TIL O ‘RGATISH YO ‘LIDAGI TO
‘SIQLARNI BARTARAF ETISH. Empowerment of youth intellectual success
(EYIS), 2(3), 17-20.
12.
Muminova, N., Qodirova, G., Tillaboyeva, F., Abdullayeva, N., &
Turaxodjayeva, M. (2025). INGLIZ TILI DARSLARINI O ‘QITISHDA INTERFAOL
USULLARNING SAMARADORLIGI. Empowerment of youth intellectual success
(EYIS), 2(3), 8-11.
