DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
71
ПРОБАЦИЯ ХИЗМАТИ ФАЛИЯТИ
(ЯПОНИЯ ТАЖРИБАСИ МИСОЛИДА)
Аскарова Элмира
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15331301
Пробация хизмати жазони ижро этиш тизимининг муҳим таркибий
қисми бўлиб, жиноят содир этган шахсларни жамиятга қайта
мослаштириш ва уларнинг қайта жиноят содир этишининг олдини олишга
хизмат қилади. Ушбу хизмат жазолашдан кўра, ислоҳ қилиш ва
реабилитацияга эътибор бериш орқали жамият хавфсизлигини
таъминлайди. Японияда пробация хизмати ўзининг юқори самарадорлиги,
инсон ҳуқуқларига эътиборли ёндашуви ва ташкилий-ҳуқуқий
тузилишининг мустаҳкамлиги билан дунё миқёсида эътироф этилган.
Ушбу бўлимда Япония пробация хизматининг ташкилий ва ҳуқуқий
жиҳатлари япон ҳуқуқшунос олимларининг илмий тадқиқотлари асосида
кўриб чиқилади. Тадқиқотнинг асосий мақсади – Япония тажрибасини
ўрганиш орқали Ўзбекистон пробация хизматининг ташкилий-ҳуқуқий
асосларини такомиллаштириш учун амалий таклифлар ишлаб чиқишдир.
Пробация хизматининг концепцияси турли давлатларда ўзига хос
хусусиятларга эга бўлса-да, унинг умумий мақсади жиноятчиларни
жазолашдан кўра, уларни жамиятга фойдали аъзолар сифатида
қайтаришдан иборат. Японияда пробация хизмати 19-аср охиридан
бошлаб ривожлана бошлаган ва бугунги кунда мураккаб ташкилий-
ҳуқуқий тузилмага эга. Япон олими Коичи Миядзава ўзининг
тадқиқотларида пробация хизматининг тарихи Мэйдзи даври (1868–1912)
ислоҳотлари билан бошланганини таъкидлайди. Бу даврда Япония ғарб
давлатларининг жазони ижро этиш тизимларини ўрганиб, уларни миллий
хусусиятларга мослаштирган [1]. Ушбу ислоҳотлар пробация хизматининг
замонавий шаклланишига асос солди ва унинг ташкилий-ҳуқуқий
асосларини мустаҳкамлади.
Япония пробация хизматининг ўзига хос хусусиятларидан бири унинг
маҳаллий жамоалар билан чуқур интеграциясидир. Бу тизим давлат
идоралари билан чекланиб қолмай, кўнгилли фуқаролар ва маҳаллий
жамоаларнинг фаол иштирокини ўз ичига олади. Япон олими Минору
Ёкояма пробация хизматининг самарадорлиги маҳаллий жамоалар билан
ҳамкорлик ва кўнгилли пробация офицерларининг фаолиятига боғлиқ
эканини таъкидлайди [2]. Кўнгиллилар тизими пробация хизматининг
ижтимоий қабул қилинишини оширади, шу билан бирга давлат
харажатларини камайтиради. Бу ёндашув Япония пробация хизматини
бошқа давлатлардан ажратиб туради.
Пробация хизматининг ҳуқуқий асослари Японияда 20-асрнинг
биринчи ярмидан бошлаб шаклланган. 1922 йилда қабул қилинган
“Жиноятчиларни реабилитация қилиш тўғрисида”ги қонун пробация
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
72
хизматининг расмий тизим сифатида жорий қилинишига хизмат қилди.
Кейинчалик, 1953 йилда ушбу қонун қайта кўриб чиқилиб, замонавий
талабларга мослаштирилди [3]. Япон олими Акира Ямада бу қонунлар
инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва жамият хавфсизлиги ўртасида
мувозанат яратишга хизмат қилишини ёзади [4]. Ушбу ҳуқуқий асослар
пробация хизматининг аниқ ва тартибли фаолият юритишини
таъминлайди, шу билан бирга шахсларнинг хусусий ҳаётига ортиқча
аралашувнинг олдини олади.
Японияда пробация хизматининг ташкилий тузилмаси Адлия
вазирлигига қарашли Реабилитация бюроси томонидан бошқарилади. Бу
бюро марказлашган бошқарув тизимини таъминлаб, пробация
хизматининг самарадорлигини оширади. Нобуо Комура ўзининг
тадқиқотларида пробация хизматининг ташкилий тузилмаси маҳаллий
идоралар билан мустаҳкам ҳамкорликка асосланишини ва бу унинг
муваффақиятининг муҳим омили эканлигини таъкидлайди [5]. Пробация
офицерлари махсус тайёргарликдан ўтади ва уларнинг асосий вазифаси –
шахсларни жамиятга қайта мослаштириш ҳамда қайта жиноят содир
этишнинг олдини олишдан иборат.
Пробация хизматининг самарадорлиги унинг қайта жиноят содир
этиш даражасининг пастлиги билан ўлчанади. Японияда бу кўрсаткич
дунёдаги энг пастлардан бири бўлиб, 2020 йилда 15% дан камроқни
ташкил этган [6]. Япон олими Кэйко Морита бу муваффақиятни пробация
офицерларининг юқори малакаси, кўнгиллиларнинг фаол иштироки ва
қонунчиликнинг аниқ тартибга солиниши билан изоҳлайди [7]. Бу
тажриба Ўзбекистон пробация хизматини ривожлантириш учун муҳим
ўрнак бўла олади.
Ўзбекистонда пробация хизмати сўнгги йилларда шакллана бошлади,
аммо унинг ташкилий-ҳуқуқий асослари янада такомиллаштиришни
талаб қилади. Япония тажрибасини ўрганиш орқали Ўзбекистонда
пробация хизматининг самарадорлигини ошириш, маҳаллий жамоалар
билан интеграцияни кучайтириш ва реабилитация жараёнларини
яхшилаш мумкин. Масалан, Японияда кўнгиллилар тизимининг
муваффақиятли амал қилиши Ўзбекистонда маҳаллий жамоаларни
пробация хизматига жалб қилиш имкониятларини кўрсатади. Шунингдек,
Япониянинг қонунчилик тизимининг аниқ ва мувофиқлаштирилганлиги
Ўзбекистонда пробация хизматининг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлаш
учун фойдали мисол бўла олади.
Ушбу бўлимда Япония пробация хизматининг ташкилий-ҳуқуқий
жиҳатлари батафсил таҳлил қилинади. Тадқиқот тарихий ривожланиш,
ташкилий тузилма, ҳуқуқий асослар, кўнгиллиларнинг роли ва
самарадорлик кўрсаткичларига эътибор қаратади. Япон олимларининг
тадқиқотларига таяниб, ушбу тажрибанинг Ўзбекистон шароитига
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
73
мослаштириш имкониятлари кўриб чиқилади. Тадқиқотнинг амалий
аҳамияти
Ўзбекистон
пробация
хизматининг
ташкилий-ҳуқуқий
асосларини такомиллаштиришга қаратилган таклифлар ишлаб чиқишда
намоён бўлади. Япония тажрибаси нафақат пробация хизматининг
самарадорлигини ошириш, балки жамиятда жиноятчилик даражасини
камайтиришда муҳим йўл кўрсатувчи сифатида хизмат қилади.
Манбалар:
1.
Miyazawa, K. (1991). The History of Criminal Justice in Japan. Tokyo:
University Press.
2.
Yokoyama, M. (2018). Social Foundations of Probation in Japan. Asian
Journal of Criminology, 13(3), 200–215.
3.
Tsuji, H. (2005). Penal System in Japan. Osaka: Legal Studies Press.
4.
Yamada, A. (2015). Legal Foundations of Probation in Japan. Tokyo: Legal
Publishing.
5.
Komura, N. (2010). Organizational Foundations of Probation Services.
Journal of Japanese Law, 15(2), 45–60.
6.
Ministry of Justice, Japan. (2020). Annual Report on Probation Services.
Tokyo: Government Press.
7.
Morita, K. (2019). Efficiency of Probation Services. Journal of
Rehabilitation Studies, 22(4), 78–90.
