DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
25
O‘ZBEKISTON TELEVIDENIYESINING RAQAMLI
TRANSFORMATSIYASI: TARKIBIY BOSQICHLAR VA TAJRIBA
Sh.Zokirov
O‘zDSMI, “Ovoz rejissyorligi va
operatorlik mahorati” kafedrasi
o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15363136
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston televideniyesining raqamli transformatsiya
jarayonida kadrlar malakasini oshirishning ahamiyati va zaruriyati tahlil
qilinadi. Raqamli texnologiyalarni joriy etish va ularni ishlab chiqarish
jarayonlariga tatbiq etish televideniye sohasi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Tezisda kadrlar malakasini oshirishning asosiy yo‘nalishlari, metodologiyalari va
zamonaviy o‘quv uslublari ko‘rib chiqiladi. Raqamli transformatsiya jarayonida
o‘quv metodlarini zamonaviylashtirish, interaktiv va amaliy yondashuvlarni
joriy etish, mutaxassislarning global o‘quv platformalaridan foydalanish
imkoniyatlarini yaratish zarurligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston televideniyesi, raqamli transformatsiya, kadrlar
malakasini oshirish, o‘quv metodlari, zamonaviy texnologiyalar, interaktiv
ta’lim,
media
sanoati,
global
o‘quv
platformalari,
innovatsiyalar,
mutaxassislarning malakasini oshirish
O‘zbekiston televideniyesida raqamli transformatsiyaning ilk va eng muhim
bosqichi bu – analog efirdan raqamli efirga o‘tish jarayonidir. Analog tizimda
ko‘rsatuvlar cheklangan chastotada va kam sifatda uzatilgan bo‘lsa, raqamli
uzatish formati – ayniqsa DVB-T va DVB-T2 standartlariga o‘tish orqali – efir
sifati, ko‘rsatuvlar soni va qamrov darajasida sezilarli o‘zgarishlarga sabab
bo‘ldi. 2010-yillardan boshlab bosqichma-bosqich amalga oshirilgan ushbu
islohotlar ayniqsa viloyatlarda va chekka hududlarda teleko‘rsatuvlarni qamrab
olish doirasini kengaytirdi.
Raqamli efir texnologiyasi O‘zbekistonda multifunksional signal uzatuvchi
vositalarni joriy etish imkonini berdi. Buning natijasida bitta chastotada bir
vaqtning o‘zida bir nechta telekanal uzatilishi mumkin bo‘ldi. Analog tizimda har
bir kanal alohida chastotani talab qilgan bo‘lsa, raqamli uzatishda multiplex
texnologiyasi asosida bir nechta kanal bitta signalga jamlanadi. Bu esa efir
resurslaridan samaraliroq foydalanish imkonini yaratdi.
Ushbu bosqichda eng muhim texnik yangiliklardan biri – tasvir va ovoz
sifatining sezilarli darajada oshishi bo‘ldi. Raqamli uzatish orqali HD (High
Definition) formatidagi ko‘rsatuvlar keng joriy etila boshladi. Natijada
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
26
televidenie tomoshabinga yanada aniqroq, toza va chuqur tasvirli ko‘rsatuvlar
taqdim eta boshladi. Bu esa tomoshabinlar orasida milliy kontentga bo‘lgan
ishonchni kuchaytirdi va televideniega nisbatan ilg‘or texnologik platforma
sifatida qarash shakllandi.
Biroq raqamli efirga o‘tish jarayoni silliq kechmagan. Aholining muayyan
qismi, ayniqsa ijtimoiy jihatdan himoyaga muhtoj qatlamlar uchun raqamli
dekoder qurilmalari yoki DVB-T2 qabul qiluvchilari bilan ta’minlash zarur edi.
Shu sababli hukumat tomonidan subsidiya asosida uskunalar tarqatish, mahalliy
ishlab chiqaruvchilarga soliq imtiyozlari berish kabi choralar ko‘rildi. Bu esa
butun mamlakat bo‘ylab raqamli efirni ommalashtirishga xizmat qildi va raqamli
media transformatsiyasining infratuzilmasi shakllandi.
Televideniyeda faqat uzatish emas, balki kontentni yaratish – ya’ni ishlab
chiqarish jarayoni ham tubdan o‘zgardi. Raqamli ishlab chiqarish
texnologiyalarining joriy etilishi orqali kamera tizimlari, montaj uskunalari,
grafik dizayn, tovush yozish va rejissyorlik panellari to‘liq raqamlashtirildi. Bu
nafaqat texnik imkoniyatlarni, balki badiiy ifoda vositalarini ham kengaytirdi.
Endilikda O‘zbekiston televideniyesi yuqori aniqlikdagi (HD, 4K) kontentni
suratga olish, tahrirlash va efirga uzatish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
Studiya jihozlarining yangilanishi natijasida tasvirning sifat ko‘rsatkichlari
(yorqinlik, kontrast, detallashtirish darajasi) sezilarli darajada oshdi. Masalan,
ilgari televizion dasturlar bir necha kameradan olinib, analog mikserlar orqali
uzatilgan bo‘lsa, hozirgi vaqtda bu jarayon multi-kamera raqamli rejissyor
pultlari, live switching tizimlari orqali ancha tez va sifatli bajariladi.
O‘zbekistonda "O‘zbekiston 24", "Madaniyat va Ma’rifat", "Yoshlar" kabi
kanallarning studiyalari so‘nggi yillarda zamonaviy raqamli uskunalar bilan
jihozlandi.
Shuningdek, montaj jarayoni ham ancha takomillashdi. Ilgari lenta asosidagi
tizimlardan foydalanilgan bo‘lsa, hozirda non-linear editing (NLE) dasturlar –
Adobe Premiere Pro, Final Cut Pro, DaVinci Resolve kabi platformalar keng joriy
etildi. Bu esa rejissyor va muharrirlarga real vaqt rejimida montaj qilish, rang
korreksiyasi, vizual effektlar qo‘shish va arxivlash imkonini beradi.
Ko‘rsatuvlarning vizual darajasi badiiy film darajasiga yaqinlashdi.
Raqamli ishlab chiqarishning yana bir muhim qismi bu – audio
texnologiyalarni yangilashdir. Stereo va dolby audio formatlariga o‘tish orqali
ko‘rsatuvlar tovushning fazoviy taqsimoti, ravshanligi va emotsional ta’sir kuchi
jihatidan yuqori darajaga chiqdi. Bundan tashqari, subtitr va tarjima xizmatlari
ham avtomatlashtirilgan tizimlar orqali amalga oshirila boshlandi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
27
Eng muhim jihatlardan biri – media-arxivlar raqamlashtirildi. Ilgari fizika
vositalarda saqlangan yuzlab arxiv ko‘rsatuvlar, filmlar va intervyular raqamli
fayllarga aylantirildi va ularning xavfsiz saqlanishi uchun server markazlari
tashkil etildi. Bu esa nafaqat saqlovchanlik, balki kontentga tezkor kirish
imkoniyatini yaratdi.
Televideniyeda texnologiya qanday darajada rivojlanmasin, u bilan
ishlaydigan inson resurslari – mutaxassislar va ijodkorlarning bilim va
ko‘nikmalari yetarli bo‘lmasa, o‘zgarishlar samarasi pasayadi. Shu bois raqamli
transformatsiya jarayonining to‘rtinchi bosqichi – bu zamonaviy, raqamli
texnologiyalarni puxta o‘zlashtirgan kadrlar tayyorlash masalasidir. Aynan shu
yo‘nalishda O‘zbekiston televideniyesi so‘nggi yillarda izchil ish olib bormoqda.
Raqamli texnologiyalar bo‘yicha kasbiy tayyorgarlik dasturlari ko‘plab
televideniye xodimlari uchun malaka oshirish kurslari, seminar-treninglar,
xalqaro tajriba almashish loyihalari orqali yo‘lga qo‘yildi. Jumladan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar
agentligi tashabbusi bilan soha vakillari Janubiy Koreya, Turkiya, Germaniya
kabi davlatlarning telemarkazlarida o‘quv-amaliy mashg‘ulotlarda qatnashish
imkoniga ega bo‘lmoqda.
Mahalliy ta’lim muassasalari, xususan, O‘zbekiston davlat san’at va
madaniyat instituti, Jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti
kabi oliy o‘quv yurtlarida televideniye sohasi uchun yangi – raqamli
platformalarni o‘z ichiga olgan ta’lim yo‘nalishlari tashkil etildi. Bu yo‘nalishlar
bo‘yicha operatorlik, rejissyorlik, montaj, produserlik, raqamli grafika va
animatsiya kabi zamonaviy kasblar o‘qitilmoqda. Eng muhimi, amaliyot
telekanallar bilan hamkorlikda o‘tkazilib, talabalar real ish muhiti bilan yuzma-
yuz bo‘lmoqda.
Kadrlar salohiyatini oshirishda yoshlarning tashabbuskorligi, texnologiyaga
bo‘lgan qiziqishi ham muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy tarmoqlarda faol kontent
ishlab chiqarayotgan, video-blogerlik yo‘nalishida tajriba orttirayotgan yoshlar
televideniye sohasi uchun yangi ijodiy avlod sifatida ko‘rilmoqda. Ular o‘zlari
bilan yangi yondashuv, tezkorlik va moslashuvchanlikni olib kirishmoqda.
Bundan tashqari, sohada faoliyat yuritayotgan tajribali mutaxassislar uchun
mentorlik tizimi yo‘lga qo‘yilib, ular yosh kadrlar bilan bilim va ko‘nikmalar
almashmoqda. Bunday yondashuv ikki tomonlama o‘zaro boyish, an’anaviy
maktabning saqlanishi hamda zamonaviy texnologiyalarning uyg‘unlashuvini
ta’minlamoqda. Ushbu bosqich – raqamli islohotlarning asosiy “inson omili”
bilan barqaror rivojlanishini kafolatlovchi poydevor hisoblanadi.
DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE
International scientific-online conference
28
O‘zbekiston
televideniyesida
amalga
oshirilayotgan
raqamli
transformatsiya jarayoni sohaning har bir tarkibiy qismini tubdan
o‘zgartirmoqda. Tahlil qilingan to‘rt bosqich – texnologik modernizatsiya,
kontent yaratish formatining yangilanishi, multiplatformali tarqatish tizimi va
raqamli kadrlar salohiyatining shakllanishi – nafaqat texnik va tashkiliy
yangilanishni, balki televideniyening ijtimoiy funksiyasi, estetik talqini hamda
auditoriya bilan muloqot uslubini yangilashga xizmat qilmoqda.
Bugungi kunda televidenie auditoriyani faqat efir orqali emas, balki turli
raqamli platformalar orqali ham o‘ziga jalb qilayotgan, zamonaviy tilda
gapiruvchi va foydalanuvchi ehtiyojlariga mos kontent ishlab chiqaruvchi
tizimga aylanyapti. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarda faol ishtirok, mobil ilovalar,
OTT xizmatlarining joriy etilishi orqali ko‘rsatuvlarning ta’sir doirasi va shakli
sezilarli darajada kengaygan.
Shuningdek, raqamli davrda kadrlar salohiyati masalasi dolzarbligi
ortmoqda. Innovatsion texnologiyalarni puxta o‘zlashtirgan, zamonaviy
fikrlaydigan, global media muhiti talablariga javob bera oladigan kadrlar
televideniyening kelajakdagi muvaffaqiyatining bosh mezonidir. Shu bois,
amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim, xalqaro tajriba almashuvi va mentorlik tizimlari
orqali barqaror va samarali inson resursi shakllanmoqda.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston televideniyesi o‘z taraqqiyotida muhim
bosqichga kirib keldi. Raqamli transformatsiya bu sohani global medialashuv
muhitiga yaqinlashtiribgina qolmay, uni milliy madaniyat, tarix va zamonaviy
dunyoqarashni uyg‘unlashtirgan qudratli kommunikatsion platformaga
aylantirmoqda. Bu jarayon esa ilmiy jihatdan tizimli yondashuvni va doimiy
monitoringni talab etadi.
Foydalanilgan manbalar ro‘yxati:
1. L. R. Baranov, S. P. Frolov. Raqamli media texnologiyalar va ularning
televideniyedagi o‘rni.Moskva:MediaPress. 2018.
2. Sh.T.Xodjaeva. O‘zbekiston televideniyesining raqamli transformatsiyasi:
Milliy qadriyatlar va global tendensiyalar. Toshkent: O‘zbekiston Yoshlar Ittifoqi
nashriyoti. 2020.
3.
D.V.Grishin.Televidenie
i
internet:
Evolyutsiya
i
integratsiya.
Sankt-Peterburg: Nevsky Publisher. 2019.
4. S. S. Karimov.O‘zbek televideniyesi: Raqamli yangilanishlar va ijtimoiy
talablarga javob.Toshkent: O‘zbekiston Matbuoti.2021.
5. P. B. Vasiliev. Televideniye v eravomskiy period: Kontent, tekhnologii i
politika.Moskva: Media Analytics. 2022.
