DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
TAYYORGARLIK MASHG‘ULOT SIKLIDA BOKSCHILARNING
JISMONIY TAYYORGARLIGINING XUSUSIYATLARI
Qońırbaev Dastan
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti Nukus filiali
Boks yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Elektron pochta: dastanqonirbaev@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572038
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tayyorgarlik mashg‘ulot siklida
bokschilarning jismoniy tayyorgarligining xususiyatlari haqida aytib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Sport, boks, mashg‘ulot, jismoniy sifatlar, ko‘nikma,
tayyorgarlik tsikli, musobaqa
Abstract:
This article discusses the characteristics of boxers' physical
preparedness in the training cycle.
Keywords:
Sport, boxing, training, physical qualities, skill, training cycle,
competition
Sport mashg‘ulotlarining o‘ziga xos mazmunining asosini sportchining
jismoniy tayyorgarligi tashkil etadi. Bu sport faoliyati uchun zarur bo‘lgan
jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonidir.
Zamonaviy boks sportchilarning jismoniy tayyorgarligiga yuqori talablar
qo‘yadi. Yetakchi bokschilar ketma-ket ikkita turnirda (uch-to‘rt haftalik
tanaffus bilan) ishtirok etishlari va sakkizdan to‘qqizgacha shiddatli jang
o‘tkazishlari kerak. Qit’a chempionatlari va Olimpiya o‘yinlarida professional
boksga chempionlik unvoni bilan o‘tish uchun jismonan yaxshi tayyorgarlik
ko‘rgan, g‘alaba qozonishga umid qilayotgan salohiyatli mutaxassislarni tez-tez
uchratishga to‘g‘ri keladi. Mamlakatimizning ko‘plab taniqli bokschilari
sportdagi muvaffaqiyatlarida, birinchi navbatda, sportning boshqa turlari
bo‘yicha mashg‘ulotlar muhim o‘rin tutgan ko‘p qirrali jismoniy tayyorgarligi
tufaylidir. Jismoniy tayyorgarlikka etarlicha baho bermaslik “bir tomonlama”
rivojlanishga va muqarrar ravishda beqaror sport natijalariga va vaqt o‘tishi
bilan sport o‘sishining to‘xtashiga olib keladi.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik jismoniy qobiliyatlarni o‘zgaruvchan harakat
qobiliyatlari va harakatlar bilan birgalikda har tomonlama rivojlantiradi. Bu
yerda tezlik-kuch mashqlari bilan bir qatorda o‘zgaruvchan intensivlikdagi ishda
chidamlilikni sezilarli kuch ta’sirida rivojlantiruvchi mashqlar, chaqqonlik va
vosita reaksiya tezligini har tomonlama yaxshilaydigan mashqlar keng
qo‘llaniladi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik, bu holda, boksning o‘ziga xos xususiyatlariga
mos keladigan jismoniy qobiliyatlarni rivojlantirishga qaratilgan.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
53
Boks bo‘yicha maxsus tayyorgarlik mashqlari orasida faqat bitta maqsadga
ega bo‘lgan deyarli hech kim yo‘q: har bir mashq asosiy yo‘nalishga ega, lekin
shu bilan birga, bir qator boshqa fazilatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Kuch sifatlari
. Inson kuchi tashqi qarshilikni engish yoki mushak tarangligi
orqali unga qarshi turish qobiliyati sifatida aniqlanadi.
Mushak kuchi bokschining eng muhim jismoniy sifatlaridan biridir.
Mushaklar kuchi asosan harakat tezligini, shuningdek, chidamlilik va
chaqqonlikni belgilaydi. Muayyan vazifalar bilan bokschi harakatlarining xilma-
xilligi kuch komponentini miqdoriy va sifat jihatidan baholash zarurligiga olib
keldi. Mushaklar kuchining namoyon bo‘lishida iroda kuchi muhim rol o‘ynaydi.
Bokschining
harakatlari
tezligi
.
Tezlik
deganda
nerv-mushak
jarayonlarining yuqori harakatchanligi tufayli harakat va harakatlarni ma’lum
tezlikda bajarish qobiliyati tushuniladi.
Sportdagi tezlik sifatiga quyidagilar kiradi: harakatlarning haqiqiy tezligi,
ularning chastotasi va motor reaktsiyasining tezligi. Harakatlar va harakatlar
tezligida sportchining ixtiyoriy harakatlari va psixologik munosabati muhim rol
o‘ynaydi. Bokschining tezligi oddiy va murakkab reaksiyalarni samarali bajarish
qobiliyati bilan tavsiflanadi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, bokschilar uchun tezlik “portlovchi” harakatlar
bilan bog‘liq va ular kuch sifatiga bog‘liq. Bu ikki sifat o‘zaro ta’sir qiladi,
portlovchi harakatlar chastotasi tezlikka chidamliligi bilan belgilanadi.
Harakatlarning tez bajarilishiga ko‘nikmalarni shakllantirishning boshida
yuzaga keladigan haddan tashqari keskinlik to‘sqinlik qiladi; keyin ular
yaxshilangani sayin tezlik ortadi. Charchoq ham keraksiz stressni keltirib
chiqaradi, bu allaqachon o rganilgan harakatlarning bajarilishini sekinlashtiradi.
Tezlikni rivojlantirish uchun mashqning tezlashtirilgan bajarilishini
yumshoqroq bilan almashtirish tavsiya etiladi (masalan, bir yoki ikkita urg'u
bilan bir qator zarbalar berish).
Bokschining chidamliligi
. Chidamlilik - har qanday faoliyatni uzoq vaqt
davomida uning samaradorligini pasaytirmasdan bajarish qobiliyati.
Bokschining chidamliligi uning jang boshidan oxirigacha bo‘lgan faolligidan
dalolat beradi, bunda samarali harakatlar chastotasi, tezkorlik, aniqlik, zarba
berishda ham, himoyadan foydalanishda ham, manevr va taktik rejalarni sifatli
bajarishda namoyon bo‘ladi.
Chidamlilikka ega bo‘lish uchun kislorod iste’molini va undan maksimal
darajada foydalanishni ta'minlaydigan organlar va tizimlarning yuqori
funktsional imkoniyatlariga ega bo‘lish juda muhimdir. Shuning uchun, yuqorida
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
54
aytib o‘tilganidek, bokschining to‘g‘ri nafas olishi chidamlilikni rivojlantirish
uchun sharoit yaratadi. Tez tiklanish sizga ishning takrorlanishi orasidagi dam
olish oraliqlarini qisqartirish, ularning sonini ko‘paytirish va jang davomida faol
harakatlarni amalga oshirish imkonini beradi.
Bokschining charchash jarayoniga bir qancha omillar ta'sir qiladi: 1)
harakat intensivligi; 2) ularning takrorlanish chastotasi; 3) harakatlarning
davomiyligi;
4) ular orasidagi intervallarning xarakteri; 5) raqibning jang uslubi va uslubi;
6) taqillatuvchi omillarning kuchi, shu jumladan olingan zarbalar.
Yuqoridagilarning barchasini hisobga olsak, chidamlilik bokschi
mahoratining asosiy tarkibiy qismlaridan biri degan xulosaga kelishimiz
mumkin. Bokschilarda chidamlilikni rivojlantirish vositalari xilma-xil bo'lib,
ularga maxsus chidamlilikni (almashtirish yugurish, harakatlanayotganda
to‘ldirma to‘pni uloqtirish), muvofiqlashtirish, tezlik va aniqlikni rivojlantirishni
ta'minlaydigan mashqlar kiradi. Teslim sumkasi mashqlari maxsus chidamlilikni
rivojlantirishni, bir qator zarbalar berishda tez-tez “portlovchi” harakatlarni
ta’minlaydi - bu tezlik, aniqlik va kuch va boshqalar.
Bokschining
moslashuvchanligi
.
Moslashuvchanlik-katta
amplitudali
harakatlarni bajarish qobiliyati. Boksdagi harakat diapazoni boshqa turlarga
(masalan, gimnastika yoki yengil atletika) nisbatan nisbatan kichik bo‘lishiga
qaramay, bokschilar uchun jismoniy tarbiya tizimiga egiluvchanlik mashqlarini
kiritish kerak, chunki ular moslashuvchanlikni rivojlantirish bilan birga, bir
vaqtning o‘zida bo‘g‘inlar, ligamentlar va mushaklarni mustahkamlaydi, ularning
elastikligini oshiradi (mushaklarni cho‘zish uchun samarali vositadir).
Moslashuvchanlik yoshi bilan yaxshilanadi, 15 yoshda o‘zining eng katta
rivojlanishiga erishadi, shundan so‘ng u bir muncha vaqt bir darajada qoladi
va keyin asta-sekin kamayadi.
Bokschining chaqqonligi
. Chaqqonlik - kerakli harakatlarni (harakatlarni)
to‘g‘ri, tez, zukkolik bilan tanlash va bajarish qobiliyati (N.A.Bernshteyn), o‘z
harakatlarini muvofiqlashtirish va to‘satdan paydo bo‘lgan vosita muammolarini
aniq hal qilish qobiliyati. Chaqqonlik harakat qobiliyatlarining harakatchanligiga
asoslanadi.
Aqlli bokschi hal qiluvchi zarbalar uchun vaqt va joyni mohirlik bilan
tanlaydi, qarshi hujumlar uchun himoya pozitsiyasidan foydalanadi, raqibning
zarbalaridan o'z vaqtida qochadi va daxlsiz qoladi. Bokschining texnik vositalari
arsenali qanchalik ko'p bo'lsa, jangda yangi harakat va harakatlarni o'zlashtirish
va qo'llash shunchalik oson bo'ladi, epchilligi ham shunchalik yuqori bo'ladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
Bokschi chaqqonlikni namoyon etishi uchun nafaqat texnika va taktikani puxta
egallashi, balki tezlik, kuch, muvofiqlashtirish, chidamlilik, vaqt va makonni
o‘tkir his qilish kabi jismoniy sifatlarga ham ega bo‘lishi kerak.
Chaqqonlikni rivojlantirishning asosiy usuli - turli jangovar vaziyatlarda
yangi va turli xil texnik va taktik ko‘nikmalar va qobiliyatlarni o‘zlashtirishdir.
Bu texnik texnikalar zaxirasining ko‘payishiga olib keladi va sport mahoratini
oshirishning funktsional imkoniyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bokschilarning jismoniy tayyorgarligida og‘irliklar bilan mashqlar
(shtangalar, gantellar va narsalar) katta o‘rin tutadi. Amaliyot va ilmiy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, individual mushak guruhlari uchun yengil vaznli
barcha turdagi mashqlar chidamlilik va tezlikni rivojlantirishning samarali
vositasidir. Ushbu mashqlarni og‘irliksiz tezlikni rivojlantirish uchun mashqlar
bilan birlashtirilishi kerak.
Tennis to‘plari bilan mashqlar tezlikni, aniqlikni va muvofiqlashtirishni
rivojlantiradi. Ular yolg‘iz yoki sherik bilan bajarilishi mumkin (otish va
ushlash). Ular faoliyatning barcha turlarida, ko'pincha dars oxirida chalg‘itish
uchun ishlatiladi.
1-rasm. Tennis to‘pi bilan bajariladigan mashqlar.
Qarshilikdagi sherik bilan (qo‘llab-quvvatlash nuqtasidan), tik turgan,
o‘tirgan va yotgan holatdan surish-surish mashqlari ham kuch chidamliligi
va muvozanatni rivojlantirishga yordam beradi.
2-rasm. Sherik bilan bajariladigan mashqlar.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
56
Mashg‘ulot jarayonining ajralmas qismi bo‘lgan maxsus boks jihozlari bilan
mashqlar bo‘lib, zarur jismoniy sifatlarni rivojlantiradi va texnik mahoratni
oshiradi.
3-rasm.Maxsus jihozlar bilan bajariladigan mashqlar.
Uzunlikka sakrash va arqon bilan sakrash oyoq mushaklarini
mustahkamlaydi, muvofiqlashtirish va harakatlanish qulayligini rivojlantiradi.
Har bir mashg‘ulotda, ayniqsa ixtisoslashganda, arqon bilan sakrash mashqlari
5-15 daqiqa davom etadi.
Xalta bilan mashqlar zarba berishda mushtni to‘g‘ri ushlab turish, turli
masofalarga zarba berishda mushaklar kuchini oqilona ishlatish, zarba kuchini
hisoblash, ayniqsa, bir nechta zarbalar tez berilganda ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Xalta, shuningdek, kuch va tezlik chidamliligini rivojlantirish
uchun yaxshi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Muayyan vaqt ichida imkon qadar
ko‘proq kuchli zarba berish istagi maxsus chidamlilikni rivojlantirishga yordam
beradi. Trening uchun turli shakldagi sumkalar qo‘llaniladi. Kichik diametrli
cho‘zinchoq sumka to‘g‘ridan-to‘g‘ri va yon zarbalarni, qisqaroq sumkalarni -
tekis va pastdan etkazib berish uchun qulaydir. Xaltalar harakatchan bo‘lib,
ularda bokschi oldinga va orqaga harakatlar bilan zarba berish mahoratini
oshiradi va masofani his qilishni rivojlantiradi. Odatda ular bitta zarbalar bilan
boshlanadi, keyin turli kombinatsiyalarda ketma-ket ikkita zarba va nihoyat,
alohida urg‘uli zarbalar bilan seriyalar. Doira bo‘ylab harakatlanadigan
sumkada, bokschi oldinga va aylana bo‘ylab harakat qilganda zarbalar
mukammallashadi. Xaltaga zarbalar to‘g‘ridan-to‘g‘ri, yon tomondan va pastdan,
uzun va qisqa (bokschi yon holatda va old holatda bo‘lganda) etkazib beriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Батлер Ф. Наследство чемпионов. Ф.Б. и С.Б.Р. - М., 1992.
2. Кливленко В.М. Быстрота в боксе. - М.: Ф и С, 1996.
3. Худадов Н.А., Цергиладзе И.В. Быстрота в боксе. - М.: ФиС, 1966.
4. Хусяйнов З.М. Тренировка нокаутирующего удара у боксеров высокой
квалификации. - М.: МЭИ, 1995.
