DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
22
KINO MUSIQASI: KLASSIKADAN HOZIRGI YO‘NALISHLARGACHA
Aysuliw Razatdinova
O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti Nukus filiali
“Cholg‘u ijrochiligi” 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15636753
Annotatsiya
Ushbu maqolada kino musiqasining tarixiy rivojlanish
bosqichlari, klassik davr bastakorlari faoliyati, zamonaviy yo‘nalishlar va
texnologik yondashuvlar tahlil qilinadi. Musiqa va kino o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik, janrlar o‘zgarishi hamda emotsional ta’sir ko‘rsatish usullari
yoritilgan. Maqola kino musiqasining nafaqat fon vazifasini bajarishi, balki
filmning mazmuniy qatlami sifatida ishlashini ochib beradi.
Kalit so‘zlar
kino musiqasi, klassik bastakorlar, minimalizm, elektron
musiqa, film saundtreklari, musiqiy emotsiya, sun’iy intellekt, kinematografiya,
orkestr
Kino nafaqat tasviriy san’at, balki musiqiy ifodaning ham o‘ziga xos
uyg‘unligidir. Har bir sahna, har bir epizod ortida ohang yotadi. Musiqa
tomoshabinni film muhitiga yanada chuqurroq sho‘ng‘ishga undaydi,
hissiyotlarni oshiradi, personajlarning ichki dunyosini ochib beradi. Bu
maqolada kino musiqasining shakllanishi, tarixiy bosqichlari va zamonaviy
tendensiyalari haqida so‘z yuritamiz. Kino musiqasining boshlanishi 20-asr
boshlariga borib taqaladi. Dastlab jim kino davrida pianino yoki orkestr orqali
jonli musiqa ijro etilib, tasviriy voqealarga emotsional fon yaratilgan. 1930-
yillarda ovozli kinoning paydo bo‘lishi bilan musiqa kino mahsulotining ajralmas
qismiga aylandi. Bu davrda Maks Stayner, Dmitriy Shostakovich, Sergey
Prokofyev kabi bastakorlar kino musiqasiga akademik ohangdorlik olib kirdilar.
Ularning musiqasi personaj xarakteri, syujet rivoji va muhitni yaratishda muhim
rol o‘ynadi.Kino tarixining dastlabki bosqichida, ya’ni 20-asr boshlarida musiqa
filmga shunchaki fon sifatida qaralgan. Jim kino davrida (1900–1927-yillar)
ekran ortida pianino, organ yoki kichik orkestrlar jonli ijroda filmga hamrohlik
qilgan. Bu davrda musiqa asosiy maqsad sifatida tomoshabinlarga hissiy muhitni
yetkazish, dramatik sahnalarga kuchli ta’sir berish va voqealar rivojini
tushunishni yengillashtirish rolini bajargan. Biroq, bu musiqa aksariyat hollarda
film uchun maxsus yozilmagan, balki mavjud asarlardan tanlab olingan. Ovozli
kinoning 1927-yildan boshlab joriy qilinishi bilan kino san’ati tubdan o‘zgara
boshladi. Musiqa endi filmning ajralmas qismlaridan biriga aylandi, holat
kinematografik ifoda vositasi sifatida musiqaning kuchini to‘liq namoyon etish
imkonini berdi. Shu davrdan boshlab kinoga maxsus musiqalar yozish odat
tusiga kirdi.Klassik davr (1930–1960-yillar) kino musiqasida simfonik
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
23
orkestrlar hukmron bo‘lgan davr hisoblanadi. Aynan shu yillarda musiqaning
dramatik, tematik va emotsional imkoniyatlari to‘liq o‘rganila boshlandi.
Mashhur bastakorlar Maks Stayner, Erich Korngold, va Dmitriy Shostakovichlar
film musiqasining ifodaviy kuchini kashf etdilar. Ayniqsa, Maks Staynerning
"Shamol bilan ketganlar" (Gone with the Wind, 1939) filmi uchun yaratgan
saundtreki bu borada tarixiy ahamiyat kasb etadi.Shuningdek, Sergey
Prokofyevning "Aleksandr Nevskiy" (1938) filmi uchun yozgan musiqasi sovet
kinematografiyasida musiqa va tasvir uyg‘unligining ilk yirik namunalaridan biri
sifatida tarixga kirgan. U film musiqasini faqat fon emas, balki dramatik syujetga
xizmat qiluvchi asosiy unsurlardan biri sifatida ishlatgan.Bu davrning yana bir
muhim xususiyati, personajlarga alohida musiqa (leymotiv) bag‘ishlash orqali
ularning xarakterini ifodalashdir. Bu uslub Richard Vagnerning opera estetikasi
asosida shakllangan bo‘lib, kino san’atida chuqur ildiz otgan. Har bir bosh
qahramon, hissiy holat yoki muhim voqea o‘ziga xos musiqiy mavzuga ega
bo‘lishi, tomoshabinning ongida obraz bilan musiqani birlashtirishga xizmat
qilgan. Klassik davr kinematografik musiqasining yana bir yutug‘i, musiqa orqali
vaqt, makon va madaniy kontekstni ifodalash imkoniyati paydo bo‘lganidir.
Masalan, tarixiy filmlar uchun barokko yoki klassik uslubdagi orkestrlar
ishlatilgan bo‘lsa, zamonaviy dramalarda romantik yoki ekspressionistik
musiqalardan foydalanilgan.1950–1980-yillarda kino musiqasi yanada rang-
barang bo‘lib bordi. Hollivudda Ennio Morricone, Bernard Herrmann, Jon
Uilyams kabi bastakorlar klassik orkestr elementlarini zamonaviy texnika bilan
uyg‘unlashtirdilar. Ayniqsa, fantastika, triller va tarixiy janrlarda musiqaning
kuchi yanada yaqqol sezildi. Jon Uilyamsning "Yulduzli urushlar" (Star Wars)
filmlaridagi simfonik temalari bu boradagi yorqin namunalardan biridir.Bugungi
kunda kino musiqasi bir necha asosiy yo‘nalishda rivojlanmoqda. Ulardan biri
minimalizm, ya’ni kam instrumentlar va takrorlanuvchi motivlar asosida
musiqiy kayfiyat yaratish. Hans Zimmer va Ludovico Einaudi kabi bastakorlar
ushbu uslubda muvaffaqiyat qozongan. Shu bilan birga, elektron musiqa va pop
yo‘nalishidagi qo‘shiqlardan ham keng foydalanilmoqda. Masalan, Christopher
Nolan filmlarida Hans Zimmerning elektron uslubdagi musiqalari sahna
kayfiyatini kuchaytiradi. Shuningdek, so‘nggi yillarda musiqani yaratishda sun’iy
intellektdan ham foydalanilmoqda. Bu texnologiyalar musiqa kompozitsiyasini
avtomatlashtirish va shaxsiylashtirish imkonini beradi. Kino musiqasi mustaqil
san’at turi bo‘lib, filmni to‘laqonli asarga aylantiradi. Klassik davrdagi simfonik
orkestrlardan tortib, zamonaviy elektron uslublargacha bo‘lgan yo‘l ijodkorlik,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
24
texnologiya va madaniyat uyg‘unligining yorqin namunasidir. Kelajakda esa bu
yo‘nalish yanada yangi shakl va imkoniyatlarni kashf etishi tayin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Гальперина Р. "Музыка в кино: язык и выразительность". – Москва:
Искусство, 1989.
2.
Brown, R. S. Overtones and Undertones: Reading Film Music. – University
of California Press, 1994.
3.
Cooke, M. A History of Film Music. – Cambridge University Press, 2008.
4.
Russcol, H. The Liberation of Sound: An Introduction to Electronic Music. –
Prentice Hall, 1972.
5.
Buhler, J., Neumeyer, D., & Deemer, R. Hearing the Movies: Music and
Sound in Film History. – Oxford University Press, 2010.
6.
Zimmer, H. – rasmiy intervyular va musiqiy sharhlar.
7.
Nolan, C. filmlari musiqiy tahlili – www.filmtracks.com veb-sayti.
8.
Shostakovich, D. va Prokofiev, S. kinomusiqalari – Rusiya musiqa arxivlari.
