DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
73
TAHLIL VA TAHLIL
Qodirova Nargiza Abdusattor qizi
Farg’ona davlat universiteti 2-bosqich magistranti
Hojaliyev I.
Ilmiy rahbar Phd
https://doi.org/10.5281/zenodo.15779991
Annatatsiya:
Mazkur tezisda tahlil qanday bo’lishi va bu orqali komponent
tahlil haqida bilib olish yoki tushunish uchun tasavvur paydo bo’ladi .
Kalit so’zlar
: tahlil, morfologik, assotsativ, grammatik, sifatli, komponent,
obyektiv tahlillar.
Tildagi mavjud har qanday funksional uslub tomonidan ifoda etilayotgan
xabar kabi badiiy asar matni ham nutq aktining birin-ketin keluvchi tanlangan
majmuasi deb qarash mumkin.Bu esa o’z navbatida bir qator obyektiv va
subyektiv ,shaxsga nisbatan aloqador bo’lgan faktorlar bilan izohlanadi.Tilga
olib o’tilgan faktorlarning ta`siri ko’proq ikki xil nutqda namoyon bo’ladi.Bu ikki
xil nutqning birinchisi,situatsiya bilan, norasmiyligi bilan xarakterlanadi.
Tahlil so’zi mavjud lug’atlarda turlicha izohlanadi. Jumladan, falsafaga oid
ensiklopedik lug’atlaridan «Tahlil (yunon tilidan – ajralish, parchalanish)
predmetni (hodisa, jarayon), predmetning (predmetlar) xususiyatlarini yoki
predmetlar o’rtasidagi munosabatlarni qismlarga (belgilar, xususiyatlar,
munosabatlar) tarkibiy qismlarga fikran yoki amaliy ravishda ajratish tartibi»,
deb narsa-hodisalarni tarkibiy qismlarga ajratishga asosiy e’tibor qaratilsa [1,b-
23], tarjima lug’atlarida «1 tahlil [ilmiy tekshirish (tadqiqot) usuli; obektiv
voqelikni ilmiy bilish, o’rganish vositasi]; 2 analiz, tahlil; tahlil qilish; kolxozning
xo’jalik faoliyatini tahlil qilish; ~ badiiy asar tahlili; badiiy asarni tahlil qilish; 3
tahlil, tekshirish (moddalarning tarkibiy qismlarini aniqlash); ~ sifatiy tahlil; ~
miqdoriy tahlil; ~ spektral tahlil; ~ qon tahlili; qonni (qon tarkibini) tahlil qilish,
tekshirish; ~ matematik tahlil (oliy matematikaning bir bo’limi)» [2,b-31]deb
ilmiy tadqiqot usuli, biror jarayonni tekshirish, moddalarning tarkibini aniqlash
ma’nolariga urg’u beriladi.
Morfologik tahlil. To’g’ridan-to’g’ri komponentlar bo’yicha tahlil
qilish.Assotsiativ tahlil. So’zni tashkil etuvchi allofonlar va allomorflarni ma’lum
bir tadqiqot darajasi uchun o’rnatilgan strukturaviy qatorlar bilan (ya’ni, tegishli
fonema va morfemalar bilan) o’zaro bog’lash.
Grammatik tahlil. So’zlar orasidagi grammatik bog’lanishlarni aniqlash
(mos ravishda leksiklashgan iboralar). Tahlil ikkilik tahlil. Lingvistik tahlil asta-
sekin ochiladigan juft qarama-qarshiliklar qatoriga asoslanadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
74
Kategoriya tahlili fe’ldagi zamon quyidagi juft qarama-qarshiliklar tizimiga
keltirilishi mumkin;
a) nutq lahzasini o’z ichiga oluvchi ish-harakatning belgilanishi nutq
momentini o’z ichiga olmagan ish-harakatga qarama-qarshi qo’yiladi;
b) nutq momentini o’z ichiga olmagan harakatga bo’linadi;nutq
momentidan oldin sodir bo’lgan va nutq paytidan keyin sodir bo’ladigan harakat
va hokazo.
Sifatli tahlil. Tilni tavsiflash usuli – analitiklik
istik tizim, muxolifatga
asoslangan mavjudlik – berilgan hodisaning chastotasi xususiyatlariga havola
qilinmagan holda uning yo’qligi asoslangan.
Komponent tahlili. Cheklovchi komponentlarni aniqlash komponentlar bir
xil darajadagi turli til birliklarini bir-biridan ajrata oladigan differensial
xususiyatlar sifatida til birligi; chorshanba segmentatsiya. Tilning minimal
mazmunli elementlarini (morflarini) aniqlash va ularning axloqiy morfemalarini
aniqlashga qaratilgan lingvistik tadqiqot usullaridan biri.
Nutqiy tahlili rus tiliga (aнализ ритмйческий), ingliz tili (discourse
analysis)dan kirib kelgan.
Yozma matnlarni prosodik talqin qilishning obyektiv
usullarini ishlab chiqish va ayrim mualliflar tomonidan afzal ko’rgan ritmik va
melodik naqshlarni aniqlash. Sintaktik tahlil. Ta’lim yoki ilmiy maqsadlarda
amalga oshiriladigan gapni uning a’zolariga ajratish, gap turini aniqlash,
murakkab gapni tarkibiy qismlarga ajratish va hokazo. Subyektiv tahlil qilish. Til
foydalanuvchilari tomonidan ongsiz ravishda amalga oshiriladigan va ko’pincha
noto’g’ri etimologiyaga, qayta parchalanishga va hokazolarga olib keladigan
morfologik tahlil (so’zning parchalanishi); qarama-qarshi ob`ektiv tahlil.Ingliz
tilidagi matnni tahlil qilish matnlarni stilistik tahlil qilish va talqin qilish, fr.
matnlarni tushuntirish. Xorijiy til darslarida matnlarni stilistik tahlil qilish va
izohlash uslubiy texnika sifatida qabul qilingan.
Transformatsion tahlil. Har xil turdagi sintaktik birliklarni oʻzgartirish
qoidalarini ishlab chiqish va ularni elementar, “yadroli gaplar”ga qisqartirishdan
iborat sintaktik tahlil turi.Tillarning miqdoriy tahlili.Til tadqiqotining statistik
usuli. Yaxlit tahlil usuli. Integral usul bilan bir xil. Grammatik munosabatlarni
ifodalashning perifrastik (tasviriy) usuli bilan tavsiflangan analitik tillarning
morfologik tuzilishi; qarama-qarshi sintez (ikki qiymatda)dan o’tkazish va tahlil
qilish uchun sintez [3,b-352].
Lingvistik tahlil o’zbek tilshunosligining nazariy bo’limlarini sistemali
o’rganishning maqbul usullaridan biridir. Tahlil jarayonida til faktlari haqidagi
nazariy ma’lumotlar, grammatikaning qonun-qoidalari konkret misollarda
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
75
amaliyotga tatbiq qilinadi. Tahlil etuvchi har bir til faktining nazariy asoslarini
puxta egallashga intiladi,
Til hodisalari lingvistik tahlil asosida amaliy
o’rganiladi. Lingvistik tahlil — olingan nazariy bilimlar asosida til haqidagi har
bir fanning talabiga ko’ra konkret bir til yoki nutq birligini (so’z yoki gapni)
parchalab o’rganishdir.Bu hodisa til o’rganuvchilarning til hodisalarini tez va
to’g’ri ajrata olish malakalarini egallashlarida nazariy bilimlar bilan bir qatorda
lingvistik tahlil ham muhim rol o’ynaydi [4,b-241].
Lingvistik nazariya, til sistemasi va tarixiy faktlarga asoslangan filologik
tahlil.Adabiy metod,janr,badiiy-estetik prinsiplar avtor shaxsi va uning nutqiy
maneriyasi va boshqa matn til ifoda vositalarining tarkibi hamda ko’rinishini
belgilovchi omillardir.
Lingvistik tahlil - til, nutq birliklarini uni tashkil etuvchi
qismlari, mazmuni vazifasi va boshqa xususiyatlari nuqtai nazaridan tadqiq
etish, til (nutq) birliklarining aniq holatini belgilash. Masalan,
hosildorlikni
soʻzida ikki asil til hodisasi mavjud boʻlib, u xuddi shu hodisalar nuqtai
nazaridan tahlil etilishi mumkin: 1) soʻz yasalishi hodisasi; 2) shakl yasalish
hodisasi (morfologik hodisa). Bu soʻzda ikkita yasama soʻz mavjud boʻlib, soʻz
yasalishi tahlilida har bir yasama soʻzning tarkibi va bu tarkibiy qismlarning
mohiyati vazifasi, maʼnosi va shakli belgilanadi. Bunda hosildor yasama soʻz
ekani, u soʻz yasalish asosi hosil va soʻz yasovchi dor qoʻshimchasidan iborat
tarkibiy qiymatga egaligi, soʻz yasalish asosi (hosil) ot turkumiga oidligi, -dor
qoʻshimchasining qaysi turkumga oid soʻzdan qaysi turkumga mansub so’z va
qanday maʼnoli soʻz yasashi hamda uning boshqa xususiyatlari qayd etiladi.
Hosildorlik yasama soʻzining tahlili ham xuddi shu tarzda olib boriladi, yaʼni u
yasama soʻz ekani, unda hosildor soʻz yasalish asosi, -lik so’z yasovchi
qo’shimcha ekani, shuningdek, bu qoʻshimchaning maʼnosi va boshqa
xususiyatlari qayd etiladi. Morfologik tahlilda hosildorlik so’zining ot ekanligi, -
ni qoʻshimchasi shu soʻz (ot)ning tushum kelishik shaklini yasalishi, uning
maʼnosi va shaklini qayd etiladi [5,b-59].
Xulosa qilib aytganda yuzidagi barcha tillar morfologik nuqtai nazardar
tadqiq etilib, ularning manbalari va boshqa tillar bilan munosabatlari, yaqinligi
xususida manbalarda to’xtalib o’tiladi. Tadqiqot davomida faqat o’zbek
tilshunosligi emas balki turk tilshunosligi va fors-tojik tilshunosligi tahlilari ham
o’rganib chiqilgan.Turk tilining morfologiyasiga kelsak, u aggiutinativ til, ya’ni
so’z oxiriga qo’shimcha qo’shish yo’li bilan so’z va shakl yasaluvchi til bo’lgani
uchun so’z yasalishi va uning o’zgarishida o’zak, negiz, qo’shimcha va ularning
birlashishi boshqa tillarga ko’ra ancha farqli va o’ziga xosdir.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
76
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Русча-ўзбекча луғат, икки томли, I том, –Тошкент: Сoв.Энциклопедияси
Бош редакцияси, 1983.b-31
2.Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов, Изд. 2-ое, стереотип, –
М., Сов. Энциклопедия, 1969 b-352
3.Философский энциклопедический словарь/Гл. Редакция: Л.Ф.Ильичева,
П.Н.Федосеев, С.М.Ковалев, В.Г.Панов. – М.: Сов. Энциклопедия, 1983.b-23
4. Жеребило Т.В. Термины и понятия: Методы исследования и анализа
текста: Словарь-справочник. – Назрань: Пилигрим, 2011.b-341.
5. Mengliyev.B, Hozirgi o’zbek tili.tafakkur bo’stoni –Toshkent, 2018 b-82.
6.Mirtojiyev.M,O’zbek tili fonetikasi, – Toshkent. Fan ,– 2013.
7.Karimov.S, Tilshunoslik nazariyasi. – Samarqand, 2012.b-12.
8. T.Qudratov .Лингвистик таҳлил. – Тошкент . Уқитувчи, 1981. b-241.
9. Xojiyev.A Тилшунослик терминлари изоҳли луғати – Тошкент, 1982. б-
59.
