DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
46
HOZIRGI O‘ZBEK SHE’RIYATIDA FOLKLORIZMLARNING
AHAMIYATI
Akmuratova Biybisanem
Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15771313
Annotatsiya.
Mazkur maqolada istiqlol davri o‘zbek she’riyatida folklor
sinteziga murojaat qilish tamoyili tahlil qilinadi. Shoirlarning xalq og‘zaki ijodiga
xos janr, obraz, mifologik qarashlar, musiqiy shakllarni zamonaviy she’riyat
bilan uyg‘unlashtirishga bo‘lgan intilishi yoritiladi. Usmon Azim, Yo‘ldosh
Eshbek, Mahmud Toir kabi shoirlar ijodi misolida folklor va poetik tafakkur
sintezi orqali vatan, insonparvarlik, tarixiy xotira kabi mavzular yoritilgan.
Kalit so‘zlar
. Istiqlol, o‘zbek she’riyati, folklor, mifologiya, janrlar sintezi,
epos, baxshi, xalq og‘zaki ijodi, zamonaviylik, talmeh.
Аннотация
. В статье анализируется тенденция обращения к синтезу
фольклора в узбекской поэзии эпохи независимости. Раскрывается
стремление поэтов объединить жанры, образы, мифологические
представления и музыкальные формы устного народного творчества с
современной поэтикой. На примере творчества Усмона Азима, Йулдоша
Эшбека, Махмуда Тоира рассматривается отражение тем Родины,
гуманизма и исторической памяти
через призму фольклорного синтеза.
Ключевые слова.
Независимость, узбекская поэзия, фольклор,
мифология, синтез жанров, эпос, бахши, устное народное творчество,
современность, талмех.
Annotation.
This article analyzes the tendency toward folkloric synthesis
in Uzbek poetry of the independence period. It explores how poets integrate
traditional genres, mythological concepts, musical elements, and folkloric
imagery with modern poetic expression. Using the works of Usmon Azim,
Yo‘ldosh Eshbek, Mahmud Toir as examples, the article highlights how themes of
homeland, humanism, and historical memory are conveyed through folkloric-
poetic fusion.
Keywords.
Independence, Uzbek poetry, folklore, mythology, genre
synthesis, epic, baxshi, oral tradition, modernity, talmeh.
Folklor va yozma adabiyot munosabati masalasi dolzarb masalalardan biri
boʻlib, hozirga qadar bu muammo talqiniga doir koʻplab tadqiqotlar yaratilgan.
N.Mallayev, M.Hakimov, J.Qobulniyozov kabi olimlarning Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur, Hofiz Xorazmiy, Lutfiy, Atoiy kabi shoirlarning
folklordan foydalanish mahoratiga doir tadqiqotlari mavjud. Yozma
adabiyotdagi folklorizmlarning badiiy xususiyatlari, manbalari, tasnifi,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
47
tipologiyasiga doir B.Sarimsoqov, I.Yormatov kabi folklorshunoslarning qator
maqolalari e’lon qilingan. XX asr oʻzbek adabiyoti namoyandalari asarlarida
folklor elementlarining badiiy talqini masalasi Gʻ.Jalolov, Gʻ.Moʻminov,
A.Sabirdinov, L.Sharipova singari tadqiqotchilar tomonidan oʻrganilgan.
Ma’lumki, XX asrning birinchi yarmida adabiyotimizda folklor an’analaridan
ijodiy foydalanish jarayoni kuzatila boshlandi.
Shoir va adiblarimiz oʻz badiiy niyatlaridan kelib chiqib, asar personajlari
va voqealar talqinining xususiyatlarini ta’minlash maqsadida xalqimizning milliy
qadriyatlariga, xususan, folklor asarlaridagi badiiyat durdonalariga murojaat
qila boshladilar. Bu ijodiy jarayon hozirgi o‘zbek she’riyatida yaqqol koʻzga
tashlanadi. Shu bois folklor va o‘zbek she’riyati munosabati masalasini tadqiq
etishda bugungi adabiy jarayonning badiiy-estetik mezonlaridan kelib chiqib ish
koʻrish, shoirlarning uslubi va ijodiy oʻziga xosligini ularning folklorga
munosabatisiz tasavvur qilish mumkin boʻlmay qoldi. Shu jihatdan qaraganda
shoirlarning folklor namunalaridan foydalanish mahoratini oʻrganish masalasi
adabiyotshunoslik oldidagi dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Folklor – xalq og‘zaki ijodining boy manbai bo‘lib, xalqning dunyoqarashi,
axloqiy me’yorlari, estetik didi va tarixiy xotirasini mujassamlashtiradi. Adabiyot
esa bu boylikni zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirib, yangi poetik
shakllarda qayta talqin qiladi. Ayniqsa, hozirgi o‘zbek she’riyatida
folklorizmlarning (ya’ni, xalq og‘zaki ijodiga xos unsurlar, obrazlar, uslublar va
shakllarning) faol qo‘llanilishi zamonaviy shoirlarning milliylik, badiiylik va
xalqona ruhga intilishidan dalolat beradi.
Folklorizm – bu adabiy asarda xalq og‘zaki ijodi elementlarining, ya’ni
maqollar, topishmoqlar, afsonalar, xalq qo‘shiqlari, doston motivlari, arxaik
obrazlar kabi unsurlarining qayta ishlangan holda badiiy matnga kirib kelishidir.
Adabiyot va folklor sintezi qadimdan mavjud bo‘lgan jarayon bo‘lib, turli
davrlarda turlicha namoyon bo‘ladi. Eng qadimgi adabiy yodgorliklar va epos
sintezi munosabati haqida N.Rahmonov: “Eposlar yodnomalar uchun murakkab
adabiy sintez komponentlardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Adabiy sintez
yodgorliklarning butun tarkibida bor”
1
deydi. Eng qadimgi turkiy adabiyot
folklor zaminida, folklor sintezi asosida shakllanishining o‘zi folklor sintezining
turli davrlar adabiyotida yetakchi tamoyil sifatida muhim ahamiyat kasb etishini
anglatadi. Istiqlolga erishilgandan so‘ng adabiyotda evrilishlar, yangilanishlar
yuz berdi, bu holat ijodkorlarning folklor an’analari va folklorizmlardan
foydalanishdagi estetik pozitsiyasining yangilanishiga, adabiyot va folklor
1
Rahmonov. N. Folklor va yozma adabiy aloqalar. T, 2022. 32-bet
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
48
sinteziga murojaat qilish tamoyilining kuchayishiga, folklor sintezi ta’sirida
she’rlar yaratilishiga zamin yaratdi. Istiqlol davri o‘zbek she’riyatida tom
ma’noda turli ohanglar, an’analar, janrlar, obrazlar, mifologik qarashlar sintezi
yuz berdiki, bu holat mazkur davrda ijod qilgan shoirlar ijodida ham yaqqol bo‘y
ko‘rsatdi. “Istiqlol davri o‘zbek she’riyatida folklor sintezining quyidagi shakllari
namoyon bo‘lmoqda:
1.Epos va she’riyat sintezi.
2.Mifologik qarashlar sintezi.
1. Epos va She’riyat Sintezi .
Istiqlol davrida xalq eposlari va she’riyatning
sintezlashuv jarayonlari yuz berdi. Mazkur davrda ijod qilgan Usmon
Azim,Yo‘ldosh Eshbek kabi shoirlar eposlarga murojaat etish orqali, ya’ni
o‘tmish va bugun (yangi zamon)ni sintezlash orqali o‘z davri muammolarini,
o‘ziga zamondosh bo‘lgan insonlarning millat, uning o‘tmishi, kelajagi haqidagi
kechinmalarini yoritdilar. Natijada epos va she’riyatning sintezlashuvi yuz berdi
va eposga xos voqelik tasviri, ifoda usuli, obrazlar sintezi shoirlarga g‘oyaviy
maqsadini ifodalashda cheksiz imkoniyatlar berdi”
2
.
Zamonaviy o‘zbek she’riyatida folklor an’analariga murojaat qilish ikki
asosiy yo‘nalishda namoyon bo‘ladi:
1. Shoirlik uslubida xalqona ruhga intilish
O‘zbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Shuhrat, Halima
Xudoyberdiyeva, Muhammad Yusuf kabi shoirlar o‘z she’rlarida xalqona
soddalik, xalq tiliga xos obrazlilik va jo‘shqinlikni saqlagan holda, ularni
zamonaviy badiiy tafakkur bilan uyg‘unlashtirgan.
2. Mavzular va obrazlarda xalq og‘zaki ijodining yangicha talqini
Zamonaviy shoirlar Alpomish, Ravshan, Go‘ro‘g‘li singari qahramonlarni
yangi davr timsollariga aylantiradilar. Ota-ona duosi, yor-yor, kelin salom kabi
milliy qadriyatlarni poetik ifodalaydilar.
Demak, hozirgi o‘zbek she’riyatida folklorizm – bu nafaqat badiiy bezak,
balki milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash va zamonaviy jamiyat
muammolarini xalqona idrok orqali ifodalash vositasidir. Shoirlar folklor
an’analaridan ilhom olib, ularni zamonaviy ruhda qayta talqin etmoqdalar. Bu
esa o‘zbek she’riyatining boyishi, xalq va ijodkor o‘rtasidagi bog‘liqlikning
mustahkamlanishini ta’minlaydi.
Istiqlol davri o‘zbek she’riyatida milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani
tiklash va xalqning ruhiy-madaniy merosini badiiy anglash jarayoni kuchaygan
2
Eshanova Z.Istiqlol davri o’zbek she’riyatida folklor sintezi. Comparative Turkish Dialects and Literatures, 2024(5), 1-
7.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
49
bo‘lsa, bu holat eng avvalo folklor unsurlariga murojaat qilish tamoyilining
kuchayishida o‘z ifodasini topdi. Shoirlar o‘z zamonasi ruhini anglatishda, xalq
kayfiyatini aks ettirishda xalq og‘zaki ijodi an’analaridan samarali foydalanishga
intildilar.
Ayniqsa, Usmon Azim, Yo‘ldosh Eshbek, Ismoil To‘lak, Mahmud Toir va
Guljamol Asqarova kabi shoirlar ijodida folklor sintezi shunchaki an’anaga
murojaat emas, balki badiiy-falsafiy izlanish vositasi sifatida namoyon bo‘ladi.
Ular xalq dostonlari, xalq qo‘shiqlari, allalar, baxshilik an’anasi, mifologik
qarashlar, afsona va rivoyatlardagi obrazlarni zamonaviy muammolar bilan
bog‘lab, she’riyat va epik tafakkur, lirik tuyg‘u va mifologik ong sintezini
yaratdilar.
Ushbu davr shoirlari, xususan Usmon Azim va Yo‘ldosh Eshbek, xalq
dostonlaridagi arxetipik obrazlar va dramatik syujetlardan foydalanib, ularni
zamonaviy ijtimoiy-ma’naviy kontekstda qayta talqin etdilar. Doston obrazlariga
(Alpomish, Go‘ro‘g‘li, Ravshan) talmeh (ishora) vositasi orqali murojaat qilish
bilan birga, ularning g‘oyaviy-falsafiy mohiyatini yangi davr kontekstida ochib
berishga intilindi
Shuningdek, zamonaviy o‘zbek she’riyatida alla, qo‘shiq, baxshilik kabi
musiqiy folklor shakllari bilan she’riyat o‘rtasida jonli, hissiyotlarga boy sintez
yuzaga keldi. Bu sintez orqali she’r musiqiylashdi, tinglovchining qalbiga yanada
yaqinlashdi. Ayniqsa, Guljamol Asqarova va Yo‘ldosh Eshbek ijodida allaga xos
intonatsiya, baxshilikka xos urg‘u va ichki dramatizm she’rda yangi poetik
ohanglar yaratdi.
Rustam Musulmon, Mahmud Toir va Yo‘ldosh Eshbek singari shoirlar
ijodida mifologik obrazlar va qadimiy arxetiplar sintezi faqat folklor
yodgorliklariga sadoqat emas, balki davr muammolarini falsafiy nuqtai nazardan
anglashning badiiy shakli sifatida xizmat qiladi. Ularning she’riyatida mifologik
obrazlar insonparvarlik, ozodlik, vatanparvarlik, ma’naviy uyg‘onish g‘oyalari
bilan boyitilgan.
Bu sintez xalqimizning umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg‘unlashgan
tarixiy tajribasi asosida hozirgi davr voqeligini badiiy anglash, g‘oyaviy va ruhiy
kamolot sari yo‘naltirishga xizmat qildi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, istiqlol davri o‘zbek she’riyatida folklorga
murojaat – bu shunchaki xalq og‘zaki ijodini eslatish emas, balki milliy o‘zlikni
badiiy anglashning, zamonaviy ongni tarixiy xotira bilan uyg‘unlashtirishning
murakkab va sermazmun poetik jarayonidir. Shoirlar folklor janrlari, obrazlari,
mifologik tushunchalar bilan chuqur ishlash orqali o‘z davrining ruhiy-falsafiy
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
50
talqinini yaratishga, folklor va adabiyot orasidagi badiiy ko‘prikni
mustahkamlashga erishdilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Izzat Sulton. Adabiyot nazariyasi. – T.: O‘qituvchi, 2008. – B. 216.
2.
Sarimsaqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. – T.: BOOKMANY PRINT,
2022. – B. 44
3.
Meliev S. She’riy so‘z va estetik ta’sir // O‘zbek tili va adabiѐti. – T.,
1982. - №2. – B. 27-28
4.
Hakimov M.Navoiy lirikasida xalq maqollari. O‘zbek mumtoz adabiyoti.
Antologiya. T. O‘zME. 2016. 248-b.
