DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
14
ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОЙТИДА ТУРАР-ЖОЙ
БИНОЛАРИНИНИНГ МИКРОИҚЛИМ КЎРСАТКИЧЛАРИ ВА
ЭНЕРГИЯ ТЕЖАМКОРЛИГИНИ ОШИРИШ МАСАЛАЛАРИ
Пирниязов С.К.
Ў
қ
утувчи
Ибрагимов Р.Т.
Талаба
Бердақ номидаги Қорақалпоқ давлат университети
https://doi.org/10.5281/zenodo.15846252
Аннотация
: Мазкур мақолада
турар-жой биноларини лойиҳалашда
асосий кўрсаткичларидан иссиқлик режими, иқлим параметрлари,
микроиқлим кўраткичлари, биноларнинг энергия самарадорлигини
оширишда ташқи девор изоляция қатламининг ўрнатилиши, самарали
иссиқлик материаллари, ташқи тўсиқлари орқали сарф бўлаётган
иссиқлик миқдорларини ҳисоблаш ҳақида баён этилган.
Калит
сўзлар:
микроиқлим,
иссиқлик
изоляцияси, иқлим
параметрлари, конструкция, лойиҳа, девор, тўсиқ конструкциялари,
энергия самарадорлик.
Ўзбекистон Республикасининг ҳар бир ҳудудлари ўзига хос иқлим
шароитига
эгадир.
Республикамизнинг
шимолий
қисмлари
-
Қорақалпоғистон Республикаси ва Хоразм вилояти ҳудудлари ўзининг
кескин ўзгарувчан иқлим шароитига эга, яъни ёз ойларининг жуда иссиқ
бўлиши, қиш кунларининг эса жуда совуқ бўлиши билан бошқа
ҳудудлардан ажралиб туради.
Шундай экан ҳар бир ҳудуд учун ушбу ҳудуд шароитидан келиб
чиққан ҳолда турор жой биноларининг лойиҳаларини ишлаб чиқиш
зарурати туғилмоқда.
Иссиқлик режимининг шаклланишига ва шунга мос равишда уйнинг
энергия ҳолати (керакли иссиқлик режимини таъминлаш учун энергия
ҳаражатлари) унинг иссиқлик изоляцияси материаларини ишлатиш билан
таъминланади. Иситиш қуйи тизимининг параметрларини танлаш ушбу
энергия қуйи тизимининг хусусиятларига боғлиқ.
Уйнинг иссиқлик режимининг математик моделини ягона иссиқлик
энергияси тизими сифатида учта ўзаро боғлиқ пастки моделларга
бўлишини ҳисобга олиб, биз қўйидагича ёзишимиз мумкин:
h = p
1
• p
2
• p
3
Бу ерда p
1
- ташқи иқлимнинг бинога таъсирини oптимал ҳисобга
олишнинг иссиқлик ва қувват самарадорлиги кўрсаткичи;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
15
p
2
- ташқи бино конвертларининг иссиқлик ва қуёшдан ҳимоя
хусусиятларини
мақбул
танлашда
энергия
самарадорлигининг
кўрсаткичи;
p
3
- микроиқлим тизимларини мақбул танлашда энергия
самарадорлигининг кўрсаткичи.
1. Ташқи бино конвертлари ёруғликдан ҳимояланади (деворлар,
қопқоқлар, поллар) ва шаффоф (ёруғлик тешикларини тўлдирувчи)
бўлади.
2. Ёруғлик ўтказмайдиган қопламали дизайнларнинг енг мақбул
иссиқлик кўрсаткичларини аниқлаш уларга қўйиладиган талабларнинг
умумийлигидан келиб чиққан ҳолда ишлаб чиқилган [1].
Биноларни керакли микроиқлим билан таъминланиши биноларнинг
архитектуравий ечимига бевосита боғлиқ, уй лойиҳасини иҳчамлиги,
деразалар ўлчами ва уларнинг юзасини умумий бино фасадига нисбати,
турар-жой биноларининг типлари, бино корпусининг эни ва ҳ.к. га боғлиқ.
Микроиқлим - бу хонанинг иссиқлик алмашинуви ва инсон
саломатлигига
таъсир
қилувчи
атроф-муҳит
омилларининг
комбинацияси.
Микроиқлим бир қатор параметрлар билан белгиланади ва
асосийлари қўйидагича:
ҳаво ҳарорати. Ушбу параметр энг муҳим ва аниқ кўринадиган
параметрлардан бири ҳисобланади. Ҳарорати одатдагидан бир неча
даража фарқ қиладиган хонага кирганда, одам дарҳол ноқулайлик ҳис
қилади. Ушбу параметр хона турлари бўйича нормаллаштирилади, +/- 2
даража оғиш рухсат этилади, талабларга мувофиқлиги учун ўлчовлар
хонанинг марказида полдан бир метр баландликда амалга оширилади;
ҳавонинг нисбий намлиги қийматларда катта ўзгаришларга эга
бўлиши мумкин, аммо нормадан 40% дан 60% гача ошмаслиги керак;
ҳаво тезлиги 0,1-0,5 м/с бўлиши керак;
юза ҳарорати.
2.01.01-22 шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларида иқлим
параметрлари қуйидагича аниқланади:
такрорланиб туриш. Берилган оралиқдаги қийматларни ўз
ичига олган ҳоллар сони билан қатордаги ҳолларнинг умумий сони
ўртасидаги нисбати;
таъминланганлик. Иқлим параметрлари қийматларининг
белгиланган ўз чегараларидан пастда ёки юқорида такрорланиб туриши.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
16
Сутка, ой ёки йил давомида танлаш билан қайд этиб борилган
параметр қийматларидан қайсиниси бирор ҳолни ифодалашига қараб,
соатлик, суткалик, ойлик ва йиллик таъминланганликлар бир-биридан
фарқ қилинади.
Масалан, йиллик таъминланганлиги 0,93 га тенг бўлган энг совуқ ҳаво
оқимининг ҳароратини ҳисоблаб чиқариш усули қуйидагича:
а) n йил мобайнидаги кузатишлар даврида йил сайин энг совуқ
суткалар ва ҳавонинг ҳар суткадаги ўртача ҳарорати аниқланиши;
б) танлаб олинган ҳарорат қийматлари, яъни кўрсаткичларида тартиб
сони берилиб, бу қийматлар пасайиб (камайиб) борадиган тарзда
жойлаштирилиши;
в) ҳаво ҳароратининг кўрсаткичи 0,5
0
С гача яхлитланадиган, ҳар бир
ҳарорат кўрсаткичи учун ўртача тартиб сони белгиланадиган – m
ўр
;
г) ҳар бир ҳарорат кўрсаткичи учун таъминланганлик Р қуйидаги
формула бўйича аниқланади:
P=1-m
ўр
-0,3n+0,4
д) эҳтимоллик тўрида (нормал ёки логнормал) таъминланганлик
графиги тузилади. Бунда, ординаталар ўқи ҳароратни, абсциссалар ўқи эса
таъминланганликни ифодалайди. Бу график тўғри чизиқдан иборат
бўлади;
е) таъминланганлик графигидан 0,98 қийматга тенг келадиган ва
изланаётган ҳарорат катталиги олинадиган босқичларни ўз ичига олади
[2].
Бино ва иншоотларни лойиҳалаштиришда йилнинг совуқ даврида
иссиқлик йўқотилишини ва йилнинг иссиқ даврида иссиқлик киришини
қисқартириш мақсадида қуйидагилар кўзда тутилиши лозим:
а)
ҳажмий-режавий
ечимлар,
бунда
ташқи
тўсувчи
конструкцияларнинг энг кичик юзага эга бўлиши, иссиқлиги ва намлиги
юқорироқ бўлган хоналар бинонинг ички деворлари томонига жойлашуви
ҳисобга олиниши лозим;
б) иссиқлик ўтказувчанлик коэффициенти 0,1 Вт/ (м∙
0
С) дан ошмаган
самарали
иссиқлик
изоляцияловчи
материаллардан
рационал
фойдаланиш;
в) ёруғлик оралиқлари майдони, бунда у табиий ёритилганлик
коэффиценти меъёрий катталигининг минимал қийматига мос бўлиши
керак;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
17
г) ёруғлик оралиқларининг қуёшдан сақлайдиган қурилмалар билан
ҳимояланганлиги, бунда уларнинг иссиқлик ўтказиш коэффициентининг
меъёрий катталиги йилнинг совуқ фаслида қуёш энергиясининг
қаршиликсиз киришини таъминлаши лозим;
д) ташқи деворлар ва том ёпмалардаги уланма бирикмалар ва
чокларнинг улардан фойдаланишда ишончли герметизацияси [3].
Лойиҳалаштирилаётган бинони иситиш ва шамоллатишга кетадиган
ҳисобий иссиқлик сарфлари, шунингдек кондициялаштириш ва совитишга
кетадиган ҳисобий совуқлик сарфлари ҚМҚ 2.01.18-18 да белгиланган
меъёрий қийматларга мос бўлиши керак.
Иқлим омилларининг салбий таъсирини юмшатиш мақсадида
шаҳарсозликни режалаштиришнинг турли схемалари қўлланилади ва
уларнинг баъзилари қуйидаги расмда кўрсатилган (1-расм).
1-расм. Турли иқлим шароитлари учун шаҳар ҳудудларини қуриш
усуллари:
а)
ўлчанган
заррачаларни
узатилиши
билан
об-ҳавонинг
такрорланиши шароитидаги периметрли бино қурилиши; б) юқори
тезликдаги устун шамоллар томонидан соддалаштирилган шаклдаги
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
18
периметрли бино қурилиши; в) биноларнинг кўндаланг тарафи бўронли
шамолларга қараган ҳолда очиқ бино қурилиши; г) шамолдан ҳимоя
қилувчи бино қурилиши; д) иссиқ иқлим шароитида шамол тезлигини
фаоллаштирадиган режаси; е) иссиқ ўтиш жойлари бўлган турар-жой
бинолари
Биноларнинг ташқи ҳажмий ва режавий ечимларига ташқи ҳаво
иқлимининг таъсири каттадир. Йил давомида 9 ой иситиладиган фуқаро
биноларининг эни, сарф бўладиган иссиқлик миқдорини тежаш учун,
муътадил иқлимда лойиҳа қилинадиган бинолар энидан катта қилиб
олинади. Жуда совуқ иқлим минтақаларда жамоат ва турар-жой
биноларини лойиҳа қилишда эркер, лоджия ва балконлар кузда
тутилмайди. Саноат биноларида пролетлар баландлиги бир хил қилиб
олиниб, ёруғлик билан таъминловчи фонарлар кам қўлланилади.
Бино
хоналаридаги
асосий
микроиқлим
кўрсаткичларига
куйидагилар киради:
а) ташқи тўсиқ конструкциянинг сиртларидаги ва хонанинг асосий
қисмларидаги ҳарорат;
б) хонадаги ҳаво намлиги;
в) хонада ҳавонинг санитар-гигиеник ҳолати (сифати);
г) ички ҳаво муҳитини тусиқ конструкцияларга нисбатан агрессив ёки
прогрессивлиги [4].
Ҳаво муҳитининг ташқи тўсиқ конструкцияларга нисбатан агрессив
ёки прогрессивлигига, нафақат ҳаво таркибида кимёвий бирикмалар бор
ёки йўқлигида, балки ҳаво муҳитининг ҳарорати ва намлигига ҳам боғлик.
Хоналарни
ташқи
муҳитдан
ажратиб,
чегаралаб
турувчи
конструкциялар хоналарда микроиқлим яратишда катта аҳамиятга эга.
Хоналарда
инсонлар
фаолияти
учун
асосий
бўлган
иқлим
кўрсаткичларига, хона ҳавосининг ўртача ҳарорати ва унинг бир сутка
даврида тебраниши, барча тўсиқ конструкциялар ички сиртининг ўртача
ҳарорати ва хонадаги ҳавонинг намлиги ва гигиеник ҳолати киради (2-
расм).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
19
2-расм. Хонадаги оқимларнинг ҳаракати
Турар-жой бинолари хоналари микроиқлим кўрсаткичлари мажмуи
турли омилларга (йил фасли, сутканинг вақти, бино тури, бинонинг қуёш
нурига нисбатан ориентацияси ва ҳ.к.) боғлиқ бўлганлиги сабабли улар
доимо ўзгариб туриши мумкин.
Кам қаватли бинолардаги шамол юкларини ҳисобга олган ҳолда,
шаҳарсозлик қарорида шамолга чидамли турар-жой биноларини
шамолдан ҳимоя қиладиган ён томондан турар-жой биноларини
қаватларининг пасайиши билан ўрнатиш мақсадга мувофиқдир, бу эса
шамолга чидамли уйларнинг иссиқлик муҳофазасини таъминлайди.
Шамол, автомагистраллар ва кўчаларнинг шовқинидан ҳимоя қилиш учун
“ёпиқ” ҳовлиларнинг шаҳарсозлик усулидан фойдаланиш иссиқлик
тежашга олиб келади [5].
Қуёш нури таъсирида ҳароратни жуда ортиши ва оқшом пайтлари
совуши дискомфорт сифатида сезилади. Иккала ҳолатдаги ҳодиса сабаби
ташқи конструкциялар орқали иссиқлик алмашинув жараёнининг
натижасидир. Ёз пайтларида ҳонадаги ҳавони қизишда конструкция
иссиқликни жамғариш ҳолатига эга эмас.
Яшаш қулайлигини яхшилайдиган ва хонада иссиқликни сақлашга
имкон берадиган режалаштириш ечими сифатида биз хонанинг узунлиги
ва кенглигининг оқилона нисбатларини тавсия қилишимиз мумкин.
Тўртбурчак хонанинг ташқи иссиқлик таъсирига қарши туриш қобилияти
чуқур хонага нисбатан икки баравар камайганлиги аниқланди.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
20
Кенгайтирилган (майдони катта) хонада ҳарорат режими ва айниқса
радиация (нурланиш) яхшиланади, аммо айни пайтда табиий ёритиш ва
шамоллатиш ёмонлашади. Шунинг учун бинолар хоналарининг чуқурлиги
ва кенглигининг тегишли нисбати 1,4-1,6 оралиғида олиниши мумкин.
Ушбу нисбат билан хоналарнинг ҳарорат режими янада барқарор бўлади.
Тунги уйқу пайтидаги паст ҳароратнинг инсон танасига таъсирини
ўрганиш пайтида олимлар ҳаво ҳарорати 14-15°C га тушириш
мумкинлигини исботладилар [6]. Бундай ҳароратни назорат қилиш
иситиш мосламаларига иссиқлик киритишни хонага қараб бошқаришни
жорий этиш орқали амалга оширилади.
Турар-жой биноларининг иссиқлик самарадорлигини ошириш учун
бинонинг совуқ шамолнинг устун йўналишини, жанубий фасадларнинг
максимал
сирланишини
ва
шимолий
фасадларнинг
минимал
сирланишини
ҳисобга
олган
ҳолда
бинонинг
туб
жойларга
йўналтирилганлиги каби архитектура услубларини қўллаш тавсия
этилади. Кам қаватли уй-жой қурилишида лойиҳалаштириш ва
режалаштиришнинг
кўрсатилган
усуллари
қўлланилиши
керак.
Кўрсатилган қурилиш техникаси ва режалаштириш ечимлари кам қаватли
уй-жой қурилишида фойдаланилиши лозим.
Бинонинг иссиқликни қанчалик йўқотиши ташқи тўсиқларнинг
конструктив тузилишига ва қандай материалдан ясалганлигига, материал
зичлигига ва бошқа кўрсаткичларга ҳам боғлиқ. Баъзи материаллар (ғишт,
тош материаллар) иссиқликни органик ва бошқа полимер (ёғоч,
пенопласт, кийгиз, асбест) материалларга нисбатан кўпроқ ўтказади. Бу
фарқ ташқи тўсиқ конструкцияларнинг турига, материал зичлигига,
намлигига, иссиқлик ўтказувчанлик ва иссиқлик ўтказувчанлик
коэффициентига ва ташқи ҳамда ички ҳаво ҳароратларининг фарқига
боғлиқ.
Базальтли
изоляция
ҳозирги
вақтда
деярли
барча
конструкцияларнинг иссиқлик изоляцияси учун ишлатилади, шунингдек,
ёнғинға қарши ҳимоя воситаси сифатида ҳам қўлланилади. У асосан
деворлар, томлар, ораёпмалар, пардадеворлар ва бошқаларнинг иссиқлик
ва товуш изоляцияси сифатида фойдаланилмоқда. Деворларда базальтли
изоляция қатламининг ўрнатилиши қуйидаги расмда келтирилган (3-
расм).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
21
3-расм. Ташқи деворга изоляция қатламининг ўрнатилиши
1
- 400 мм қалинликдаги девор;
2
- Маҳсус қотирувчи дюбел мих,
қадами 500×500 мм;
3
- 50 мм қалинликда базальт қатлами;
4
- махсус
базальт қоплама учун металл тор;
5
- 10мм қалинликда оҳакли қум
қатлами; 6- травертин.
Барча мумкин бўлган тоғ жинслари минерал пахта ва унинг асосида
иссиқлик изоляция материаллари учун базальт, гранит, диабаз, диорит,
трахит ва бошқа вулқонсифат жинслардан доломит ва мергеллар хом ашё
сифатида хизмат қилади.
2.01.04-2018 шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларида ташқи тўсиқлар
учун бир қатламли ва кўп қатламли конструкциялардан фойдаланиш
тавсия этилган. Тўсувчи конструкцияларнинг иссиқлик изоляцияловчи
қатламларида қуруқ ҳолатдаги материалларнинг иссиқлик ўтказувчанлик
коэффициенти одатда 0,14 Вт/(м
0
С) дан ошмаган бўлиши керак.
Бинонинг ташқи тўсиқлари орқали сарф бўлаётган иссиқлик
миқдорларини қуйидаги формула ёрдамида аниқлаймиз [7]:
Q =
1
R
∙ F(t
i
− t
m
) ∙ n ∙ ɳ
Бу ерда: Q – ташқи тўсиқлар орқали сарф бўлаётган асосий иссиқлик
миқдори, Bt;
F – ташқи тўсиқнинг юзаси, m
2
;
t
i
– ички ҳавонинг ҳисобий ҳарорати,
0
C;
t
m
– ташқи ҳавонинг ҳисобий ҳарорати (энг совуқ бешкунлик
давридаги ҳарорат қиймати),
0
C;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
22
n – ташқи тўсиқ конструкцияни, ташқи юзасини ташқи ҳавога
муносабатига боғлиқ бўлган коэффициент;
ɳ – қўшимча иссиқлик сарфини ҳисобга олувчи коэффициент;
R – ҳисобланаётган ташқи тўсиқнинг иссиқлик ўзатувчанлик
қаршилиги (термик қаршилик), m
2
∙grad/Bt.
Юқорида формула учун тўсиқларнинг икки тарафида ҳам ҳарорат
ўзгармас ва иссиқлик оқимининг тўсиқлардан ўтишини (иссиқ томонидан
совуқ томонга) ҳам бир хил ўзгармас деб (стационар) қабул қиламиз.
Ташқи тўсувчи конструкциялардан фойдаланишда энг яхши
эксплуатацион хоссаларни таъминлаш учун, уларнинг ички томонида
иссиқлик ўтказувчанлиги юқорироқ ва буғ ўтказувчанликка қаршилиги
баландроқ бўлган қатламларни жойлаштириш керак. Самарали иссиқлик
изоляцияловчи материаллардан тайёрланган иссиқ тутувчи қатламни
тўсувчи конструкциянинг ташқи томонида ёки ўрта қисмида
жойлаштириш лозим.
Хулоса қилиб шуни таъкидлаш керакки, иссиқлик сарфи самарали
ҳимояланган ташқи тўсиқларини қуёш энергияси билан ишлайдиган
энергия тежайдиган биноларни ривожлантиришда пассив қуёш иситиш
тизими элементларининг иссиқлик ҳимояси хусусиятларидан моҳирона
фойдаланган ҳолда ҳажмли режалаштириш ечимларининг энергия
сарфланишига таъсирини чуқур ўрганиш муҳим аҳамиятга эга.
Шу сабабли амалда ишлатилиб келинаётган биноларни ташқи деворини
иссиқлик изоляциясини ошириш учун жорий ва мукаммал таъмирлаш
жараёнида базальт ва бошқа иссиқлик изоляцияловчи материаллар
қатламини ташқи деворни ташқи юзасидан қоплаш мақсадга мувофиқдир
.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. CR 23-101-2004 "Binolarning issiqlik himoyasini loyihalash" - M.: 2004.
2. ШНҚ 2.01.01-22 “Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик
маълумотлар” шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари.
3. ҚМҚ 2.01.04-2018. Қурилиш иссиқлик техникаси / ЎзР Қурилиш
вазирлиги – Тошкент, 2018 – 105б.
4. Шукуров Г.Ш., Бобоев С.М. Қурилиш иссиқлик физикаси. Ўқув қўлланма.
Самарқанд, 2000 – 195 б.
5. Соловьев С.А., Сулковский И.А., Ботвина Д.М. Воловик М.И. Расчет
прочности бетонов на плотных заполнителях и пористом материале.
Архитектура и строительство Узбекистана, №8. 1989. - с. 34 -35.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
23
6. Бутаев, Ш. А., Сидикназаров, К. М., Муродов, А. С., & Кузиев, А. У. (2012).
Логистика
(Етказиб бериш
занжирида
оқимларни бошқариш).
Тошкент,“Экстремум Пресс, 577.
7. Kuziev, A. U., Muratov, A. K., & Kurbonov, S. S. (2020). DEVELOPMENT AND
EFFECTIVE USE OF REGIONAL MULTIMODAL TRANSPORT NETWORKS OF
TRANSPORTATION. Theoretical & Applied Science, (5), 550-555.
