DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
DAVLAT BYUDJETI TIZIMINI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
M.Obilov
Jizzax politexnika instituti
Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti
M.Turaboyeva
Kibersport fakulteti 511-23 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15836181
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida byudjet
tizimining amaldagi holati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
tahlil qilingan. Shuningdek, byudjet tizimini takomillashtirishning asosiy
yo‘nalishlari va ularning iqtisodiy samaradorlikka ta’siri ilmiy asosda yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
byudjet tizimi, fiskal siyosat, davlat xarajatlari, byudjet
intizomi, mahalliy byudjetlar, samaradorlik.
Annotation.
This article analyzes the current state of the budget system in
the Republic of Uzbekistan, existing problems and ways to eliminate them. Also,
the main directions of improving the budget system and their impact on
economic efficiency are covered on a scientific basis.
Key words:
budget system, fiscal policy, government spending, budget
discipline, local budgets, efficiency.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat moliyasini boshqarishda byudjet tizimi
alohida o‘rin egallaydi. U davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarini
moliyalashtirish, fiskal siyosatni amalga oshirish va makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash vositasi hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasida olib
borilayotgan iqtisodiy islohotlar davlat moliyasi tizimini, xususan byudjet
tizimini modernizatsiya qilishni talab etmoqda. Shu boisdan ham byudjet
tizimini takomillashtirish hozirgi davrning dolzarb masalalaridan biridir.
Byudjet tizimi – bu davlatning moliyaviy resurslarini shakllantirish va
ulardan foydalanish mexanizmlarini o‘z ichiga olgan moliyaviy mexanizmdir.
O‘zbekistonda byudjet tizimi quyidagi bosqichlardan iborat:
Respublika byudjeti;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti;
Viloyatlar va Toshkent shahri byudjetlari;
Tuman va shahar byudjetlari;
Davlat maqsadli jamg‘armalari byudjetlari.
Bu bosqichlar o‘zaro vertikal va gorizontal bog‘liqlikka ega bo‘lib,
ularning har biri moliyaviy mustaqillikka intilishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi byudjet tizimida quyidagi asosiy muammolar
mavjud:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
Byudjet intizomining sustligi:
Byudjet mablag‘larining maqsadsiz
ishlatilishi holatlari hali-hanuz uchrab turibdi.
Mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligi past:
Mahalliy
darajadagi byudjetlarning markaziy byudjetdan yuqori darajada qaramligi
ularning tashabbuskorligini cheklaydi.
Byudjet xarajatlarining samaradorligi past:
Ajratilayotgan mablag‘lar
iqtisodiy natijaga yetarlicha ta’sir ko‘rsatmayapti.
Soliq va bojxona tushumlarining barqaror emasligi:
Soliq bazasining
torligi byudjet daromadlarini barqaror shakllantirishga to‘sqinlik qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi byudjet tizimini takomillashtirish uchun
quyidagi yo‘nalishlarda islohotlar zarur:
Byudjet intizomini kuchaytirish
Byudjet mablag‘larining sarflanishini doimiy nazorat qilish;
Avtomatlashtirilgan byudjet monitoring tizimlarini joriy etish;
Hisobot berish tartiblarini qat’iylashtirish.
Mahalliy byudjetlarning moliyaviy mustaqilligini oshirish
Mahalliy soliq manbalarini kengaytirish;
Mahalliy hokimiyatlarga byudjet tuzish vakolatlarini ko‘proq berish;
Transferlar mexanizmini qayta ko‘rib chiqish.
Xarajatlar samaradorligini oshirish
Davlat xarajatlarining iqtisodiy tahlilini yo‘lga qo‘yish;
Loyihalarga ajratiladigan mablag‘lar ustidan samaradorlik asosida tanlov
asosida ajratish;
Natijadorlikka yo‘naltirilgan byudjet tamoyillarini joriy etish.
Soliq va bojxona tizimini isloh qilish
Soliq bazasini kengaytirish va soyadagi iqtisodiyot hajmini qisqartirish;
Raqamli texnologiyalar asosida soliq yig‘imlarini optimallashtirish;
Soliq yuki adolatli taqsimotini ta’minlash.
Raqamli byudjet boshqaruvi tizimini joriy qilish
“E-byudjet” tizimini barcha bosqichlarga joriy etish;
Xarajatlar va daromadlar prognozini avtomatlashtirish;
Sun’iy intellekt asosidagi tahlil vositalaridan foydalanish.
Byudjet tizimining takomillashuvi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga
ta’siri
Byudjet tizimini yuqoridagi yo‘nalishlar asosida takomillashtirish quyidagi
natijalarga olib keladi:
Davlat xarajatlari ochiqligi va shaffofligini ta’minlaydi;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
10
Mahalliy hokimiyatlar tashabbusini kuchaytiradi;
Moliyaviy barqarorlikni mustahkamlaydi;
Investitsion muhit yaxshilanadi;
Ijtimoiy himoya tizimi barqaror moliyaviy asosda rivojlanadi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini modernizatsiya qilish, hududlar
o‘rtasidagi tengsizlikni kamaytirish va fiskal barqarorlikni ta’minlash uchun
byudjet tizimini chuqur takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Maqolada
ko‘rsatib o‘tilgan yo‘nalishlar orqali byudjet tizimini yanada zamonaviy va
samarali tizimga aylantirish mumkin. Ayniqsa, byudjet intizomi, mahalliy
byudjetlar mustaqilligi va raqamli texnologiyalarning joriy etilishi byudjet
boshqaruvining sifatini keskin oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Byudjet Kodeksi (2020-yilgi tahrir).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va farmonlari (2022–
2024-yillar).
3.
Jahon banki – “Public Expenditure Review: Uzbekistan” (2023).
4.
Moliya vazirligi axborotnomalari va statistik hisobotlari.
5.
Xudoyberganov Q., Axmedova L. – “Davlat moliyasi” darsligi. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2021.
6.
OECD – “Budgeting Practices and Procedures in OECD Countries”, 2022..
