DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
66
RAQOBATLASHGAN BOZORLARDAGI FIRMALAR FAOLIYATI
M.Turdimuratov
JizPI, Iqtisodiyot va menejment kafedrasi dotsenti v.b
A.Asqarov
Kibersport fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15908118
Annotatsiya.
Maqolada raqobatlashgan bozorlarda firmalarning
xatti-harakatlari neoklassik va zamonaviy sanoat iqtisodiyoti nazariyalari
asosida tahlil qilinadi. Taklif va talab ta’sirida shakllanuvchi bozor narxi
sharoitida firmalar qisqa va uzoq muddatli rentabellikni maksimallashtirish
uchun ishlab chiqarish hajmini optimallashtirish, texnologik innovatsiyalar,
differensial marketing hamda xarajatlarni minimallashtirish strategiyalaridan
foydalanadi.
Kalit so‘zlar:
raqobat bozori, firma xatti-harakati, chegara xarajat,
narx-elastiklik, innovatsiya, antimonopoliya siyosati
Annotation.
The article analyzes the behavior of firms in competing
markets on the basis of neoclassical and modern theories of Industrial
Economics. In the conditions of market price, which is formed under the
influence of supply and demand, firms use strategies for optimizing production
volumes, technological innovation, differential marketing and minimizing costs
to maximize short-and long-term profitability.
Key words:
competitive market, firm behavior, marginal cost, price
elasticity, innovation, antitrust policy
Raqobatlashgan bozor – bu ko‘plab sotuvchilar va xaridorlar mavjud
bo‘lgan hamda har bir firma bozor narxiga ta’sir eta olmasligi bilan
tavsiflanadigan iqtisodiy muhitdir. Neoklassik nazariyaga ko‘ra, bunday
sharoitda narx
P = MC
(chegara xarajat) ga tenglashadi va ijtimoiy farovonlik
maksimal bo‘ladi (Varian, 2019). Ammo real bozorlar to‘liq raqobatga to‘la mos
kelmaydi; shuning uchun sanoat iqtisodiyoti zamonaviy yondashuvlari –
masalan, o‘yin nazariyasi va empirik sanoat tashkiliy (ESI) metodlari – firma
xatti-harakatining murakkab jihatlarini chuqurroq yoritadi.
Maqolaning maqsadi – raqobatlashgan bozorlarda firmalarning strategik
qarorlari va ularga ta’sir etuvchi omillarni nazariy va empirik tahlil qilish,
shuningdek, O‘zbekiston iqtisodiyotida raqobatni kuchaytirish bo‘yicha takliflar
ishlab chiqishdir.
1. Raqobatlashgan bozor nazariyasi va asosiy ko‘rsatkichlar
1.1. Chegara va o‘rtacha xarajatlar
Firma foydasini
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
67
Π(q)=P
⋅
q−C(q)\Pi(q)=P\cdot q - C(q)Π(q)=P
⋅
q−C(q)
deb yozsak, erkin raqobatda
Foyda maksimumi sharti:
P=MC(q\*).P = MC(q^\*).P=MC(q\*).
Shu nuqtada
AC
minimallashib, o‘rta muddatda nol iqtisodiy foyda holati
yuzaga keladi, bu esa resurslardan eng samarali foydalanishni kafolatlaydi
(Pindyck & Rubinfeld, 2020).
1.2. Narx-elastiklik va daromad
Talabning narx bo‘yicha elastikligi εd\varepsilon_{d}εd > 1 bo‘lsa, narxni
pasaytirish hajmni proportsional ravishda ko‘proq oshiradi va daromadga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois raqobatlashgan bozor firmalari xarajat ustunligini
yo‘qotmaslik uchun doimiy samaradorlik izlaydi.
2. Firma strategiyalari
Strategiya
Maqsad
Asosiy vositalar
Ishlab
chiqarishni
optimallashtirish
MC = P da ishlab chiqarish
Lean
manufacturing,
“just-in-time”
Innovatsiyalar
Xarajatni pasaytirish yoki
mahsulotni farqlash
R&D, texnologik sathni
oshirish
Marketing
differensiasiyasi
Talab
elastikligini
pasaytirish
Brending, xizmat sifatini
yaxshilash
Xarajatlarni
minimallashtirish
Bozor narxi ostida foyda
yaratish
MScale
economies,
raqamlashtirish
3. Empirik tahlillar
3.1. O‘zbekiston sement bozorida konkurent dinamika
2021–2024-yillarda mahalliy sement bozorida ishlab chiqaruvchilarning
soni 9 tadan 15 taga yetdi. O‘rtacha
HHI
ko‘rsatkichi 1800 dan 1000 gacha
kamayib, o‘rtacha narx 12 % ga pasaydi. Shu bilan birga, ishlab chiqarish quvvati
kengayib, AC 9 % ga tushdi, bu innovatsion pech texnologiyalarini joriy etish va
energiya samaradorligini oshirish evaziga erishildi.
3.2. Chakana savdo (FMCG) tarmog‘i
Yirik supermarket tarmoqlari bozorga kirgach, kichik do‘konlar narx
bo‘yicha raqobatlasha olmasdan, xizmat differensiasiyasi – masalan, uzoq ish
vaqti, individual qo‘llab-quvvatlash – orqali o‘z segmentini saqlab qoldi. Bu
Porter (1980) qiymat zanjiri konsepsiyasining hududiy darajada qo‘llanishini
tasdiqlaydi.
3.3. Global smartfon sanoati
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
68
Apple, Samsung va Xiaomi kabi firmalar idol raqobati sharoitida differensial
mahsulot dizayni va ekotizimni kengaytirish (iOS, One UI) orqali talablardan
mustaqil rentabellikni saqlab qolmoqda. Marginal xarajatlari pasaygan bo‘lsa-da,
patent va brend kapitali yuqori ulushni ta’minlaydi.
4. Institutsional omillar va siyosiy tavsiyalar
1.
Antimonopoliya siyosatini kuchaytirish.
Raqobat qo‘mitasiga
bozor ulushlariga real-vaqt monitoring tizimini yaratish va kartel risklarini
sun’iy intellekt vositalarida aniqlash vakolatini berish.
2.
Xususiy mulk va bozor infratuzilmasini rivojlantirish.
Lojistik
klasterlar va birja savdo maydonlarini kengaytirish tranzaksiya xarajatlarini
kamaytiradi.
3.
Innovatsiya va R&Dni rag‘batlantirish.
Soliq kreditlari va grantlar
orqali texnologik yangilanish siklini tezlashtirish.
4.
Raqamli shaffoflikni oshirish.
Davlat xaridlari va subsidiyalar
ma’lumotlarini ochiq platformalarda e’lon qilish korrupsion risklarni
pasaytiradi.
5.
Xulosa.
Raqobatlashgan bozorlarda firmalar daromadni maksimal
darajada ushlab qolish uchun hovli doirasida emas, balki butun qiymat zanjiri
bo‘ylab samaradorlik va innovatsiyaga tayanishi zarur. Neoklassik model
proksimal ko‘rsatkichlarni – narx, chegara xarajat – tushuntirsa-da, zamonaviy
realiaga xos xulq-atvorda brend differensiasiyasi, texnologik ustunlik va
institutsional sharoit hukmrondir. O‘zbekiston misolida bozor liberallashuvi va
antimonopoliya siyasatining kuchayishi narxlarni pasaytirib, iste’molchi
farovonligini oshirishini amalda ko‘rsatdi. Kelgusida raqobatbardosh muhitni
rivojlantirish uchun texnologik innovatsiyalarni rag‘batlantiruvchi va
byurokratik to‘siqlarni kamaytiruvchi islohotlar izchil davom etishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Varian, H. R. (2019). Intermediate Microeconomics: A Modern Approach
(10 nashr). – New York: W. W. Norton.
2.
Pindyck, R. S., & Rubinfeld, D. L. (2022). Microeconomics (10 nashr). –
Boston: Pearson.
3.
Porter, M. E. (1980). Competitive Strategy: Techniques for Analyzing
Industries and Competitors. – New York: Free Press.
4.
Carlton, D. W., & Perloff, J. M. (2021). Modern Industrial Organization (5
nashr). – London: Pearson.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Monopoliyaga qarshi kurashish qo‘mitasi
(2024). Sement sanoatida bozor raqobati bo‘yicha hisobot.
