DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
RESURS TEJAMKOR TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA EKOLOGIK VA
OZIQ-OVQAT XAVFSIZLIGINI TA’MINLASH STRATEGIYALARI
Maxmudova Dilora Ibragimovna
Urganch davlat universiteti “Ekologiya va HFX” kafedrasi katta o’qituvchisi,
Omonboyeva Maftuna Hamro qizi
Urganch davlat universiteti Ekologiya va atrof-
muhitni muhofaza qilish yo’nalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15877576
Annotatsiya:
Mazkur maqolada global iqlim o‘zgarishi sharoitida resurs
tejamkor texnologiyalarning ekologik va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashdagi
o‘rni tahlil qilinadi. Agrosanoat majmuasida suv va energetik resurslardan
oqilona foydalanish, innovatsion yondashuvlar orqali barqaror rivojlanishga
erishish
yo‘llari
ko‘rib
chiqilgan.
Shuningdek,
muhofaza
qiluvchi
texnologiyalarni joriy etish, tuproq unumdorligini saqlash va qayta tiklash
strategiyalari ilmiy asosda bayon etiladi.
Kalit so‘zlar:
resurs tejamkorlik, ekologik xavfsizlik, oziq-ovqat xavfsizligi,
suv resurslari, innovatsion texnologiyalar, agrosanoat.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматривается
роль
ресурсосберегающих технологий в обеспечении экологической и
продовольственной безопасности в условиях глобального изменения
климата. Анализируются подходы к рациональному использованию
водных и энергетических ресурсов в агропромышленном комплексе,
инновационные решения и стратегии восстановления почвенного
плодородия.
Ключевые слова:
ресурсосбережение, экологическая безопасность,
продовольственная безопасность, водные ресурсы, инновационные
технологии, агропромышленность.
Abstract:
This article explores the role of resource-saving technologies in
ensuring ecological and food security under global climate change. It analyzes
approaches to the rational use of water and energy resources in the agro-
industrial complex and discusses innovative strategies for maintaining and
restoring soil fertility.
Keywords:
resource efficiency, ecological safety, food security, water
resources, innovative technologies, agro-industry.
Bugungi kunda global iqlim o‘zgarishi, suv va energetik resurslarning
tanqisligi, yer degradatsiyasi, ekin maydonlarining qisqarishi kabi omillar
jahonda ekologik va oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda. Aholi
sonining o‘sishi va resurslarga bo‘lgan talabning ortib borishi mavjud tabiiy
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
52
boyliklardan samarali, oqilona va barqaror foydalanishni taqozo qilmoqda.
Ayniqsa, qishloq xo‘jaligida yer, suv va energiya kabi resurslarni tejovchi,
ekologik toza va innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali barqarorlikni
ta’minlash eng dolzarb vazifalardan biridir.
O‘zbekiston Respublikasi sharoitida ham suv tanqisligi, yerlarning
sho‘rlanishi, agroekotizimlarning degradatsiyaga uchrashi va iqlim o‘zgarishiga
sezuvchanligi sababli, resurs tejamkor agrotexnologiyalarning ahamiyati tobora
ortib bormoqda. Davlat siyosatida ham so‘nggi yillarda «yashil iqtisodiyot»,
«raqamli agrotexnologiyalar», «iqlimga moslashuvchan texnikalar» singari
yondashuvlar ilgari surilmoqda. Bularning barchasi mavzuning dolzarbligini
ilmiy va amaliy jihatdan tasdiqlaydi.
Tadqiqotning maqsadi — iqlim o‘zgarishi sharoitida ekologik va oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlashda resurs tejamkor texnologiyalar va innovatsion
yondashuvlarning rolini o‘rganish, ularning samaradorligini tahlil qilish hamda
ularni keng joriy qilish strategiyalarini ishlab chiqishdir.
Tadqiqotning vazifalari
:
global va mintaqaviy miqyosda resurs tejamkor texnologiyalarning
qo‘llanilish holatini tahlil qilish;
agrosanoat majmuasida suv, yer va energiya resurslaridan oqilona
foydalanishning ilmiy asoslarini aniqlash;
ekologik xavfsizlik va oziq-ovqat barqarorligiga ta’sir qiluvchi asosiy
omillarni baholash;
innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi bo‘yicha ilg‘or tajribalarni
o‘rganish;
O‘zbekiston sharoitida resurs tejamkor texnologiyalarni keng joriy etish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot obyekti — agroekotizimlar va qishloq xo‘jaligi tizimlarida
qo‘llanilayotgan resurs tejamkor texnologiyalar.
Tadqiqot predmeti — resurs tejamkor texnologiyalarning ekologik va oziq-
ovqat xavfsizligiga ta’siri, ularning samaradorlik darajasi, joriy etish
mexanizmlari va natijalari.
Tadqiqotning ilmiy ahamiyati — ekologik xavfsizlik va oziq-ovqat
xavfsizligini ta’minlashda innovatsion texnologiyalarning ilmiy asoslarini chuqur
tahlil qilish va mavjud ilmiy qarashlarni boyitishdan iborat.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati — qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilar,
suv resurslari boshqaruvchilari, ekolog mutaxassislar hamda siyosatchilar
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
53
uchun resurs tejamkorlikni ta’minlovchi aniq yo‘nalish va strategiyalarni ishlab
chiqish imkonini beradi.
Metodologiya.
Tadqiqotda quyidagi metodlar qo‘llanildi:
Tahliliy yondashuv: O‘zbekiston va boshqa mintaqalarda resurs tejamkor
texnologiyalarning amaliyotga tatbiq etilishi tahlil qilindi.
Taqqoslash metodi: An’anaviy va innovatsion texnologiyalar natijalari
solishtirildi.
Natijalar.
So‘nggi o‘n yilliklarda global iqlim o‘zgarishining jadallashuvi
tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimni oshirdi. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi sohasida
suv tanqisligi, tuproq degradatsiyasi va bioxilma-xillikning kamayishi oziq-ovqat
xavfsizligini tahdid ostiga qo‘ymoqda [1]. Shu sababli, resurs tejamkor
texnologiyalarni joriy qilish ekologik xavfsizlikni ta’minlashning asosiy
vositalaridan biri sifatida qaralmoqda.
Ekologik barqarorlik va oziq-ovqat xavfsizligi bugungi kunda jahon
hamjamiyati kun tartibidagi dolzarb masalalardan biridir. O‘zbekiston sharoitida
ham suv tanqisligi va iqlimning qurg‘oqchilik tomon siljishi qishloq xo‘jaligida
innovatsion yondashuvlarni joriy etishni taqozo qilmoqda [2].
Suvni tejovchi texnologiyalar.
Suv resurslarining cheklanganligi va iqlim
o‘zgarishi fonida suvni tejovchi texnologiyalar — agroekotizimlar barqarorligini
ta’minlovchi muhim vosita hisoblanadi. An’anaviy sug‘orish usullarida suvning
40–60% gacha yo‘qotilishi bugungi kunda jiddiy ekologik va iqtisodiy muammo
sifatida qaralmoqda [1]. Shu bois quyidagi ilg‘or texnologiyalar keng
ommalashmoqda:
Tomchilatib sug‘orish tizimi: Suv to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘simlik ildiz zonasiga
yetkaziladi, bu orqali bug‘lanish va sizib chiqish yo‘qotmalari kamayadi. Suv
sarfi 30–50% gacha qisqaradi, hosildorlik esa o‘rtacha 20–40% ga oshadi [2].
Yomg‘irlatib sug‘orish: Asosan don va yem-xashak ekinlarida ishlatiladi.
Yomg‘irga o‘xshash tarzda suv purkash orqali namlik bir tekis taqsimlanadi.
Mulchalash usuli: Tuproq usti biologik yoki sun’iy material bilan qoplanib,
namlikni saqlash, bug‘lanishni kamaytirish va begona o‘tlarning o‘sishini
cheklash orqali suv tejashga yordam beradi.
Bu texnologiyalar, ayniqsa, cho‘l va yarim cho‘l iqlimiga ega O‘zbekistonning
janubiy hududlarida eng dolzarb yechimlar sirasiga kiradi.
Agrotexnik yondashuvlar.
Agrotexnika — ekinlarni yetishtirishda
ishlatiladigan ilmiy asoslangan usullar majmuasi bo‘lib, resurslardan oqilona
foydalanishda asosiy rol o‘ynaydi. Quyidagi agrotexnik yondashuvlar ekologik
xavfsizlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
54
Minimal ishlov berish (No-till): Tuproq qatlamiga minimal ta’sir ko‘rsatish
orqali tuproq tuzilmasi, mikrobiologik faollik va namlik saqlanadi. Eroziya xavfi
kamayadi va organik modda miqdori oshadi [3].
Ekin almashinuvi: Monokultura (bir xil ekin) yetishtirish o‘rniga turli
ekinlar almashlab ekiladi. Bu tuproqdagi oziq moddalarning tiklanishiga,
kasallik va zararkunandalarning kamayishiga xizmat qiladi.
Organik o‘g‘itlar qo‘llash: Kimyoviy vositalar o‘rniga kompost, chirindi va
biogumus singari tabiiy o‘g‘itlar qo‘llaniladi. Bu tuproq unumdorligini tiklash va
zararli oqibatlarning oldini olishga yordam beradi [4].
Bu usullar ekologik toza va sog‘lom agroekotizimlarni shakllantirishda
muhim vositadir.
Smart texnologiyalar (raqamli yondashuvlar).
Raqamli texnologiyalar
va aqlli tizimlar yordamida resurslardan yanada samarali foydalanish
imkoniyati yaratilmoqda. “Smart agriculture” (aqlli qishloq xo‘jaligi) tushunchasi
ostida quyidagilar nazarda tutiladi:
GPS va GIS texnologiyalari: Dehqonchilikda aniq joylashuv, yerning
xususiyatlari, unumdorlik zonalari haqida ma’lumot olish imkonini beradi. Bu
esa mahalliylashtirilgan (lokal) choralarni qo‘llashga olib keladi [5].
IoT (Internet of Things): Datchiklar orqali tuproq namligi, harorat,
yorug‘lik, havodagi karbonat gazi miqdori kuzatiladi. Real vaqt rejimida
monitoring va boshqaruv amalga oshiriladi.
Dron va sun’iy yo‘ldosh monitoringi: Ekishdan oldin va keyingi davrlarda
hosilni prognoz qilish, kasalliklar va zararkunandalarni aniqlashda qo‘llaniladi.
Mobil ilovalar va dasturlar: Fermerlar uchun maslahatlar, sug‘orish grafigi,
agroxizmatlar haqidagi ma’lumotlar taqdim etiladi. Bu bilim darajasini oshirish
va xatoliklarni kamaytirishga xizmat qiladi [4].
Smart
texnologiyalar
qishloq
xo‘jaligini
raqamlashtirish
va
avtomatlashtirish orqali ekologik xavfsizlikni kuchaytiradi.
Ekologik barqarorlikni ta’minlashda innovatsiyalar.
Ekologik
barqarorlik — bu faqat resurslar tejash emas, balki tabiiy tizimlarning tiklanishi
va kelajak avlodlar uchun ularni saqlab qolish masalasi hamdir. Shu nuqtai
nazardan quyidagi innovatsion yechimlar ilgari surilmoqda:
Qayta ishlangan suvdan foydalanish orqali sanoat va maishiy oqava
suvlar tozalanib, texnik sug‘orishda qayta ishlatilmoqda. Bu ichimlik
suvlarini tejashga yordam beradi.
Elektr energiyasidan mustaqil ishlaydigan, ekologik toza suv
chiqarish tizimlari ayniqsa tog‘li va chekka hududlarda qo‘llanmoqda [5].
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
Kimyoviy vositalarning o‘rnini bosuvchi, ekologik xavfsiz, tabiatga
zarar yetkazmaydigan bioo‘g‘itlar va himoya vositalari ekotizimlarni
barqarorlashtiradi.
Yashil inshootlar va ekologik muhandislik yechimlari orqali suvni
to‘plash, tuproq eroziyasining oldini olish, mikroiqlimni yumshatish kabi
ko‘rsatkichlarga erishish uchun landshaft moslashuvi asosida
ekotexnologiyalar tatbiq etilmoqda.
Bu innovatsiyalar barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda muhim
vosita sifatida qaralmoqda.
Muhokama.
Resurs tejamkor texnologiyalarni qishloq xo‘jaligiga keng
tatbiq etish global miqyosdagi muhim ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy
muammolarni hal qilishning asosiy vositasiga aylanmoqda. Ayniqsa, iqlim
o‘zgarishi sharoitida tabiiy resurslar — suv, yer, energiya va biologik xilma-xillik
zaxiralari cheklangan sharoitda ularni oqilona va samarali boshqarish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Resurs tejamkor texnologiyalarning asosiy afzalliklari. Resurs tejamkor
texnologiyalar ekologik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlovchi, hosildorlikni
oshiruvchi va tabiiy resurslar holatini yaxshilovchi ko‘p qirrali yechimlar
majmuasidir. Ularning asosiy ustunliklari suv va energiya sarfini kamaytirish
[1], tuproq sifatining saqlanishi, hosildorlikning barqarorlashuvi [2], zamonaviy
boshqaruv tizimi, atrof-muhitga salbiy ta’sirning kamayishi.
Resurs tejamkor texnologiyalarni keng joriy etish zarurati.
O‘zbekiston
sharoitida, ayniqsa sug‘oriladigan dehqonchilik zonalarida, suv resurslari
kamayib borayotgan, yerlar sho‘rlanishga yuz tutayotgan bir paytda ushbu
texnologiyalarning tatbiqi hayotiy zaruratga aylangan. Respublikada har yili
20% dan ortiq sug‘oriladigan yerlar o‘rtacha va kuchli sho‘rlangan bo‘lib, bu
agrotexnik tadbirlarning yetarli emasligi, suvni tejovchi usullar keng joriy
etilmaganining natijasidir [3].
Shuningdek, aholining oziq-ovqat xavfsizligiga bo‘lgan talabi yildan-yilga
ortib borayotganligi — hosildorlikni ko‘paytirishni, lekin buning uchun
resurslarni ko‘paytirmasdan, samaradorlikni oshirishni taqozo qilmoqda. Bu esa
faqatgina resurs tejamkor yondashuvlar orqali amalga oshirilishi mumkin.
Istiqbolli yo‘nalishlar va tavsiyalar. Resurs tejamkor texnologiyalarni
O‘zbekiston sharoitida muvaffaqiyatli joriy etish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish tavsiya etiladi:
Davlat tomonidan subsidiyalar va grantlar ajratish;
Agrotexnik xizmatlar markazlarini tashkil qilish;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
56
Ta’lim va treninglar tizimini kuchaytirish;
Ilmiy-tadqiqotlarni rivojlantirish.
Xulosa.
Resurs tejamkor texnologiyalar nafaqat iqlim o‘zgarishiga
moslashish, balki ekologik xavfsizlik va oziq-ovqat barqarorligini ta’minlashda
muhim omil hisoblanadi. Ularni samarali joriy qilish uchun davlat siyosatida
qo‘llab-quvvatlash tizimini kuchaytirish, innovatsion loyihalarga imtiyozli
kreditlar ajratish, qishloq xo‘jaligi sohasi mutaxassislarini zamonaviy
texnologiyalar bo‘yicha o‘qitish zarur.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, resurs tejamkor texnologiyalar ekologik
xavfsizlik, iqlim o‘zgarishiga moslashuv, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va
iqtisodiy barqarorlikka erishishda muhim strategik omil bo‘lib xizmat qiladi.
Ularning keng tatbiqi kelajak avlodlar uchun resurslar barqarorligini
kafolatlaydi.
Foydalangan adabiyotlar ro’yxati:
1. Ergashev B. “Suvni tejovchi texnologiyalarni joriy etish tajribalari”. —
Agrotexnologiyalar jurnali, 2022.
2. Jalolov M. “Ekotexnologiyalar: nazariya va amaliyot”. — Ekologik
innovatsiyalar, 2023.
3. Karimov A., Rahimova S. “Qishloq xo‘jaligida innovatsion yondashuvlar”. —
Ekologiya va Hayot, 2021.
4. FAO. “The State of Food Security and Nutrition in the World”. 2023.
5. UNEP. “Climate-smart agriculture solutions”. 2023.
