DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
90
DOSTONCHILIKNING OG‘ZAKI AN’ANASI VA ZAMONAVIY
ADABIYOTDAGI DAVOMCHILIGI
Esemuratov Baxtiyar Sagidullaevich
“Ayqulash” Qoraqalpoq davlat milliy folklor ansambli direktorı
https://doi.org/10.5281/zenodo.16272062
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qoraqalpoq xalqining boy og‘zaki ijodiy
merosiga mansub dostonchilik san’ati va uning zamonaviy adabiyotdagi
davomchiligi tahlil qilinadi. Dostonlarning og‘zaki an’anada yashab kelgani,
baxshilar orqali tarqalganligi, shuningdek, yozma adabiyotda qanday shaklda
aks etgani haqida ma’lumotlar beriladi. Maqolada zamonaviy yozuvchilar va
shoirlar asarlarida epik tafakkurning davomiyligi, milliy ruhning saqlanib qolgan
jihatlari ilmiy asosda yoritiladi. Dostonchilikning bugungi madaniy-ma’naviy
hayotdagi o‘rni va uning ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi. Maqola
adabiyotshunoslar, folklorshunoslar va talabalarga mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
doston, baxshi, epik an’ana, og‘zaki ijod, zamonaviy adabiyot,
milliy ruh, folklor.
Qoraqalpoq xalqining madaniy boyligi, ma’naviy merosi va tarixiy
xotirasida dostonchilik muhim o‘rin egallaydi. Dostonlar xalqning epik tafakkuri,
orzu-umidlari, qahramonlik va vatanparvarlik tuyg‘ulari ifodasi sifatida og‘zaki
an’ana vositasida asrlar davomida avloddan-avlodga yetkazilib kelinmoqda.
Dostonchilik faqatgina san’at turi emas, balki xalqning tarixiy xotirasi, ijtimoiy-
estetik qarashlari, milliy o‘zlikni anglash vositasidir. Bugungi zamonaviy
adabiyotda dostonchilik an’anasi o‘z ifodasini boshqa shakllar orqali davom
ettirmoqda. Dostonchilik an’analari xalq og‘zaki ijodining eng rivojlangan va
murakkab shakllaridan biridir.Qoraqalpoq, o‘zbek qirg‘iz, qozoq va boshqa
turkiy xalqlarda dostonlar maxsus ijrochilar,
baxshilar
,
jiravchilar
tomonidan
ijro etilgan. Bu ijro usuli asosan kuy, ohang, mimika, harakat va dramatik
elementlar bilan boyitilgan. Xalq dostoni “Alpomish”, qoraqalpoq xalqining
“Edige” yoki turkmanlarning “Gorogli” dostonlari og‘zaki an’ananing yuksak
namunalaridandir. Bu dostonlarda real tarixiy voqealar bilan birga afsonaviy
elementlar, folklor qahramonlari, xalq orzulari ham o‘z ifodasini topgan. XIX–XX
asrda boshlangan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, matbuot va ta’lim tizimining
rivojlanishi bilan og‘zaki ijod asta-sekin yozma adabiyotga o‘ta boshladi. Bunda
dostonchilik an’analari poetik struktura, syujet qurilishi va obrazlar tizimi orqali
zamonaviy adabiy asarlarda aks etdi. Abbaz Dabilov, Sadiq Nurimbetov kabi
yozuvchilar turli xil janrida dostonlardagi qahramonlik, ijtimoiy kurash, milliy
g‘oya motivlarini saqlab qolgan holda zamonaviy uslubda ifoda eta
boshladilar.Dostonlar xalq epik tafakkurining eng yuksak namunalaridan biri
sifatida qoraqalpoq adabiy merosida alohida o‘rin egallaydi. Ularda xalqning
tarixiy xotirasi, orzu-umidlari, ma’naviy qadriyatlari mujassam etilgan.
Dostonchilik og‘zaki an’anaga asoslangan bo‘lsa-da, uning ruhiy-mazmuniy
asoslari zamonaviy yozma adabiyotda ham davom etmoqda. Bugungi adabiy
jarayonda dostonlarga xos qahramonlik, vatanparvarlik, epik obrazlar va
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
91
xalqona timsollar o‘zga shaklda bo‘lsa-da, o‘z aksini topmoqda. Doston ruhini
belgilaydigan asosiy unsurlar, bu xalqning milliy o‘zligini ifodalovchi
qahramonlik, jasorat, sadoqat, erkinlik, adolat va fidoyilik g‘oyalaridir. Bu
g‘oyalar epik janrda to‘la namoyon bo‘lib, Alpomish, Edige, Go‘ro‘g‘li kabi
qahramonlar timsolida ifodalanadi. Doston ruhi, bu xalq qalbining sadosidir.
Bugungi kun adabiyotida dostonlarga xos shakl emas, balki
dostoniy mazmun
va
g‘oya
ko‘proq uchraydi. Ayniqsa, Vatan, ozodlik, adolat, e’tiqod, tarixiy xotira
kabi tushunchalar zamonaviy shoirlar ijodining asosiy yo‘nalishlaridan biriga
aylangan.
Dostonchilik
ruhining
hayotchanligini,
zamon
bilan
uyg‘unlashganligini ko‘rsatadi. Dostonchilik ruhining zamonaviy adabiyotda
davom etishi, xalq og‘zaki ijodi va yozma adabiyot o‘rtasidagi uzviylikni ifoda
etadi. Bu ruh orqali o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi, orzulari va ma’naviy
qadriyatlari bugungi avlodga yetkazilmoqda. Dostonlarga xos idealistik obrazlar,
poetik til va qahramonlik motivlari zamonaviy adabiyotda o‘zgacha shaklda
yashamoqda. Shuning uchun doston ruhi hali ham zamonaviy ijodda tirik va faol.
Bugungi qoraqalpoq adabiyotida dostonchilikning ayrim xususiyatlari,
epik
uslub, xalqona obrazlar, qahramonlik ruhiyatining yuksak tasviri
, nasr va
she’riyatda davom etmoqda. Xususan, I.Yusupovning, X.Dawletnazarovning, epik
poemalari, B.Genjemuratovning tarixiy-tasavvuriy asarlarida epik an’analar
yaqqol ko‘zga tashlanadi.Shuningdek, zamonaviy dostonlar ham yaratilmoqda.
Ularda klassik dostonlarga xos xususiyatlar saqlangan bo‘lsa-da, mavzular
zamonaviy muammolar, Vatan, ijtimoiy adolat, shaxsiy erkinlik kabi g‘oyalar
bilan boyitilgan. Qoraqalpoq xalqining og‘zaki ijodiy merosida dostonchilik
muhim o‘rin egallaydi. Dostonlar xalq ruhiyatining, tarixiy xotirasining va milliy
qadriyatlarining ifodasidir. Ular nafaqat badiiy asar sifatida, balki xalqning tarixi,
e’tiqodi, orzu-umidlari, axloqiy mezonlarini avloddan avlodga yetkazuvchi vosita
sifatida ham xizmat qiladi. Shu ma’noda, dostonchilik madaniy va milliy ongning
shakllanishida muhim funksiyalardan birini bajaradi. Dostonlar ko‘pincha tarixiy
voqealar, ijtimoiy kurashlar, el-yurt himoyasi yo‘lidagi qahramonliklar haqida
hikoya qiladi. Masalan, “Alpomish”, “Go‘ro‘g‘li”, “Edige”, “Qoblan batir”
dostonlarida xalq hayoti, urf-odatlari, urushlar, siyosiy voqealar badiiy timsollar
orqali aks ettiriladi. Bu orqali xalq o‘z tarixini saqlab qoladi va kelajak avlodga
yetkazadi.Dostonlarda fidoyilik, vatanparvarlik, shijoat, sadoqat, ota-onaga
hurmat, ayolga sadoqat, do‘stga va’da sodiqligi kabi
milliy axloqiy qadriyatlar
chuqur ifodalangan. Dostonlar orqali bu qadriyatlar yosh avlodga singdiriladi.
“Alpomish” dostoni orqali yigitlik, shijoat, mardlik, sabr-toqat kabi fazilatlar
ideallashtiriladi. Dostonchilik xalq og‘zaki ijodi orqali
madaniy uzluksizlikni
ta’minlovchi vositadir. Avlodlar o‘rtasidagi ruhiy va estetik aloqani ta’minlaydi.
Baxshilar, jiravchilar, manaschilar kabi ijrochilar bu asarlarni avloddan-avlodga
etkazishda vositachi sifatida xizmat qilishgan.Dostonlar orqali xalq o‘zining
kimligini, tarixini, ajdodlarining fazilatlarini tanlaydi va tan oladi. Bu o‘zlik
anglash jarayonida epik qahramonlar ideal obraz sifatida xizmat qiladi.
Alpomish, Go‘ro‘g‘li, Edige kabi obrazlar orqali xalq o‘zining ideal timsolini
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
92
yaratadi. Bugungi kunda dostonlar teatr, adabiyot, kino, radio va internet orqali
yangi shakllarda tarqalmoqda. Ular nafaqat folklor asar sifatida, balki
madaniy
resurs
sifatida o‘rganilmoqda. Shu bilan birga, dostonchilik UNESCOning
“Insoniyatning og‘zaki va nomoddiy merosi durdonalari” ro‘yxatiga kiritilgan
(masalan, “Alpomish” dostoni – 1999 yilda). Dostonchilik, xalqning ruhiy,
axloqiy, tarixiy va madaniy hayotini mujassam etgan epik yodgorlikdir. U o‘z
funksiyasi jihatidan faqat adabiy emas, balki
tarbiyaviy, tarixiy, axloqiy va
madaniy
ahamiyatga ham egadir. Dostonlar orqali xalq o‘zini tanlaydi,
qadriyatlarini saqlaydi va madaniyatini avlodlarga yetkazadi. Shu bois,
dostonchilikni o‘rganish va asrash milliy o‘zlikni saqlash yo‘lida muhim
qadamlardan biridir.
Dostonchilik xalqning o‘zligini saqlab qolish, milliy tafakkurni
mustahkamlash va tarixiy xotirani avlodlarga yetkazish vositasidir. Bugun bu
an’anani saqlash, yosh avlodga yetkazish, uni zamonaviy texnologiyalar
yordamida ommalashtirish (masalan, audio dostonlar, teatr sahnalashtirish,
multimediali loyihalar) katta ahamiyatga ega. Dostonchilik qoraqalpoq xalqining
bebaho ma’naviy boyligidir. Og‘zaki an’ana sifatida boshlangan bu san’at turi
bugun zamonaviy adabiyotda, teatrda, hatto kinoda ham o‘zining turli shakllarda
davomini topmoqda. Uni chuqur o‘rganish, targ‘ib qilish, madaniy siyosatga
tatbiq etish xalq ma’naviyatining mustahkamlanishida muhim omildir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Turaqulov B. Epik adabiyot va tarixiy xotira. – Toshkent: O‘zMU nashriyoti,
2019.
2.
Qosimov B. Adabiyotshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002.
3.
Boybo‘latova D. Folklor va zamonaviylik: an’ana va innovatsiya. –
Samarqand: SamDU, 2021.
4.
Abdulla Oripov. She’r va ruh. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU,
2010.
5.
UNESCO. Alpomish: O‘zbek xalq epik dostoni – UNESCO nashri, Parij, 1999.
6.
Rajabov A. Dostonchilik san’ati va baxshichilik an’anasi. – Termiz: Surxon
nashriyoti, 2016.
