DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
81
СУҒУРТА КОМПАНИЯЛАРИДА ХАРАЖАТЛАР ТУЗИЛМАСИ ВА
УЛАРНИ ҚИСҚАРТИРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ
Расулов Шавкат Шароф ўғли
ЖизПИ, Иқтисодиёт ва менежмент кафедраси доценти в.б
.
Ахмедова Севинч Назар қизи
Жиззах политехника институти талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.16880440
Аннотация:
Ушбу мақолада суғурта ташкилотларида харажатларни
бошқариш ва оптималлаштиришнинг назарий ҳамда амалий жиҳатлари
ёритилади. Суғурта компаниялари фаолиятида харажатлар тузилмаси,
уларнинг турлари ва шаклланиш омиллари таҳлил қилинади. Замонавий
бошқарув усуллари, молиявий назорат механизмлари ҳамда ресурслардан
самарали фойдаланиш бўйича илғор хорижий тажрибалар ўрганилади.
Шунингдек, харажатларни қисқартириш, фойда рентабеллигини ошириш
ва суғурта хизматлари сифатини яхшилаш бўйича тавсиялар ишлаб
чиқилади.
Калит сўзлар:
суғурта ташкилотлари, харажатлар бошқаруви,
оптималлаштириш,
молиявий
назорат,
ресурслардан
самарали
фойдаланиш, рентабеллик, суғурта бозори, хориж тажрибаси.
Abstract:
This article examines the theoretical and practical aspects of cost
management and optimization in insurance organizations. The structure of
costs, their types, and the factors influencing their formation in insurance
companies are analyzed. Modern management methods, financial control
mechanisms, and advanced foreign practices for efficient resource utilization are
studied. Additionally, recommendations are developed for cost reduction,
increasing profitability, and improving the quality of insurance services.
Keywords:
insurance organizations, cost management, optimization,
financial control, efficient resource utilization, profitability, insurance market,
international experience.
Хўжалик юритувчи субъектларда харажатларни бошқариш энг қийин
жараёнлардан бири ҳисобланади. Харажатларни ҳисобга олиш, бу тегишли
хўжалик юритувчи субъектнинг фаолияти, хизмат (маҳсулот, иш)ларни
сотиш, мижозларга етказиб бериш жараёнларида содир бўлган
воқеаларни миқдорий ўлчаш (миқдор ва қиймат ўлчовида), қайд қилиш,
гуруҳлаштириш, хизматлар таннархининг таркиб топиши чегараси бўйича
таҳлил
қилишга
қаратилган
фаолиятдир.
Суғурта
соҳасидаги
ихтисослашган адабиётларда ушбу харажатларнинг турли хил таснифлари
мавжуд. Суғурталовчи бизнесини юритиш учун доимий ва ўзгарувчан,
боғлиқ ва боғлиқ эмас, умумий ва хусусий харажатларга гуруҳлашга кенг
эътибор берилган. Тариф ставкасини ҳисоблашда, хавфнинг ривожланиши
билан боғлиқ бўлган соф мукофотга тегишли мукофотлар тўланади. Ушбу
нафақаларнинг асосий моддаси бизнесни бошқариш харажатлари. Бунга
суғурта шартномасини тузиш ва хизмат кўрсатиш билан боғлиқ
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
82
харажатлар киради. Кўпгина омиллар доимий равишда ўзгариб туриши,
бизнес юритиш харажатлари қийматига таъсир кўрсатиши сабабли,
мазкур харажатларни меъёрлаш бўйича умумий тавсиялар бериш мумкин
эмас.
Амалга ошириш вақтига мувофиқ суғурта компаниялари харажатлари
қуйидаги харажатлар билан ифодаланади:
- суғурта шартномалари тузилишидан олдин;
- шартномаларни тузиш пайтида ва уларга техник хизмат кўрсатиш
вақтида амалга оширилади;
- суғурта ҳодисалари юз берганда (шартномани бекор қилиш ёки
суғурта муддати тугаши);
- суғурта фаолияти билан чамбарчас боғлиқ бўлмаган;
- жорий харажатлар.
Шартнома мажбуриятларини қабул қилишдан олдин, яъни. суғурта
маҳсулотларини сотишдан олдин суғурта ташкилотлари реклама,
хизматларни бозорда тарғиб қилиш, шартномаларни тайёрлаш (суғурта
шартларини ишлаб чиқиш, тарифларни ҳисоблаш, шаклларни чиқариш),
экспертлар томонидан олиб бориладиган таваккалчиликни тўлаш билан,
консалтинг фаолиятини молиялаштириш ва бошқалар билан боғлиқ
харажатларни ўз зиммаларига олади.
Суғурта компаниялари харажатлари сифатида бошқарув харажатлари
вужудга келади. Маъмурий харажатлар - суғурта компаниясининг
фаолияти давомида бошқарув харажатлари таркиби тушунилади, бу ерда
аквизиция харажатлари (сотиб олиш қиймати) ва инвестицияларни
жойлаштири харажатлари бундан мустасно.
Ташқи харажатлар (суғурта операцияларида) - комиссиялар,
ходимларни ўқитиш тўловлари, идоралар ва филиаллар ходимларининг
иш ҳақи харажатлари, ижара ҳақи ва агентлик хизматини бошқариш ва
бошқариш ва суғурта операцияларини ривожлантириш билан бевосита
боғлиқ бўлган бошқа харажатлар.
Даъво харажатлари (суғурта операцияларида) - даъвони қондириш
бўйича харажатлар (масалан, тергов ўтказиш, суд харажатларини қоплаш,
адвокатлик тўловлари ва бошқалар), даъво бўйича тўловлардан ташқари.
Даъволарни қоплаш харажатлари - зарар миқдорини аниқлаш ва
кейинчалик даъвони қоплаш билан боғлиқ харажатлар. Ушбу харажатлар
ҳам маълум бир даъвога (адаптер тўловлари ва юридик тўловлар), ҳам
маълум бир даврда қилинган барча даъволарга (даъволар бўлими
ходимларининг иш ҳақи) тегишли бўлиши мумкин.
Суғурта тарифини тузаётганда, суғурта мукофотлари нафақат суғурта
суммалари ва товон пули, балки суғурта компаниясини сақлаш
харажатларини ҳам қоплаши кераклигини ёдда тутиш керак. Шу
муносабат билан бизнесни юритиш харажатларини гуруҳлашда ташкилий
харажатлар, аквизиция харажатлари, бартараф (оқибатини тугатиш)
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
83
қилиш харажатлари, тўловларни бошқариш ва инкассация харажатлари
деб таснифланиши мумкин.
Ташкилий харажатлар суғурта компаниясини ташкил этиш билан
боғлиқ харажатлар таркиби тушунилади. Булар суғурталовчининг
активлари (устав капиталини шакллантириш, акциялар чиқариш ва ҳ.к.),
улар инвестициялар деб аталади.
Аквизиция харажатлари - бу суғурталовчиларни жалб қилиш ва
суғурта агентлари орқали янги суғурта шартномаларини тузиш билан
боғлиқ суғурта компаниясининг ишлаб чиқариш харажатлари. Умуман
суғуртада аквизиция харажатлари жисмоний ва юридик шахсларга
қаратилган ва муайян суғурта компаниясида суғурта шартномаларининг
айрим турларининг афзаллик-ларини очиб беришга қаратилган барча
тадбирларни назарда тутади: янги суғурта шартномаларини жалб қилиш
мақсадида реклама, маркетинг, жамоавий ва индивидуал суҳбатларга
сарфланадиган харажатлар.
Воситачилар хизматлари учун тўловлардан ташқари, аквизиция
харажатлари қуйидагиларни ҳам ўз ичига олади:
суғурталовчининг амалга оширилган битимлар ёзувларини
юритишга бевосита боғлиқ харажатлари;
суғурта олдидан экспертиза ва текширишлар учун харажатлар;
ҳаётни суғурталашга мурожаат қилган шахсларни тиббий
кўрикдан ўтказиш харажатлари;
андеррайтинг харажатлари ва бошқалар.
Қайта
суғурталашда
аквизиция
харажатлари
-
бу
қайта
суғурталовчининг ишни топширувчи суғурталовчидан қабул қилиниши
билан бевосита боғлиқ бўлган харажатлари. Умуман олганда, аквизиция
харажатлари суғурта сотиш каналларини сақлаш ва ривожлантириш учун
барча харажатларни ўз ичига олади. Тўғридан-тўғри суғурта
компаниялари учун аквизиция харажатлари асосан реклама харажатлари,
алоқа
марказининг харажатлари,
сайтни
қўллаб-қувватлаш ва
ривожлантиришдир
Суғурта тўловлари олинганидан кейин нақд пул муомаласига хизмат
кўрсатиш учун инкассация харажатлари. Бу тушумлар ва бухгалтерия
ҳужжатлари шаклларини (китоблар, баёнотлар, сертификатлар ва
бошқалар) ишлаб чиқариш харажатлари.
Тугатиш(оқибатини тугатиш) харажатлари - суғурта ҳодисаси
натижасида
етказилган
зарарни
бартараф
етишга
қаратилган
харажатларни ўз ичига олади. Бунга қуйидагилар киради: тугатувчилар
учун меҳнат харажатлари (зарарни бартараф етишга жалб қилинган
шахслар), гувоҳлар, суд харажатлари, почта ва телеграф харажатлари ва
суғурта товонини тўлаш харажатлари ва шу каби.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
84
Харажатларнинг навбатдаги энг муҳим моддаси - келажакда суғурта
шартномалари бўйича мажбуриятларни бажариш учун мўлжалланган
суғурта захираларига ажратмалар.
Суғурта ташкилотининг суғурта шартномаларини расмийлаштириш
билан боғлиқ харажатларининг асосий моддаси суғурта тўловлари
(тўланган зарарлар) ҳисобланади. Суғурта ва тижорат шартномаларини
муддатидан олдин бекор қилиш ёки ўзгартиришлар киритилган тақдирда,
суғурта мукофотларини суғурталовчиларга қайтариш ва тўловни тўлаш
билан боғлиқ харажатларни суғурта ташкилоти ўз зиммасига олади.
Умумишлаб чиқариш харажатлари суғурта компаниясининг умумий
харажатларининг сезиларли қисмини ташкил этади. Бизнесни юритиш
харажатларининг бир қисми сифатида ҳар қандай бошқа корхонада содир
бўладиган харажатлар ва суғурта фаолиятининг ўзига хос хусусиятларини
акс эттирувчи харажатлар ажратилади. Ушбу харажатлар гуруҳига
қуйидагилар киради: комиссион тўловлар ва воситачилик тўловлари;
суғурта
шартномалари
бўйича
ҳужжатларни
тайёрлаш
билан
шуғулланадиган суғурта ташкилоти ходимларининг иш ҳақи харажатлари
ва тегишли ижтимоий тўловлар; суғурта шартномалари бўйича
операцияларни
амалга
оширишда
фойдаланиладиган
асосий
воситаларнинг амортизация ва таъмирлаш харажатлари; экспертлар,
геодезиклар, тиббиёт муассасалари хизматлари учун тўлов; статистика
маълумотларини тақдим этганлик учун хизматлар учун тўлов.
Маъмурий харажатлари - суғурта фаолияти билан бевосита боғлиқ
бўлмаган суғурта компаниясини бошқариш харажатлари, яъни операцион
харажатларга киритилади, уларга қуйидагилар киради: маъмурий ва
бошқарув харажатлари; вакиллик харажатлари; ўз ходимларини ва мол-
мулкини ихтиёрий суғурта қилиш харажатлари; умумий бизнес
ходимларини сақлаш харажатлари; маъмурий ва умумий иқтисодий
мақсадлар учун асосий воситаларни таъмирлаш учун амортизация
тўловлари ва харажатлари; умумий коммунал хоналар учун ижара ҳақи;
ахборот, аудиторлик, консалтинг ва бошқа хизматларни тўлаш
харажатлари амда шу кабихаражатлар.
Суғурта ташкилотларининг инвестиция фаолияти операцион
харажатларнинг бир қисми бўлган харажатлар билан бирга келади ва
қуйидагиларни ўз ичига олади: ташкилот активларидан вақтинча
фойдаланишни таъминлаш билан боғлиқ харажатлар; инвестиция
объекти ва молиявий инвестицияларни сотиш билан боғлиқ харажатлар;
инвестицияларни бошқариш харажатлари (инвестицияларни бошқариш
билан шуғулланадиган таркибий бўлинмани сақлаш). Бундан ташқари,
операцион харажатларга қуйидагилар киради: биргаликда суғурталаш
шартномалари бўйича биргаликда суғурталовчига иш ҳақи; суғурта
агенти, тадқиқотчи ва фавқулодда вазиятлар комиссари хизматларини
кўрсатиш билан боғлиқ харажатлар; мурожаат этиш тўғрисидаги даъво
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
85
аризасини
расмийлаштиришга
сарфланган
харажатлар;
асосий
воситаларни, моддий ва бошқа активларни сотиш билан боғлиқ
харажатлар; активларни ижарага олиш билан боғлиқ харажатлар;
фойдаланиш учун маблаг ъ(кредит, кредит) тақдим етганлиги учун
ташкилот томонидан тўланадиган фоизлар; солиқлар ва йиғимларнинг
айрим турларини тўлаш учун тўланадиган суммалар.
Ўзбекистон Республикаси молия вазирликлар қошидаги суғурта
агентлик билан келишилган ҳолда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг 1999 йил 5 февралдаги 54-сон қарори билан
тасдиқланган “Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш
харажатларининг таркиби ҳамда молиявий натижаларни шакллантириш
тартиби тўғрисида НИЗОМ” асосида “Суғурта қилувчилар томонидан
сарфланадиган харажатлар таркиби ва молиявий натижаларни
шакллантиришнинг ўзига хос хусусиятлари тўғрисида”ги Низом
қоидаларида
суғурта
ташкилотларининг
амалга
оширадиган
харажатларининг аниқ таснифи акс эттирилмаган.
Бизнинг фикримизча қуйидаги элементларни таклиф сифатида
киритиши ва уларни суғурта ташкилотлари хизматлари таннархини
аниқлашга учун харажатлар таркибининг аниқ чегараси ва
хусусиятларини туркумлаб норматив ҳужжатларгаи ёки Низомга
ўзгартириш киритиш керак. 2010 -“ Суғурта ишини юритиш харажатлари”
счётида суғурта ташкилотлари хизматларининг таннархини аниқлаш
учун харажатлар таркиби:
1) суғурта қопламаси ва суғурта товонини тўлаш;
2) суғурта фаолиятидан олинган даромадлардан суғурта захираларига
ажратмалар;
3) суғурта фаолиятидан олинган даромадлардан профилактика
(профилактика) чоралари фондига ажратмалар;
4) қайта суғурталашга ўтказилган хатарлар учун тўланган суғурта
мукофотлари;
5) қайта суғурталаш учун қабул қилинган хатарлар учун тўланган
зарарлар улушини қоплаш;
6) қайта суғурта шартномалари бўйича тўланадиган комиссия ва
воситачилик тўловлари;
7) жамоат транспорти, махсус йўналишлар ва идоравий транспорт
воситаларида иш жойига йўл ҳақини тўлашдан ташқари, суғурта
агентларига ишлаб чиқариш фаолияти билан боғлиқ бўлган саёҳат
харажатларини қоплаш;
8) суғурта агентига ва суғурта брокерига хизматлар кўрсатгани учун
комиссия тўлаш;
9) биргаликда суғурталашга суғурта шартномалари бўйича хизматлар
кўрсатиш билан боғлиқ харажатларни қоплаш;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
86
10) корхоналар (ташкилотлар) ходимларининг нақд пулсиз ҳисоб-
китоб йўли билан уларнинг иш ҳақидан суғурта бадалларини ўтказиш
бўйича ходимларнинг ёзма буюртмаларини бажаргани учун хизматлари
учун тўлов;
11) суғурта қопламасини тўлаш учун зарур бўлган ҳужжатларни
расмийлаштириш учун ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва суд органлари, тиббий
ва бошқа ваколатли органларнинг хизматлари учун тўлов.
12) бошқа харажатларни қоплаш
Маълумки суғурта ташкилотлари хизматларининг таннархини
аниқлаш қуйидаги счётларда акс этган маълумотлардан фойдаланган
ҳолда аниқланади:
2010-“ Суғурта ишини юритиш харажатлари”
2310-“ Ёрдамчи ишлаб чиқариш”
2410-“ Қайта суғурта қилишга оид комиссион ва брокерлик
рағбатлантиришлар, тантъемалар ва йиғимларни тўлаш бўйича
харажатлар”
2510- “Умумишлабчиқариш харажатлари”
Бизнинг фикримизча юқоридаги счётларда харажатларни ҳисобга
олишда чалкашликлар ва қийинчиликлар мавжуд. Чунки мазкур
счётларда қайси харажатлар ҳисобга олиниши тармоқ хусусиятини
инобатга олиб Низом ишлаб чиқилмаган. Харажатларнинг таркиби, уни
қайси счётда ҳисобга олиниши ва 9400-“Давр харажатлари” счётидаги
харажатлардан фарқлаш мезонлари мавжуд эмас.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 5
февралдаги 54-сон қарори билан тасдиқланган “Маҳсулот (ишлар,
хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда
молиявий натижаларни шакллантириш тартиби тўғрисида НИЗОМ”
маҳсулот ишлаб чиқариш таннархини шакллантиришга мўлжалланган.
Аммо суғуртада маҳсулот ишлаб чиқарилмайди, хизмат кўрсатилиб
келажакда солир бўладиган ходисанинг таҳминий қиймати ҳисоблаб
чиқилиб, ундан суғурта мукофати тариқасида суғурта тарифлари ишлаб
чиқилади.
Мазкур
низом
асосида
“Суғурта
ташкилотларининг
харажатларнинг таркиби, унинг ҳисоби ва уларни тан олиш” деб
номланган тармоқ стандартини ишлаб чиқиш зарур.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1.Ўзбек тилининг изоҳли луғати: 80000 дан ортиқ сўз ва сўз бирикмаси. 5
жилдли. Ж.II. Е–М / Таҳрир ҳайъати: Т.Мирзаев (раҳбар) ва бошқ.; ЎзР ФА
Тил ва адабиёт ин-ти. – Т.: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат
илмий нашриёти, 2006. –Б.611.
2.Русча-ўзбекча луғат. Икки томли. II том. П–Я. Ўзбек Совет
Энциклопедияси Бош редакцияси. – Т.: 1984. - Б. 669.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
87
3.Финансово-кредитный словарь. Т.III. Р–Я. – М.: «Финансы и статистика»,
1988. – С.292
4.Sharifa, R., & Ilyos, T. (2023). PRINCIPLES OF SCIENTIFIC MANAGEMENT IN
MANAGEMENT. Новости образования: исследование в XXI веке, 2(16), 1097-
1100.
5.Sharifa, R., & Sayyora, M. (2023). HISTORY OF EMERGENCE OF MANAGEMENT
AND ITS PLACE TODAY. Новости образования: исследование в XXI веке,
2(16), 1093-1096.
6.Sharifa, R. (2023). DIRECTIONS FOR INCREASING INVESTMENT
ATTRACTIVENESS IN REGIONS. Новости образования: исследование в XXI
веке, 2(16), 1088-1092.
7.Sharifa, R., & Nozima, T. (2023). QUALITY MANAGEMENT IN COMPETITIVE
CONDITIONS IS THE MAIN FACTOR OF ENTERPRISE SUCCESS. SCIENTIFIC
APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM, 2(20), 200-203.
8.Sharifa, R., & Mahliyo, K. (2023). ORGANIZATIONAL STRUCTURE OF
ENTERPRISES AND THEIR APPEARANCES. JOURNAL OF ECONOMY, TOURISM
AND SERVICE, 2(5), 77-83.
