DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
73
TIJORAT BANKLARIDA NOMODDIY AKTIVLAR TURLARI VA
ULARNI AUDITDAN O‘TKAZISH METODIKASI
Abdussattarov Nosirjon Karimjon o‘g‘li
asakabank92@gmail.com
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16876172
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tijorat banklari faoliyatida nomoddiy
aktivlarning o‘rni, ularning tasnifi va audit jarayonidagi metodik yondashuvlar
atroflicha yoritilgan. Bank tizimida tezkor raqamli transformatsiya va intellektual
resurslardan foydalanish ortib borayotgan bir davrda, nomoddiy aktivlarning
haqqoniy hisobini yuritish va ularni samarali auditdan o‘tkazish masalasi dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Maqolada dasturiy ta’minot, litsenziyalar, nou-xau,
brend qiymati kabi aktivlar turlari misolida ularni aniqlash, baholash,
amortizatsiya qilish va moliyaviy hisobotlarda aks ettirish mexanizmlari tahlil
qilinadi. Shuningdek, xalqaro standartlarga mos ravishda auditorlik
tekshiruvining bosqichlari va metodikasi tizimli tarzda bayon etilgan. Tadqiqot
natijalari tijorat banklarida nomoddiy aktivlar auditini takomillashtirish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi.
Kalit soʻzlar:
nomoddiy aktivlar, tijorat banki, audit, aktivlarni baholash,
dasturiy ta’minot, nou-xau, litsenziya, brend qiymati, moliyaviy hisobot, MSFO,
aktivlarning amortizatsiyasi, auditorlik tekshiruvi, bank aktivlari, intellektual
mulk, aktivlar auditi.
Kirish.
Bugungi
kunda
tijorat
banklari
faoliyati
tobora
raqamlashtirilayotgan bir davrda, nomoddiy aktivlarning iqtisodiy ahamiyati
sezilarli darajada ortib bormoqda. An’anaviy moddiy aktivlardan farqli ravishda,
nomoddiy aktivlar – ya’ni dasturiy ta’minot, intellektual mulk, bank brendi,
litsenziyalar va mijozlar bazasi kabi resurslar – bankning raqobatbardoshligini
belgilovchi muhim omillardan biriga aylangan. Ushbu aktivlar bank balansida aks
ettirilgan bo‘lsa-da, ularning mavjudligini hujjatlar asosida isbotlash, to‘g‘ri
baholash va moliyaviy hisobotlarda to‘g‘ri aks ettirish ko‘plab metodik va amaliy
muammolarni yuzaga keltiradi.
Shu sababli, nomoddiy aktivlarni auditdan o‘tkazish jarayoni bank
tizimidagi xavf-xatarlarni kamaytirish, moliyaviy shaffoflikni ta’minlash va
xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga muvofiqlikni oshirishda alohida
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada tijorat banklarida uchraydigan nomoddiy
aktivlar turlari chuqur tahlil qilinib, ularni samarali auditdan o‘tkazish metodikasi
bosqichma-bosqich asoslab beriladi. Mazkur mavzu bank amaliyotida yuksak
dolzarblik kasb etib, ilmiy-amaliy yondashuvni talab qiladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
74
1-rasm. Tijorat banklarida eng ko‘p uchraydigan nomoddiy aktivlar
Manba: Muallif ishlanmasi.
Zamonaviy tijorat banklari faoliyatining markazida raqamli texnologiyalar
turadi. Ayniqsa, mijozlarga qulay va tezkor xizmat ko‘rsatish uchun ishlab
chiqilgan mobil ilovalar, internet-banking platformalari hamda ichki boshqaruv
uchun mo‘ljallangan axborot tizimlari banklarning muhim nomoddiy aktivlari
qatoriga kiradi. Ushbu dasturiy ta'minotlar, bir tomondan, operatsion
samaradorlikni oshirsa, ikkinchi tomondan mijozlar tajribasini yaxshilaydi.
Ularning yaratilish qiymati, texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari va
foydalanuvchilar soni asosida auditda baholanishi lozim. Auditorlar dasturiy
ta’minotning egalik huquqini, ishlash sifati va xizmat muddati bo‘yicha tegishli
hujjatlarni tahlil qilishi orqali bu aktivlarning qiymatini aniqlaydi.
Bank brendi, ya’ni tashkilotning bozordagi obro‘si va mijozlar ongidagi
qadr-qimmati, ko‘plab tijorat banklari uchun eng qimmatli, ammo eng murakkab
nomoddiy aktivlardan biridir. Brend bankning ishonchlilik darajasi, mijozlar
bilan aloqalari, xizmatlar sifati va marketing faoliyati asosida shakllanadi. Brend
qiymatini aniqlash subyektiv elementlarga boy bo‘lsa-da, bugungi kunda
baholashning iqtisodiy yondashuvlari – masalan, ortiqcha foyda usuli, xarajat
usuli va bozor solishtirmasi – keng qo‘llanilmoqda. Audit jarayonida brend bilan
bog‘liq moliyaviy operatsiyalar, marketing sarmoyalari va mijozlar sodiqligi
ko‘rsatkichlari alohida o‘rganiladi.
Tijorat banklari faoliyatini yuritishda litsenziyalar va ruxsatnomalar
muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bular Markaziy bank yoki boshqa
vakolatli davlat organlari tomonidan berilgan bo‘lib, ular bankning ayrim faoliyat
Dasturiy ta’minotlar
Bank brendi
Litsenziyalar va ruxsatnomalar
Intellektual mulk va nou-xau
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
75
turlarini amalga oshirish vakolatini belgilaydi. Misol uchun, xalqaro to‘lovlar,
xorijiy valyuta operatsiyalari, islomiy moliya xizmatlari yoki depozitlarni qabul
qilish faoliyatiga oid maxsus litsenziyalar mavjud. Auditorlar bu hujjatlarning
amal qilish muddati, huquqiy maqomi, shartnoma shartlari va ular asosida
yaratilgan iqtisodiy foyda darajasini aniqlab, ushbu aktivlarning balansda to‘g‘ri
aks ettirilishini baholaydilar.
Tijorat banklarining texnologik ustunligini ta'minlovchi eng muhim
resurslardan biri – bu intellektual mulk va nou-xau hisoblanadi. Ular tarkibiga
maxsus ishlab chiqilgan algoritmlar, xavfsizlik tizimlari, servis texnologiyalari va
ichki innovatsion g‘oyalar kiradi. Bunday aktivlar ko‘pincha ichki ishlanmalar
shaklida bo‘lganligi sababli, ularni moliyaviy jihatdan aniqlash va baholash ancha
murakkab. Shu sababli, audit jarayonida ushbu aktivlarning yaratilganligini
tasdiqlovchi texnik hujjatlar, ularning bank faoliyatiga qo‘shgan hissasi, xizmat
muddati va potensial qiymati e’tiborga olinadi. Intellektual mulk ob’ektiv
baholansa, bankning bozordagi innovatsion salohiyati aniqroq ifodalanadi.
Nomoddiy aktivlarni auditdan o‘tkazishning asosiy maqsadi – bu ularning
mavjudligi, bahosi va xizmat muddatining moliyaviy hisobotlarda to‘g‘ri aks
ettirilganligini aniqlashdan iborat. Audit jarayoni odatda quyidagi bosqichlarda
amalga oshiriladi:
(a) hujjatlarni tahlil qilish (litsenziya nusxalari, dasturiy ta’minot
shartnomalari, patent guvohnomalari);
(b) baholash mezonlarini aniqlash (tannarx, bozor bahosi,
kelajakdagi foyda keltirish salohiyati);
(c) amortizatsiya siyosatini tahlil qilish (foydalanish muddati va yillik
amortizatsiya stavkalari);
(d) aktiv qiymatining kamayishi yoki yo‘qolganligi (impairment)
holatlarini aniqlash;
(e) moliyaviy hisobotlardagi aks ettirish aniqligini baholash.
Ushbu jarayonlarda auditor nafaqat moliyaviy hujjatlarga, balki axborot
texnologiyalari bo‘limi bilan yaqin hamkorlikka tayangan holda baho beradi.
Ayniqsa, zamonaviy banklar o‘z IT tizimlarini mustaqil ishlab chiqayotgani
sababli, bu aktivlarning qiymatini ob’ektiv baholash uchun zamonaviy
yondashuvlar zarur.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, nomoddiy aktivlar tijorat banklari uchun
strategik resurslar hisoblanadi va ularni samarali auditdan o‘tkazish bank
faoliyatining shaffofligi va ishonchliligini ta’minlashga xizmat qiladi. Audit
jarayonida faqat buxgalteriya ma’lumotlari emas, balki texnik va marketing
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
76
jihatlari ham hisobga olinmog‘i zarur. MSFO talablariga muvofiq ravishda aktivlar
aniqligi, amortizatsiyasi va qiymatining pasayishi holatlari muntazam ravishda
qayta baholanishi zarur. Ushbu yondashuvlar orqali banklarning moliyaviy holati
yanada aniq, tizimli va investorlarga ishonchli ko‘rinishda taqdim etilishi
mumkin. Kelgusida esa raqamli aktivlarning sifatli auditi uchun
avtomatlashtirilgan audit platformalarini ishlab chiqish va auditorlarni raqamli
texnologiyalar bo‘yicha malakali tayyorlash dolzarb bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1.
Abduraxmonova M. (2020). “Bank aktivlarini audit qilishda yangi
yondashuvlar”. Toshkent moliya instituti.
2.
Tursunov B. (2021). “Tijorat banklarida moliyaviy hisobotning shaffofligini
oshirishda auditorlik roli”. “Bank ishi” jurnali.
3.
Михайлова Н.В. (2019). “Аудит нематериальных активов в кредитных
организациях”. Москва: Финансы и статистика.
4.
Боброва
Е.А.
(2021).
“Современные
подходы
к
аудиту
интеллектуальных активов в банках”. Экономика и право.
5.
Deloitte (2023). “Auditing Intangible Assets in Financial Institutions”.
Global Audit Report.
6.
Ibragimov D. (2022). “Raqamli bank xizmatlarida IT aktivlarining auditi”.
“Audit va tahlil” jurnali.
7.
IFRS Foundation. (2020). “IAS 38 – Intangible Assets”.
8.
PricewaterhouseCoopers (2021). “Intangible Asset Auditing in Banking
Sector”.
9.
Eshpulatova Z. (2024). “Tijorat banklarida brend qiymatini aniqlash
metodlari”. “Moliyaviy izlanishlar” jurnali.
